Người bị lao nên ăn đủ đạm và có thể cần khoảng 1,5–2 g protein/kg cân nặng/ngày, đi cùng mức năng lượng khoảng 35–40 kcal/kg cân nặng/ngày để duy trì khối cơ, hỗ trợ miễn dịch và phục hồi thể trạng. Tuy nhiên, đây là mốc tham khảo, bởi không có một mức protein hay năng lượng cố định áp dụng cho tất cả người bệnh lao. Nếu đang gầy, sụt cân, suy dinh dưỡng, ăn uống kém hoặc vừa trải qua giai đoạn bệnh nặng, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể khuyến nghị xây dựng chế độ ăn giàu năng lượng và protein hơn so với người khỏe mạnh.
Người có bệnh thận, bệnh gan, gout, đái tháo đường, suy tim, rối loạn mỡ máu hoặc đang dùng nhiều thuốc không nên tự tăng đạm, tự uống bột đạm hoặc dùng sữa giàu đạm kéo dài nếu chưa hỏi bác sĩ.
Tham vấn chuyên môn: BSCKII Lê Thị Trâm – Chuyên khoa Hô hấp, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc.
Vì sao người bị lao cần chú ý bổ sung đạm?
Đạm (protein) là thành phần thiết yếu giúp cơ thể xây dựng và duy trì khối cơ, tổng hợp enzyme, hormone, kháng thể và tham gia quá trình tái tạo mô. Ở người mắc lao, vai trò của đạm càng quan trọng hơn vì bệnh lý này thường gây tình trạng tăng tiêu hao năng lượng, giảm cảm giác thèm ăn, suy nhược và sụt cân kéo dài. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), lao hoạt động có liên quan chặt chẽ đến suy dinh dưỡng và làm tăng nhu cầu năng lượng của cơ thể.
Lao làm tăng dị hóa và gây mất khối cơ
Khi mắc lao, hệ miễn dịch phải hoạt động liên tục để chống lại vi khuẩn lao, dẫn đến tình trạng viêm kéo dài và tăng chuyển hóa. Điều này khiến người bệnh dễ mệt mỏi, chán ăn và sụt cân. Nếu khẩu phần không cung cấp đủ đạm và năng lượng, cơ thể sẽ buộc phải phân giải mô cơ để lấy acid amin và năng lượng, từ đó làm người bệnh ngày càng suy yếu.
Đáng chú ý, tình trạng sụt cân trong lao không chỉ là mất mỡ mà còn bao gồm mất khối cơ nạc. Khi khối cơ giảm, người bệnh thường yếu hơn, giảm khả năng vận động, ăn uống kém hơn và quá trình hồi phục cũng chậm lại. Vì vậy, bổ sung đạm không chỉ nhằm mục tiêu tăng cân mà còn giúp bảo tồn khối cơ và hỗ trợ phục hồi thể trạng.
Đạm hỗ trợ miễn dịch và quá trình hồi phục
Protein là nguyên liệu để cơ thể tạo ra kháng thể, tế bào miễn dịch và các chất trung gian tham gia đáp ứng viêm – miễn dịch. Khi thiếu đạm kéo dài, hệ miễn dịch có thể suy giảm, khiến người bệnh dễ mệt, dễ nhiễm trùng hơn và phục hồi chậm hơn sau bệnh.
WHO cũng nhấn mạnh mối quan hệ hai chiều giữa lao và suy dinh dưỡng: lao có thể làm tình trạng dinh dưỡng xấu đi, trong khi suy dinh dưỡng lại làm suy yếu miễn dịch và làm tăng nguy cơ tiến triển từ lao tiềm ẩn thành lao hoạt động. Do đó, người bệnh lao cần được đánh giá và can thiệp dinh dưỡng song song với điều trị thuốc, không chỉ tập trung vào thuốc kháng lao.
Thiếu đạm làm chậm tăng cân và kéo dài thời gian hồi phục
Nếu khẩu phần chỉ gồm cháo loãng, cơm ít, rau luộc hoặc đồ uống nhiều đường mà thiếu các nguồn đạm như thịt, cá, trứng, sữa, đậu…, người bệnh rất khó đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng, đặc biệt là nhu cầu protein để duy trì và phục hồi khối cơ. Ngay cả khi ăn nhiều tinh bột, nếu thiếu đạm, phần cân tăng thêm có thể không đi kèm cải thiện khối cơ và sức khỏe tổng thể.
Ngược lại, nếu chỉ tăng đạm nhưng tổng năng lượng khẩu phần vẫn không đủ, cơ thể có thể sử dụng protein như một nguồn năng lượng thay thế, làm giảm hiệu quả phục hồi. Vì vậy, để cải thiện thể trạng ở người bệnh lao, cần đảm bảo nguyên tắc: đủ đạm + đủ năng lượng + đủ vi chất dinh dưỡng.
Người bị lao nên ăn bao nhiêu đạm mỗi ngày?
Không có một lượng đạm cố định cho mọi người bị lao. Nhu cầu phụ thuộc vào cân nặng, mức độ sụt cân, tình trạng suy dinh dưỡng, mức độ bệnh, tuổi, khả năng ăn uống, chức năng gan thận và bệnh nền.
Mốc protein tham khảo theo cân nặng
Bệnh viện Phổi Trung ương khuyến nghị người bệnh lao có thể cần khoảng 1,5–2 g protein/kg cân nặng/ngày. Có thể hiểu đơn giản như sau:
Bảng này giúp người bệnh ước tính nhu cầu protein, không có nghĩa phải ăn đúng lượng này mỗi ngày. Người gầy, suy dinh dưỡng, ăn kém có thể cần mức cao hơn người bình thường nhưng vẫn đảm bảo phù hợp với tình trạng dinh dưỡng; trong khi người có bệnh thận, gout, bệnh gan, đái tháo đường, suy tim, người cao tuổi hoặc đang có tác dụng phụ thuốc lao cần được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn trước khi tăng đạm.
Gram protein không giống gram thịt/cá
Một lỗi rất thường gặp là nghĩ “100 g thịt = 100 g protein”. Thực tế, 100 g thịt hoặc cá chín thường chỉ cung cấp khoảng 20–30 g protein tùy loại. Một quả trứng thường cung cấp khoảng 6–7 g protein; một ly sữa hoặc hộp sữa chua có lượng protein thay đổi theo sản phẩm.
Vì vậy, nếu mục tiêu là 75 g protein/ngày, người bệnh không cần ăn một lượng thịt quá lớn trong một bữa. Cách tốt hơn là chia đều đạm vào nhiều bữa: sáng có trứng/sữa, trưa có cá/thịt/đậu phụ, chiều có sữa chua/sữa, tối có thịt nạc/cá/trứng/đậu.
Không nên chỉ tính đạm, phải đủ năng lượng
Đạm chỉ được hấp thu tốt khi người bệnh ăn đủ năng lượng. Nếu khẩu phần quá ít cơm, cháo, khoai, dầu ăn, sữa hoặc bữa phụ, cơ thể có thể dùng protein làm năng lượng. Khi đó, dù ăn nhiều đạm, người bệnh vẫn có thể khó tăng cân hay phục hồi khối cơ.
Bộ Y tế lưu ý chế độ dinh dưỡng của người bệnh lao cần đủ 4 nhóm thực phẩm: đường bột, đạm, dầu mỡ, vitamin và khoáng chất. Vì vậy, bữa ăn nên có đủ: tinh bột dễ tiêu, nguồn đạm chất lượng, chất béo lành mạnh, rau quả và bữa phụ phù hợp.
Ai bị lao nên tăng đạm hơn bình thường?
Không phải tất cả người bệnh lao đều cần ăn nhiều đạm hơn. Người bệnh lao nên được đánh giá để tăng đạm nếu có một trong các tình huống sau:
Tổ chức y tế thế giới WHO khuyến nghị người mắc lao hoạt động nên được đánh giá tình trạng dinh dưỡng và tư vấn phù hợp tại thời điểm chẩn đoán cũng như trong quá trình điều trị. Vì vậy, nếu người bệnh gầy nhiều hoặc không ăn được, nên hỏi bác sĩ về kế hoạch dinh dưỡng cá thể hóa thay vì chỉ tự tăng thịt/cá tại nhà hoặc sử dụng sản phẩm bổ sung protein.
Ai không nên tự ý ăn quá nhiều đạm?
Một số người mắc lao cần thận trọng khi tăng đạm, đặc biệt nếu có bệnh nền hoặc đang dùng nhiều thuốc. Trong các trường hợp dưới đây, người bệnh nên hỏi bác sĩ trước khi tăng mạnh khẩu phần thịt, cá, trứng, sữa hoặc dùng sản phẩm bổ sung đạm.
Người có bệnh thận
Người có bệnh thận mạn, giảm chức năng thận, đạm niệu hoặc đang được bác sĩ dặn hạn chế đạm không nên tự áp dụng mức 1,5–2 g/kg/ngày. Ăn quá nhiều đạm có thể không phù hợp với giai đoạn bệnh thận. Nhóm này cần chế độ ăn riêng dựa trên xét nghiệm chức năng thận và chỉ định của bác sĩ.
Người có bệnh gan hoặc đang theo dõi độc tính gan do thuốc lao
Một số thuốc lao có thể ảnh hưởng gan nhưng không phải người bệnh gan nào cũng cần hạn chế protein. CDC khuyến cáo người đang điều trị lao cần báo nhân viên y tế nếu có chán ăn không rõ nguyên nhân, buồn nôn/nôn, nước tiểu nâu sẫm hoặc vàng da/vàng mắt. Nếu người bệnh có bệnh gan, men gan cao hoặc dấu hiệu nghi tác dụng phụ thuốc, không nên tự dùng bột đạm, thuốc bổ gan, thực phẩm chức năng tăng cân khi chưa hỏi bác sĩ.
Người bị gout hoặc acid uric cao
Ăn nhiều thịt đỏ, nội tạng, hải sản giàu purin có thể làm cơn gout dễ tái phát ở người nhạy cảm. Người bị lao kèm gout nên ưu tiên nguồn đạm không chứa purin như trứng, sữa, đậu phụ và cần tư vấn nếu thường xuyên đau gout.
Người đái tháo đường
Người đái tháo đường không chỉ cần quan tâm protein mà còn cần kiểm soát đường, tinh bột và tổng năng lượng. Một số sữa tăng cân hoặc đồ uống giàu đạm có thể chứa nhiều đường. Nếu dùng không phù hợp, đường huyết có thể tăng. Vì vậy, người lao kèm đái tháo đường nên chọn sản phẩm theo tư vấn.
Người suy tim, phù hoặc phải hạn chế dịch
Sữa dinh dưỡng, sinh tố, súp hoặc cháo loãng có thể làm tăng lượng dịch nạp vào. Người suy tim, phù chân, khó thở hoặc đang được dặn hạn chế muối/dịch cần hỏi bác sĩ trước khi uống thêm nhiều sữa hoặc đồ uống bổ sung.
Người bị lao nên chọn nguồn đạm nào?
Người mắc lao nên ưu tiên các nguồn đạm dễ tiêu, giàu dinh dưỡng, chế biến mềm và đa dạng để giúp cơ thể hấp thu tốt hơn, hỗ trợ phục hồi thể trạng và tăng cường miễn dịch. Không cần chỉ tập trung vào thịt đỏ hoặc chỉ uống sữa, mà nên kết hợp linh hoạt nhiều nhóm thực phẩm.
Cá
Cá là nguồn đạm chất lượng cao dễ tiêu hóa và phù hợp với người bệnh lao, đặc biệt khi đang mệt mỏi, chán ăn hoặc ho kéo dài. Người bệnh có thể sử dụng các món như cá hấp, cá kho nhạt, cháo cá, canh cá hoặc cá nấu cùng rau củ, cà chua, chế biến mềm, phù hợp với người bệnh ăn kém. Ngoài ra, các loại cá béo như cá hồi, cá thu, cá mòi còn cung cấp thêm acid béo không bão hòa có lợi cho sức khỏe tổng thể.
Thịt nạc và thịt gia cầm
Thịt lợn nạc, thịt gà và thịt bò nạc là những nguồn đạm động vật quan trọng, giúp bổ sung acid amin thiết yếu cho quá trình phục hồi. Người bệnh nên ưu tiên chế biến dạng mềm như băm nhỏ, hầm, hấp, nấu cháo, nấu súp hoặc kho nhạt để dễ tiêu hóa hơn. Đồng thời, nên hạn chế các loại thịt chế biến sẵn như xúc xích, thịt nguội, đồ hộp vì thường chứa nhiều muối, chất béo bão hòa và phụ gia không có lợi cho sức khỏe.
Trứng
Trứng là nguồn đạm tiện lợi, dễ chế biến và phù hợp cho cả bữa chính lẫn bữa phụ của người bệnh lao. Có thể sử dụng dưới nhiều hình thức như trứng luộc, trứng hấp, cháo trứng, súp trứng hoặc kết hợp trong các món rau. Tuy nhiên, với người có rối loạn mỡ máu, bệnh gan mật hoặc đang theo chế độ ăn đặc biệt, nên tham khảo ý kiến bác sĩ để điều chỉnh số lượng phù hợp.
Sữa, sữa chua và chế phẩm từ sữa
Sữa và sữa chua không chỉ cung cấp đạm mà còn bổ sung năng lượng, canxi và nhiều vi chất cần thiết cho quá trình hồi phục. Người bệnh có thể dùng sữa ấm, sữa chua để cải thiện dinh dưỡng hoặc sữa không lactose nếu có tình trạng không dung nạp lactose. Trong trường hợp uống sữa gây đầy bụng, tiêu chảy hoặc buồn nôn, nên điều chỉnh loại sữa hoặc giảm lượng sử dụng để phù hợp hơn với khả năng tiêu hóa.
Đậu phụ, đậu đỗ và các nguồn đạm thực vật
Đậu phụ, sữa đậu nành, đậu xanh, đậu đỏ và đậu lăng là những nguồn đạm thực vật lành mạnh, có thể kết hợp linh hoạt với đạm động vật để tăng giá trị dinh dưỡng bữa ăn. Người bệnh có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc dễ đầy hơi nên sử dụng với lượng vừa phải, chế biến mềm và chia nhỏ trong ngày để giúp dễ ăn và giảm khó chịu tiêu hóa ở người nhạy cảm.
Bảng quy đổi protein tham khảo
Các con số chỉ là ước tính vì hàm lượng protein có thể thay đổi theo loại thực phẩm, khối lượng khẩu phần và cách chế biến. Khi cần tính chính xác, người bệnh nên đọc nhãn dinh dưỡng hoặc hỏi chuyên gia dinh dưỡng.
Người bệnh lao thường chán ăn, nhanh mệt, buồn nôn hoặc khó ăn bữa lớn. Vì vậy, không nên dồn quá nhiều thịt/cá vào một bữa thay vào đó có thể chia nhỏ các bữa ăn trong ngày. Người bệnh có thể tham khảo thực đơn mẫu tại: Người bị lao phổi nên ăn gì để tăng cân? Gợi ý thực đơn.
Khám và theo dõi lao phổi tại Chuyên khoa Hô hấp BVĐK Hồng Ngọc
Lao phổi cần được chẩn đoán chính xác và theo dõi xuyên suốt quá trình điều trị để đánh giá đáp ứng, kiểm soát tác dụng không mong muốn của thuốc và phát hiện những bất thường cần xử trí. Người có các biểu hiện nghi ngờ như ho kéo dài, khạc đờm, ho ra máu, ra mồ hôi đêm hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân nên chủ động thăm khám chuyên khoa Hô hấp.
Tại BVĐK Hồng Ngọc, người bệnh được bác sĩ Hô hấp thăm khám, kết hợp hệ thống xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh để hỗ trợ đánh giá tổn thương phổi và xác định nguyên nhân. Trong quá trình theo dõi, bác sĩ căn cứ vào triệu chứng, kết quả xét nghiệm và đáp ứng điều trị để tư vấn lịch tái khám phù hợp. Với những trường hợp có bệnh nền hoặc vấn đề sức khỏe đi kèm, lợi thế phối hợp liên chuyên khoa của bệnh viện giúp người bệnh được đánh giá toàn diện và có hướng xử trí phù hợp với tình trạng thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Người bị lao có nên ăn thật nhiều thịt không?
Không nên hiểu tăng đạm là ăn thật nhiều thịt. Người bị lao nên ăn đa dạng nguồn đạm từ cá, trứng, thịt nạc, sữa, sữa chua, đậu phụ và các loại đậu. Thịt đỏ và thịt chế biến sẵn nên sử dụng ở mức phù hợp, đặc biệt nếu người bệnh có gout, bệnh thận hoặc đang áp dụng chế độ ăn đặc biệt theo chỉ định của bác sĩ.
Người bị lao gầy có nên uống sữa giàu đạm, whey protein hoặc bột đạm không?
Sữa giàu đạm, whey protein hoặc bột đạm không bắt buộc cho mọi người bị lao. Chúng có thể hữu ích khi người bệnh gầy, sụt cân, ăn rất ít hoặc không đạt đủ đạm qua thực phẩm thông thường. Tuy nhiên, cần dùng đúng đối tượng và tính vào tổng lượng protein/ngày. Người đái tháo đường cần tránh sản phẩm nhiều đường; người bệnh thận, gan, gout hoặc suy tim nên hỏi bác sĩ trước.
Người bị lao có ăn trứng được không?
Có. Trứng là nguồn đạm dễ ăn, dễ chế biến, có thể dùng trong cháo, súp, trứng hấp hoặc trứng luộc. Nếu có bệnh gan mật, rối loạn mỡ máu nặng hoặc chế độ ăn đặc biệt, nên hỏi bác sĩ về lượng phù hợp.
Người bị lao có nên ăn đậu phụ không?
Có thể. Đậu phụ là nguồn đạm thực vật mềm, dễ ăn, phù hợp với nhiều người bệnh. Nếu ăn đậu gây đầy bụng hoặc khó tiêu, nên ăn lượng nhỏ, nấu mềm và chia bữa.
Người bị lao đang uống thuốc mà chán ăn có nên cố ăn nhiều đạm không?
Nên cố gắng ăn đủ ở mức dung nạp được, nhưng nếu buồn nôn, nôn, nước tiểu sẫm màu hoặc vàng da, cần báo bác sĩ. Đây có thể là tác dụng phụ thuốc lao hoặc vấn đề cần đánh giá, không nên chỉ tự xử lý bằng cách tăng đạm.
Ăn nhiều đạm có thay thuốc lao được không?
Không. Đạm giúp nâng thể trạng và hỗ trợ phục hồi nhưng không tiêu diệt vi khuẩn lao. Người bệnh cần dùng thuốc đúng phác đồ không tự ngừng thuốc khi thấy khỏe hơn. CDC nhấn mạnh người mắc lao hoạt động cần được điều trị bằng thuốc theo chỉ định.
Kết luận
Người bị lao nên ăn đủ đạm mỗi ngày và có thể cần tăng đạm có kiểm soát nếu gầy, sụt cân, suy dinh dưỡng hoặc ăn uống kém. Nguồn đạm nên đa dạng từ cá, thịt nạc, trứng, sữa, sữa chua, đậu phụ và đậu đỗ, kết hợp đủ tinh bột, chất béo tốt, rau quả và bữa phụ.
Tuy nhiên, ăn nhiều đạm không thay thế thuốc lao và không nên áp dụng cực đoan. Người có bệnh thận, bệnh gan, gout, đái tháo đường, suy tim hoặc đang có tác dụng phụ thuốc lao cần hỏi bác sĩ trước khi tăng đạm hoặc dùng sữa/bột đạm.
Nếu người bệnh đã ăn tốt hơn nhưng vẫn sụt cân, ăn kém kéo dài, buồn nôn nhiều, vàng da, ho ra máu hoặc khó thở tăng, cần tái khám để được đánh giá lại điều trị, tác dụng phụ thuốc, bệnh nền và tình trạng dinh dưỡng.
Lưu ý y khoa
Bài viết chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, phác đồ điều trị lao hoặc tư vấn dinh dưỡng cá thể.
Người bệnh không tự ngừng thuốc lao, đổi giờ uống thuốc, tự dùng bột đạm, whey protein, thuốc bổ gan, thảo dược hoặc sản phẩm tăng cân khi chưa hỏi bác sĩ. Nếu có vàng da, nước tiểu sẫm, đau bụng nhiều, buồn nôn/nôn kéo dài, tê bì tay chân, mờ mắt, sốt kéo dài, ho ra máu, khó thở tăng hoặc tiếp tục sụt cân trong điều trị, cần liên hệ bác sĩ/cơ sở điều trị lao.
