Người bị hen có thể ăn hải sản nếu không dị ứng, không từng khởi phát ho/khò khè/khó thở sau ăn. Nên chọn hải sản tươi, chế biến chín kỹ, ăn lượng vừa phải, tránh món lạ nếu cơ địa nhạy cảm.
Ngược lại, người bị hen cần tránh hải sản đã từng gây phản ứng dị ứng. Dị ứng hải sảncó vỏ như tôm, cua, sò, ốc có thể gây triệu chứng trong vài phút đến vài giờ sau ăn hoặc tiếp xúc, bao gồm khò khè hoặc khó thở. Dị ứng cá như cá hồi, cá ngừ, cá da trơn là dạng dị ứng hải sản khác với dị ứng động vật có vỏ.
Đặc biệt, nếu người bị hen có dị ứng thực phẩm, phản ứng hô hấp sau ăn cần được coi là dấu hiệu nguy hiểm. Với những dấu hiệu dị ứng thực phẩm điển hình như khò khè, ho hoặc khó thở, phù môi/lưỡi/họng, khàn tiếng, chóng mặt/ngất; kết hợp với bệnh nền hen phế quản, có thể kích hoạt đợt cấp hoặc làm nặng thêm cơn hen suyễn.
Tóm lại: người bị hen không cần kiêng hải sản tuyệt đối, nhưng phải tránh loại hải sản từng gây dị ứng hoặc làm hen bùng phát.
Tham vấn chuyên môn: BSCKII Lê Thị Trâm - Chuyên khoa Hô hấp, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc
Vì sao hải sản có thể khiến một số người bị hen khó thở?
Hải sản không phải là nguyên nhân gây hen phế quản ở tất cả mọi người. Thực tế, nhiều người mắc hen vẫn có thể ăn cá, tôm, cua, mực bình thường nếu không có cơ địa dị ứng. Tuy nhiên, ở những người nhạy cảm, hải sản có thể kích hoạt phản ứng dị ứng, từ đó gây ra các triệu chứng ở da, tiêu hóa và đặc biệt là đường hô hấp. Với người đã mắc hen, những phản ứng này đôi khi dễ bị nhầm lẫn với cơn hen cấp hoặc có thể làm tình trạng khó thở trở nên nặng hơn.
Dị ứng hải sản có thể gây khò khè, khó thở
Dị ứng hải sản xảy ra khi hệ miễn dịch nhận diện protein trong hải sản là “chất lạ” và phản ứng quá mức. Phản ứng này có thể xuất hiện nhanh sau khi ăn hoặc tiếp xúc, với các biểu hiện như: ngứa miệng, nổi mề đay, sưng môi hoặc mí mắt, đau bụng, nôn, tiêu chảy, ho, khò khè, tức ngực và khó thở.
Ở người bị hen, tình trạng khò khè hoặc khó thở sau khi ăn hải sản cần được theo dõi chặt chẽ. Đây có thể là cơn hen khởi phát do dị ứng thực phẩm, nhưng cũng có thể là dấu hiệu của phản vệ - một tình trạng cấp cứu y khoa nguy hiểm.
Nổi mề đay sau ăn là một trong những dấu hiệu điển hình của dị ứng hải sản
Hen kèm dị ứng thực phẩm có nguy cơ phản ứng nặng hơn
Những người bị hen không kiểm soát tốt, có tiền sử dị ứng thực phẩm hoặc từng bị phản vệ cần đặc biệt thận trọng khi ăn hải sản. Theo khuyến cáo của GINA về hen, người bệnh có hen kèm nghi ngờ hoặc đã xác định dị ứng thực phẩm cần được đánh giá để xác định tác nhân gây dị ứng và xây dựng kế hoạch xử trí phù hợp.
Điều này không đồng nghĩa với việc người bị hen phải kiêng hoàn toàn hải sản. Ý nghĩa đúng là: nếu đã xác định hoặc nghi ngờ dị ứng với một loại hải sản cụ thể, người bệnh cần tránh loại đó và đi khám để được hướng dẫn, vì phản ứng hô hấp có thể trở nên nghiêm trọng hơn nếu hen không được kiểm soát tốt.
Hải sản chế biến sẵn có thể chứa phụ gia hoặc dị nguyên ẩn
Không chỉ hải sản tươi mới tiềm ẩn nguy cơ dị ứng. Nhiều sản phẩm chế biến sẵn như chả cá, surimi, viên hải sản, nước sốt hải sản, snack hải sản, đồ khô, mực rim, tôm khô, mắm tôm, nước mắm, lẩu hải sản hay mì gói hương hải sản có thể không rõ ràng về thành phần sản phẩm hoặc chứa các phụ gia gây kích ứng.
Người từng có tiền sử dị ứng cần đọc kỹ nhãn sản phẩm và hỏi rõ thành phần khi ăn ngoài. Ngoài ra, một số người bị hen có thể nhạy cảm với sulfite - chất bảo quản có thể xuất hiện trong một số thực phẩm chế biến. Không phải tất cả hải sản đều chứa sulfite, nhưng các sản phẩm khô, đông lạnh hoặc chế biến sẵn thường khó kiểm soát thành phần hơn so với hải sản tự chế biến.
Người bị hen nào có thể ăn hải sản?
Người bị hen có thể ăn hải sản nếu không có tiền sử dị ứng hoặc từng có phản ứng bất thường với hải sản, cụ thể như:
- Trước đây đã từng ăn loại hải sản đó nhiều lần mà không xuất hiện phản ứng bất thường.
- Không có tiền sử nổi mề đay, ngứa, sưng môi/mặt, đau bụng, nôn hoặc tiêu chảy sau ăn hải sản.
- Không từng xuất hiện ho, khò khè, tức ngực hoặc khó thở sau khi ăn hải sản.
- Hen đang được kiểm soát tốt
- Hải sản được chế biến chín kỹ, tươi và có nguồn gốc rõ ràng.
Với người mắc hen phế quản, hải sản có thể là nguồn cung cấp đạm chất lượng tốt trong chế độ ăn. Đặc biệt, một số loại cá béo còn giàu omega-3 và chất béo không bão hòa có vai trò quan trọng cho sức khỏe tim mạch. Tuy nhiên, người bệnh không nên ăn quá nhiều trong một lần, tránh thử món có thành phần lạ khi đi xa hoặc khi tình trạng hen chưa thực sự ổn định.
Người bị hen nào nên tránh hải sản?
Người bị hen nên tránh hoặc chỉ dùng lại sau khi được bác sĩ đánh giá nếu có một trong các tình huống sau:
Một số tài liệu giáo dục sức khỏe có thể khuyến cáo người bệnh hen thận trọng với thức ăn dễ gây dị ứng hoặc món lạ. Cách hiểu phù hợp là người bệnh nên tránh thực phẩm từng gây phản ứng với chính mình, không nên tự kiêng toàn bộ hải sản nếu vẫn dung nạp tốt và không có tiền sử dị ứng.
Cá, tôm, cua, mực, sò ốc: có cần kiêng giống nhau không?
Người bệnh không nhất thiết phải kiêng tất cả các loại. “Hải sản” là một nhóm rất rộng, gồm cá và động vật có vỏ. Dị ứng với một loại hải sản không đồng nghĩa với dị ứng với tất cả các loại khác.
Dị ứng cá như cá hồi, cá ngừ, cá da trơn là một dạng dị ứng hải sản khác với dị ứng động vật có vỏ. Vì vậy, người dị ứng tôm không nên tự kết luận mình dị ứng mọi loại cá; ngược lại, người ăn được cá không có nghĩa chắc chắn ăn được tôm/cua/sò.
Ăn hải sản thế nào để an toàn hơn khi bị hen?
Nếu người bị hen không có tiền sử dị ứng hải sản, vẫn có thể ăn hải sản theo nguyên tắc an toàn. Quan trọng nhất là không tự thử lại loại hải sản từng gây nghi ngờ dị ứng hoặc từng xuất hiện triệu chứng bất thường sau ăn.
Chọn loại đã từng ăn được
Nên ưu tiên các loại hải sản mà người bệnh đã từng ăn trước đó mà không xuất hiện phản ứng như ho, khò khè, nổi mề đay hay khó thở. Không nên thử nhiều loại hải sản mới cùng lúc, đặc biệt khi hen đang không ổn định, đang ho nhiều hoặc vừa mới ốm dậy.
Chỉ ăn thử lượng nhỏ khi chưa từng có phản ứng nghi dị ứng
Cách “ăn thử lượng nhỏ và theo dõi” chỉ phù hợp với người chưa từng có biểu hiện nghi dị ứng với loại hải sản đó và đồng thời bệnh hen đang được kiểm soát tốt.
Ngược lại, nếu đã từng xuất hiện các triệu chứng như nổi mề đay, sưng môi/mặt, đau bụng, nôn, ho, khò khè, tức ngực hoặc khó thở sau khi ăn hải sản, người bệnh không nên tự thử lại tại nhà. Việc đánh giá và thử lại (nếu cần) phải được thực hiện theo chỉ định của bác sĩ Dị ứng trong điều kiện theo dõi an toàn.
Trong trường hợp đã lâu không ăn một loại hải sản và muốn dùng lại, nên bắt đầu với lượng rất nhỏ và theo dõi trong vài giờ dưới sự giám sát của nhân viên y tế. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như ngứa, nổi mề đay, đau bụng, nôn, ho, khò khè, tức ngực hoặc khó thở, cần ngừng ăn ngay và đi khám.
Ăn chín kỹ, tránh hải sản không rõ nguồn gốc
Hải sản sống, tái, không tươi hoặc bảo quản không đúng cách có thể gây rối loạn tiêu hóa, nhiễm khuẩn hoặc ngộ độc thực phẩm. Những tình trạng này dễ gây nhầm lẫn với phản ứng dị ứng hoặc làm nặng thêm triệu chứng ở người bị hen. Vì vậy, người bệnh nên ưu tiên hải sản tươi, được nấu chín kỹ và sử dụng với lượng vừa phải.
Tránh món trộn nhiều thành phần nếu có tiền sử dị ứng
Các món như lẩu, buffet, món sốt, món chiên dùng chung dầu, đồ ăn đường phố hoặc món trộn nhiều nguyên liệu có nguy cơ gây nhiễm chéo dị nguyên hải sản. Người từng dị ứng tôm, cua hoặc các loại hải sản khác có thể vẫn bị phản ứng dù không trực tiếp ăn loại đó, do dụng cụ chế biến, nước dùng hoặc dầu chiên bị lẫn dị nguyên.
Không ăn hải sản khi đang lên cơn hen hoặc hen chưa kiểm soát tốt
Khi đang có triệu chứng như ho, khò khè, khó thở, đang nhiễm trùng hô hấp hoặc phải dùng thuốc cắt cơn hen thường xuyên hơn bình thường, người bệnh nên ưu tiên kiểm soát ổn định hen trước. Trong giai đoạn này, không nên thử thêm món hải sản mới để tránh làm nặng thêm triệu chứng hô hấp hoặc gây nhầm lẫn với phản ứng dị ứng.
Dấu hiệu dị ứng hải sản: Khi nào theo dõi, khi nào cần cấp cứu?
Dị ứng hải sản có thể biểu hiện từ nhẹ đến nặng. Người bị hen cần đặc biệt chú ý các triệu chứng hô hấp vì có thể khó phân biệt với cơn hen thông thường và đôi khi diễn tiến nhanh.
Khi nào cần xét nghiệm dị ứng hải sản?
Người bị hen nên khám Dị ứng - Hô hấp nếu có triệu chứng sau ăn hải sản:
- Nổi mề đay, ngứa, đỏ da.
- Sưng môi, mí mắt, mặt, lưỡi hoặc họng.
- Đau bụng, nôn, tiêu chảy sau ăn hải sản.
- Ho, khò khè, tức ngực, khó thở.
- Choáng, chóng mặt, tụt huyết áp hoặc ngất.
- Phản ứng lặp lại với cùng một loại hải sản.
- Có phản ứng dị ứng bất thường nhưng không rõ mình dị ứng cá, tôm/cua hay phụ gia trong món ăn.
Bác sĩ có thể khai thác bệnh sử, thời điểm xuất hiện triệu chứng, loại hải sản, lượng ăn, cách chế biến, thuốc đã dùng và tiền sử hen/dị ứng. Tùy trường hợp, người bệnh có thể được chỉ định xét nghiệm IgE đặc hiệu, test da hoặc các đánh giá khác.
Test IgE đặc hiệu hoặc test da có thể hỗ trợ chẩn đoán, nhưng không thay thế bệnh sử. Một kết quả dương tính cho thấy có sự mẫn cảm, chưa chắc người bệnh sẽ có phản ứng khi ăn. Ngược lại, nếu từng có phản ứng nặng rõ ràng, không nên tự thử lại chỉ vì xét nghiệm chưa rõ.
Khám và quản lý hen tại Chuyên khoa Hô hấp BVĐK Hồng Ngọc
Tại Chuyên khoa Hô hấp - BVĐK Hồng Ngọc, người bệnh hen có thể được thăm khám, đánh giá mức độ kiểm soát bệnh, tìm yếu tố khởi phát cơn hen, hướng dẫn dùng thuốc hít đúng cách và theo dõi chức năng hô hấp.
Với trường hợp nghi dị ứng hải sản, bác sĩ có thể khai thác mối liên quan giữa ăn uống và triệu chứng hô hấp, đánh giá nguy cơ phản vệ, tư vấn tránh dị nguyên và phối hợp chuyên khoa phù hợp khi cần. Nếu người bệnh từng khò khè, tức ngực, khó thở sau ăn tôm, cua, cá, mực, sò, ốc hoặc không chắc đó là dị ứng hay cơn hen, nên đi khám để được đánh giá an toàn.
Mục tiêu không phải là kiêng hải sản tràn lan, mà là xác định đúng yếu tố khởi phát, tránh đúng thực phẩm nguy cơ và kiểm soát hen ổn định lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Người bị hen có phải kiêng hải sản hoàn toàn không?
Không. Người bị hen không cần kiêng toàn bộ hải sản nếu không dị ứng và từng ăn được bình thường. Tuy nhiên, cần tránh loại hải sản đã từng gây mề đay, sưng môi/mặt, nôn, khò khè, tức ngực hoặc khó thở.
Người bị hen ăn tôm có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm nếu người bệnh dị ứng tôm hoặc từng khó thở sau ăn tôm. Nếu trước đây ăn tôm bình thường và hen kiểm soát tốt, có thể ăn lượng vừa phải. Không nên thử tôm lại tại nhà nếu từng có phản ứng nghi dị ứng.
Người bị hen ăn cá có tốt không?
Cá là nguồn đạm tốt và một số loại cá béo có omega-3. Người bị hen có thể ăn cá nếu không dị ứng. Tuy nhiên, người từng dị ứng cá, đặc biệt có khò khè hoặc khó thở sau ăn cá, cần tránh và đi khám.
Dị ứng hải sản có gây cơn hen không?
Có thể. Dị ứng hải sản có thể gây ho, khò khè, tức ngực, khó thở và có thể bị nhầm với cơn hen. Ở người có hen, phản ứng dị ứng thực phẩm có thể nặng hơn, nên cần theo dõi nghiêm túc.
Trẻ bị hen có nên ăn hải sản không?
Trẻ bị hen có thể ăn hải sản nếu đã từng ăn được, không dị ứng và được chế biến chín kỹ. Với trẻ có cơ địa dị ứng, viêm da cơ địa, từng nổi mề đay hoặc khó thở sau ăn, cha mẹ không nên tự cho trẻ ăn lại tại nhà mà nên đưa trẻ đi khám để được đánh giá dị ứng.
Người bị hen có nên ăn hải sản đông lạnh không?
Có thể nếu hải sản đông lạnh rõ nguồn gốc, bảo quản tốt, chế biến chín kỹ và người bệnh không dị ứng. Tuy nhiên, người có tiền sử dị ứng cần chú ý thành phần, phụ gia, nhiễm chéo và không nên ăn sản phẩm chế biến sẵn không rõ nhãn.
Sau ăn hải sản bị khó thở thì dùng thuốc hen được không?
Nếu khó thở sau ăn hải sản đi kèm nổi mề đay, sưng môi/lưỡi, đau bụng, nôn, choáng hoặc triệu chứng tăng nhanh, cần nghĩ đến phản vệ và đi cấp cứu. Không nên chỉ dùng thuốc cắt cơn hen rồi chờ ở nhà mà nên đi khám/ cấp cứu ngay.
Kết luận
Người bị hen không bắt buộc phải kiêng toàn bộ hải sản nếu trước đó vẫn ăn được, không có dấu hiệu dị ứng. Tuy nhiên, người bệnh cần tránh loại hải sản từng gây nổi mề đay, sưng môi/mặt, đau bụng, nôn, khò khè, tức ngực hoặc khó thở.
Nếu từng khó thở sau ăn hải sản, không nên tự thử lại tại nhà. Người bệnh nên đi khám Hô hấp hoặc Dị ứng - Miễn dịch để được đánh giá nguy cơ, hướng dẫn tránh dị nguyên, kiểm soát hen và lập kế hoạch xử trí nếu có phản ứng nặng.
Mục tiêu đúng không phải là kiêng hải sản tràn lan, mà là xác định đúng thực phẩm gây hoặc nghi ngờ gây phản ứng, tránh đúng dị nguyên và duy trì kiểm soát hen ổn định.
Lưu ý y khoa
Bài viết chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, điều trị hen, chẩn đoán dị ứng thực phẩm hoặc kế hoạch xử trí phản vệ của bác sĩ.
Người bệnh không tự thử lại hải sản từng gây phản ứng nghi dị ứng, không tự ngừng thuốc kiểm soát hen và không chỉ dùng thuốc cắt cơn hen nếu khó thở sau ăn kèm dấu hiệu dị ứng toàn thân.
Nếu sau ăn hải sản xuất hiện khó thở, khò khè tăng nhanh, sưng môi/lưỡi/họng, nổi mề đay lan nhanh, nôn nhiều, đau bụng dữ dội, choáng, tím tái hoặc không đáp ứng thuốc cắt cơn, cần gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay.
