Ngạt khí bể phốt là một tình huống cấp cứu đặc biệt nguy hiểm, có thể xảy ra tại những không gian kín ít lưu thông không khí như bể phốt, hố ga, hầm biogas, cống hoặc các nơi có nguy cơ thiếu oxy và tích tụ khí độc hoặc khí cháy nổ. Trong thực tế, không ít vụ tai nạn khiến nhiều người cùng gặp nạn do thiếu hiểu biết về nguy cơ khí độc, môi trường thiếu oxy và không có phương tiện bảo hộ phù hợp. Vì vậy, việc nắm đúng cách ứng phó ngay từ những phút đầu không chỉ giúp tăng cơ hội cứu sống nạn nhân mà còn bảo vệ an toàn cho người tham gia hỗ trợ.
Trả lời nhanh:
Khi nghi có người bị ngạt khí, hãy dừng lại và đánh giá hiện trường, không đi vào vùng nguy hiểm, cảnh báo những người xung quanh và gọi 115 cùng lực lượng cứu nạn, cứu hộ 114. Chỉ kiểm tra ý thức, hô hấp và thực hiện hồi sức tim phổi (CPR) sau khi nạn nhân đã ra khỏi khu vực nguy hiểm tới nơi có không khí an toàn. Không sử dụng mùi, khăn ướt hoặc khẩu trang thông thường không có khả năng lọc khí độc hay cung cấp oxy để đánh giá mức độ an toàn của khu vực.
Tuyệt đối không tự ý xuống cứu người nếu không có thiết bị bảo hộ và phương án cứu nạn phù hợp.
Tham vấn chuyên môn: BSCKI Đinh Quốc Anh - Trưởng khoa Cấp cứu BVĐK Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh
Lưu ý: Nội dung phòng tránh tai nạn trong không gian kín cần được đối chiếu với quy định an toàn lao động hiện hành và quy trình của đơn vị thi công.
Tóm tắt nhanh bài viết
- Khi gặp người bị ngạt khí, việc đầu tiên không phải là lao vào cứu mà là bảo vệ người cứu.
- Không tự đi vào bể phốt, hố ga, cống, hầm biogas, phòng kín hoặc khu vực nghi có khí độc nếu chưa được huấn luyện.
- Gọi 115 và lực lượng cứu nạn, cứu hộ càng sớm càng tốt.
- Chỉ kiểm tra ý thức, hô hấp, thực hiện CPR hoặc dùng AED khi nạn nhân đã ở nơi an toàn.
- Không dùng mùi để xác định an toàn vì một số khí độc có thể làm giảm khả năng nhận biết mùi.
- Khẩu trang y tế, khẩu trang vải, khăn ướt không cung cấp oxy và không bảo vệ trong môi trường thiếu oxy hoặc có khí độc nồng độ chưa xác định.
- Người từng mất ý thức, co giật, khó thở, đau ngực, lú lẫn hoặc phơi nhiễm trong không gian kín cần được đánh giá y tế, kể cả khi đã tỉnh.
Ba việc tuyệt đối không làm khi gặp người ngạt khí
Trong tình huống nghi ngạt khí, một số hành động tưởng là cứu người nhưng có thể làm tăng số nạn nhân. Người hỗ trợ cần ghi nhớ ba việc không được làm trước khi tiếp cận nạn nhân.
Những việc cần làm khi gặp người nghi ngạt khí bể phốt
Dừng lại và đánh giá hiện trường
Khi gặp người đang bị ngạt khí bể phốt, điều cần làm nhất không lao ngay đến nạn nhân mà là dành vài giây để quan sát, đánh giá hiện trường:
- Nạn nhân đang ở ngoài trời hay trong bể, hố, phòng hoặc khoang kín?
- Có thêm người nào bị đau đầu, chóng mặt hoặc ngã xuống không?
- Có khói, hóa chất đổ tràn, tiếng rò rỉ hoặc máy móc đang hoạt động không?
- Người hỗ trợ có phải đi xuống thấp hoặc đi vào khu vực kín để tiếp cận không?
- Có nguy cơ cháy nổ, điện giật, sập đổ hoặc giao thông không?
Không gian kín có thể thiếu oxy, tích tụ khí độc hoặc khí cháy nổ. Những nguy cơ này không thể được đánh giá cụ thể bằng mắt thường hay khứu giác.
Việc đưa nạn nhân khỏi bể, hố, cống, hầm hoặc phòng kín nghi có khí độc là hoạt động cứu hộ chuyên biệt, khác với sơ cứu được thực hiện sau khi nạn nhân đã ở nơi an toàn. Người cứu hộ cần đảm bảo thiết bị bảo vệ hô hấp, dây đai cứu sinh, phương tiện thu hồi, có người giám sát hiện trường và huấn luyện phù hợp. Khẩu trang y tế, khẩu trang vải, khăn ướt hoặc mặt nạ lọc bụi không cung cấp oxy và không có tác dụng bảo vệ người dùng trong môi trường thiếu oxy hoặc có nồng độ khí độc chưa xác định như bể phốt.
Việc cần nhớ: không đánh giá độ an toàn bằng mùi. Một số khí như H₂S có thể có mùi trứng thối ở mức thấp, nhưng có thể không có mùi nếu nồng độ khí H2S ở ngưỡng cao, rất cao - khiến người tiếp xúc chủ quan, tưởng rằng không nguy hiểm.
Lùi khỏi vùng nguy hiểm và cảnh báo người khác
Di chuyển bản thân đến vị trí có không khí sạch, ưu tiên đứng đầu hướng gió nếu đang ở ngoài trời, tránh khu vực khí có thể phát tán tới. Yêu cầu những người không có nhiệm vụ rời khỏi khu vực và ngăn người khác tự đi vào cứu.
Nếu có thể thực hiện từ vị trí an toàn:
- Tắt nguồn phát khí bằng thiết bị điều khiển đặt bên ngoài.
- Mở cửa hoặc tạo thông gió tự nhiên mà không phải đi vào vùng nguy hiểm.
- Cô lập khu vực bằng dây, vật cản hoặc người cảnh giới.
- Không bật, tắt thiết bị điện và không tạo tia lửa khi nghi có khí cháy.
Gọi 115 và lực lượng cứu nạn, cứu hộ
Gọi 115 càng sớm càng tốt. Nếu nạn nhân còn mắc kẹt trong bể, hố, cống hoặc không gian kín, cần đồng thời báo lực lượng cứu nạn, cứu hộ tại địa phương bằng cú pháp 114.
Mẫu thông tin có thể nói ngắn gọn:
“Có một người bất tỉnh trong bể phốt tại [địa chỉ]. Nghi có khí độc hoặc thiếu oxy. Nạn nhân vẫn còn trong bể/đã được đưa ra ngoài. Hiện có [số người] bị ảnh hưởng. Đề nghị cử cấp cứu và lực lượng cứu hộ có thiết bị thở.”
Cần cung cấp:
- Địa chỉ chính xác và đường tiếp cận.
- Loại không gian: bể phốt, hố ga, phòng kín, hầm biogas…
- Số nạn nhân.
- Nạn nhân còn mắc kẹt hay đã ở bên ngoài.
- Nạn nhân có tỉnh và có thở hay không, nếu quan sát được an toàn.
- Loại hóa chất hoặc nguồn phát nghi ngờ, nếu biết chắc.
- Nguy cơ cháy nổ hoặc chấn thương kèm theo.
Bật loa ngoài và làm theo hướng dẫn của nhân viên tổng đài. Không tự ngắt cuộc gọi nếu chưa được yêu cầu.
Chỉ tiếp cận khi nạn nhân đã ở nơi an toàn
Nếu nạn nhân vẫn ở trong bể, hố hoặc vùng nghi có khí độc, người không được huấn luyện không nên đi vào để tránh trở thành nạn nhân tiếp theo. Việc vào không gian kín để đưa nạn nhân ra ngoài chỉ nên do lực lượng cứu nạn hoặc người đã được huấn luyện, có đầy đủ thiết bị bảo hộ hô hấp và phương án cứu hộ phù hợp thực hiện.
Chỉ bắt đầu sơ cứu trực tiếp khi:
- Nạn nhân đã được đưa đến nơi có không khí an toàn
- Nạn nhân nằm ở vị trí có thể hỗ trợ từ bên ngoài mà người hỗ trợ không phải bước vào vùng nguy hiểm.
Chỉ hỗ trợ kéo nạn nhân ra khỏi vùng nguy hiểm nếu có thể thực hiện hoàn toàn từ vị trí an toàn, không phải đưa đầu hoặc thân người vào không gian kín, không tiếp xúc khí nghi ngờ và không làm nạn nhân mắc kẹt hoặc chấn thương nặng hơn. Nếu không chắc chắn, không kéo; hãy chờ lực lượng cứu hộ.
Để giữ an toàn, người cứu không nhoài người sâu xuống miệng bể, không tự buộc dây vào người rồi trèo xuống cứu nạn và không để nhiều người cùng trèo xuống. Nếu không chắc chắn, hãy chờ lực lượng cứu hộ. Nếu quần áo hoặc da nạn nhân nghi bị dính hóa chất, tránh tiếp xúc trực tiếp. Báo rõ tình trạng này cho tổng đài cấp cứu và làm theo hướng dẫn về khử nhiễm.
Kiểm tra ý thức và hô hấp
Khi nạn nhân đã ở nơi an toàn:
- Gọi lớn và chạm nhẹ vào vai.
- Quan sát xem lồng ngực có di động không.
- Kiểm tra nạn nhân có thở bình thường hay chỉ thở ngáp.
- Nhờ người khác lấy máy AED nếu khu vực có trang bị.
- Báo ngay cho tổng đài nếu nạn nhân không phản ứng hoặc không thở bình thường.
Thở ngáp, thở rời rạc hoặc chỉ có vài tiếng hít là dấu hiệu thở bất thường, người hỗ trợ nên ghi nhớ lại để báo với nhân viên y tế chuyên trách hoặc làm theo hướng dẫn của tổng đài.
Sơ cứu theo tình trạng nạn nhân
Sau khi nạn nhân đã ở nơi an toàn, cách hỗ trợ phụ thuộc vào tình trạng ý thức và hô hấp.
Trường hợp 1: Nạn nhân còn tỉnh nhưng khó thở
- Để nạn nhân nghỉ ở tư thế dễ thở.
- Nới lỏng quần áo bó chặt.
- Giữ ấm và trấn an.
- Không cho nạn nhân đi lại hoặc tự lái xe.
- Không cho ăn, uống hay tự dùng thuốc.
- Theo dõi liên tục vì ý thức và hô hấp có thể thay đổi.
Oxy chỉ nên được sử dụng bởi nhân viên y tế, người được đào tạo hoặc lực lượng cấp cứu và có thiết bị phù hợp. Không tự chế hệ thống cung cấp oxy. Nếu nạn nhân khó thở nhiều, tím tái, lơ mơ, co giật, đau ngực nhiều hoặc SpO2 giảm, không nên tự đưa đi bằng phương tiện cá nhân nếu có thể gọi cấp cứu; hãy gọi 115 để được hỗ trợ vận chuyển và xử trí trên đường.
Trường hợp 2: Nạn nhân bất tỉnh nhưng còn thở bình thường
Đặt nạn nhân ở tư thế hồi phục nằm nghiêng nếu không có dấu hiệu gợi ý chấn thương nghiêm trọng và việc di chuyển an toàn. Tư thế này giúp duy trì đường thở và giảm nguy cơ hít sặc khi nạn nhân nôn.
Lúc này, người hỗ trợ nên tiếp tục:
- Theo dõi nhịp thở.
- Giữ ấm.
- Không để nạn nhân ở một mình.
- Chuẩn bị chuyển sang CPR nếu nạn nhân ngừng thở bình thường.
Nếu nghi có chấn thương đầu, cổ hoặc cột sống do ngã, hạn chế di chuyển không cần thiết. Tuy nhiên, bảo đảm đường thở và hô hấp vẫn là hành động ưu tiên.
Trường hợp 3: Nạn nhân không phản ứng và không thở bình thường
Bắt đầu CPR và sử dụng AED sớm nhất có thể.
Người đã được đào tạo có thể thực hiện chu kỳ:
- 30 lần ép ngực.
- 2 nhịp thổi ngạt.
- Tiếp tục theo hướng dẫn của AED và tổng đài cấp cứu.
Người chưa được đào tạo hoặc không thể thổi ngạt nên thực hiện ép ngực liên tục với tần số khoảng 100-120 lần/phút và độ sâu khoảng 5-6 cm ở người lớn theo hướng dẫn của tổng đài. Đặt hai tay ở giữa ngực, ép mạnh và nhanh, để lồng ngực nở hoàn toàn sau mỗi lần ép.
Khi đang được tổng đài hướng dẫn, hãy làm theo chỉ dẫn của tổng đài thay vì cố nhớ từng bước. Nếu có AED, bật máy và làm theo hướng dẫn bằng giọng nói của thiết bị.
Nếu có mặt nạ hoặc tấm chắn thổi ngạt và người hỗ trợ biết sử dụng, có thể dùng để giảm tiếp xúc trực tiếp. Không trì hoãn ép ngực hoặc dùng AED để đi tìm thiết bị bảo hộ. Người hỗ trợ cố gắng tiếp tục cho đến khi:
- Nạn nhân bắt đầu cử động hoặc thở bình thường.
- Nhân viên cấp cứu tiếp quản.
- Hiện trường trở nên không an toàn.
- Người hỗ trợ kiệt sức và không thể tiếp tục.
Ngay cả khi nạn nhân tỉnh lại và cảm thấy đỡ hơn, vẫn cần được nhân viên y tế đánh giá và theo dõi tại cơ sở y tế vì tổn thương do thiếu oxy hoặc hít phải khí độc có thể diễn tiến muộn.
Cần bàn giao thông tin gì cho nhân viên cấp cứu?
Thông tin rõ ràng giúp nhân viên y tế định hướng nguy cơ và chuẩn bị xử trí phù hợp. Hãy ghi nhớ hoặc nhờ một người ghi lại:
- Thời điểm phát hiện nạn nhân và thời điểm cuối cùng nạn nhân còn bình thường.
- Vị trí xảy ra sự cố và loại không gian (bể phốt, hố ga, hầm biogas, cống, phòng kín...).
- Thời gian ước tính nạn nhân ở trong khu vực.
- Nạn nhân có từng mất ý thức, co giật hoặc ngừng thở, có ngừng tim hay không.
- CPR đã được thực hiện hay chưa và trong bao lâu.
- AED có phân tích hoặc phát sốc không.
- Có bao nhiêu người khác xuất hiện triệu chứng.
- Tác nhân nghi ngờ và căn cứ nghi ngờ.
- Có cháy, hóa chất đổ, máy phát điện hoặc chất thải phân hủy không.
- Nạn nhân có bị ngã, va đập hoặc chấn thương không.
- Bệnh nền, thuốc đang dùng và dị ứng nếu biết.
Không khẳng định tác nhân là H₂S, CO hoặc một loại khí cụ thể nếu chưa có dữ liệu đo hoặc đánh giá chuyên môn. Thay vào đó, hãy mô tả trung thực những gì quan sát được và hoàn cảnh xảy ra sự cố.
Cấp cứu tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc
Ngạt khí là tình huống cấp cứu cần được đánh giá nhanh về đường thở, hô hấp, tuần hoàn, ý thức và nguy cơ tổn thương phối hợp. Sau khi nạn nhân được đưa ra khỏi khu vực nguy hiểm, người bệnh nên được đưa đến cơ sở y tế để theo dõi, đặc biệt nếu từng mất ý thức, co giật, khó thở, đau ngực, lú lẫn, SpO2 giảm hoặc nghi phơi nhiễm khí độc trong không gian kín.
Tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, Chuyên khoa Cấp cứu - Hồi sức tích cực ICU được chú trọng đầu tư về cơ sở vật chất, trang thiết bị và chuyên môn của đội ngũ y bác sĩ, hướng tới việc tiếp nhận nhanh chóng, đánh giá chính xác và xử trí phù hợp trong các tình huống cấp cứu. Dịch vụ cấp cứu Hồng Ngọc diễn ra 24/7, góp phần giúp người bệnh được tiếp cận chăm sóc y tế kịp thời khi xảy ra tình huống nguy hiểm.
Nếu đang ở gần các cơ sở của BVĐK Hồng Ngọc, người bệnh hoặc người nhà có thể liên hệ hotline 1900 636 555 để được hướng dẫn cấp cứu phù hợp. Trường hợp nạn nhân bất tỉnh, không thở bình thường, tím tái, lơ mơ hoặc còn mắc kẹt trong không gian kín, cần gọi 115 và lực lượng cứu nạn, cứu hộ 114 ngay.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chạy vào không gian kín để kéo người bị ngạt khí ra ngoài không?
Không nên đi vào nếu chưa biết khu vực có an toàn hay không. Hãy gọi lực lượng cứu hộ. Chỉ hỗ trợ kéo nạn nhân khi có thể thực hiện hoàn toàn từ vị trí an toàn, không khiến bạn tiếp xúc cùng môi trường nguy hiểm và không làm nạn nhân chấn thương nặng hơn. Nếu không chắc chắn, hãy chờ lực lượng chuyên trách.
Có thể dùng khăn ướt hoặc khẩu trang để vào cứu người không?
Không. Khăn ướt và khẩu trang thông thường không cung cấp oxy, đồng thời không bảo vệ đầy đủ khỏi khí độc hoặc môi trường thiếu oxy. Chúng có thể tạo cảm giác an toàn giả và khiến người cứu gặp nạn.
Nạn nhân thở ngáp có cần CPR không?
Có thể cần CPR. Thở ngáp hoặc thở rời rạc bất thường không được xem là thở bình thường và cần xử trí như ngừng tuần hoàn. Hãy báo ngay cho 115 và bắt đầu thực hiện CPR theo hướng dẫn của tổng đài khi nạn nhân đã được đưa tới nơi an toàn.
Có cần thổi ngạt khi nạn nhân ngừng thở do hít khí độc không?
Người đã được đào tạo có thể thực hiện CPR gồm ép ngực và thổi ngạt theo hướng dẫn hồi sinh tim phổi. Người chưa được đào tạo nên ép ngực và làm theo chỉ dẫn của tổng đài. Có thể dùng dụng cụ chắn thổi ngạt nếu sẵn có, nhưng không trì hoãn ép ngực và AED để đi tìm thiết bị.
Người đã tỉnh và nói chuyện bình thường có cần đi viện không?
Nên được đánh giá y tế nếu người đó từng mất ý thức, co giật, khó thở, đau ngực, lú lẫn hoặc phơi nhiễm trong không gian kín. Triệu chứng giảm không đủ để loại trừ tổn thương hô hấp, thần kinh, tim mạch hoặc chấn thương do ngã.
Có nên mở quạt để đẩy khí độc ra ngoài không?
Không tự bật thiết bị điện trong khu vực nghi có khí cháy nổ vì có thể phát sinh ra tia lửa. Việc thông gió cần sử dụng thiết bị phù hợp và nằm trong phương án an toàn. Ưu tiên rời khu vực, cô lập hiện trường và gọi lực lượng chuyên trách.
Ngửi thấy mùi trứng thối có chắc là khí H₂S không?
Mùi trứng thối có thể gợi ý H₂S nhưng không đủ để xác định tác nhân hoặc nồng độ. Khả năng ngửi cũng có thể suy giảm ở nơi có nồng độ khí H2S cao vì vậy không được dùng mùi để quyết định khu vực an toàn.
Nếu chỉ có một mình, nên làm gì trước?
Hãy rời khỏi vùng nguy hiểm, gọi 115 và nói rõ đây là tình huống nghi khí độc hoặc thiếu oxy. Không tự đi vào bể, hố, cống, hầm hoặc phòng kín để cứu người. Làm theo hướng dẫn của tổng đài và chỉ tiếp cận nạn nhân khi đã ở nơi an toàn.
Kết luận
Khi phát hiện người đang bị ngạt khí, hành động quan trọng nhất là không đi vào vùng nguy hiểm nếu không đảm bảo các yếu tố an toàn. Thay vào đó, hãy gọi ngay cho 115 và lực lượng cứu hộ. Người hỗ trợ chỉ kiểm tra ý thức, hô hấp và thực hiện CPR sau khi nạn nhân đã được đưa đến nơi có không khí an toàn.
Lưu ý y khoa
Bài viết cung cấp kiến thức sơ cứu phổ thông, không thay thế khóa đào tạo sơ cứu, đánh giá hiện trường của lực lượng cứu hộ hoặc chẩn đoán và điều trị của nhân viên y tế.
Trên đây là những hành động gợi ý, không phải phác đồ áp dụng cứng nhắc. Các thao tác có thể diễn ra đồng thời hoặc thay đổi theo mức độ an toàn của hiện trường, số người hỗ trợ và hướng dẫn của tổng đài cấp cứu.
Không tự đi vào bể phốt, hố ga, cống, hầm, bồn hoặc phòng nghi có khí độc nếu chưa được huấn luyện và không có thiết bị bảo vệ hô hấp phù hợp. Khi nạn nhân không phản ứng, không thở bình thường, co giật, khó thở hoặc từng mất ý thức, cần gọi 115 ngay.
