Người bị lao phổi muốn tăng cân nên ăn theo nguyên tắc tăng năng lượng, tăng đạm, chia nhỏ bữa và bổ sung đủ vitamin - khoáng chất. Nên ưu tiên thịt nạc, cá, trứng, sữa, sữa chua, đậu phụ, đậu đỗ, cơm mềm, cháo đặc, phở, bún, khoai, yến mạch, dầu thực vật, quả bơ, rau xanh và trái cây chín.
Nếu chán ăn, người bệnh có thể chia nhỏ bữa ăn thành khoảng 4-6 bữa/ngày, tăng bữa phụ giàu năng lượng như sữa, sữa chua, sinh tố, trứng, cháo thịt/cá, súp gà, bánh mì mềm kèm trứng hoặc đậu phụ. Các mốc năng lượng và đạm như 35-40 kcal/kg/ngày hoặc 1,5-2 g protein/kg/ngày chỉ nên xem là tham khảo; cần cá thể hóa theo cân nặng, mức độ gầy, bệnh gan - thận, đái tháo đường, gout, suy tim, khả năng ăn uống và phác đồ điều trị.
Dinh dưỡng không thay thế thuốc lao. Người bệnh vẫn cần uống thuốc đúng phác đồ, tái khám đúng hẹn và theo dõi tác dụng phụ. Tuy nhiên, một chế độ ăn đủ năng lượng, đủ đạm, giàu vi chất và dễ tiêu có thể hỗ trợ phục hồi thể trạng, tăng cân dần và cải thiện nguy cơ suy dinh dưỡng trong thời gian điều trị.
Tham vấn chuyên môn: BSCKII Lê Thị Trâm - Chuyên khoa Hô hấp, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc.
Vì sao lao phổi dễ gây gầy, sụt cân?
Lao phổi không chỉ ảnh hưởng đến phổi mà còn là một bệnh nhiễm trùng mạn tính có thể gây ảnh hưởng toàn thân và suy giảm tình trạng dinh dưỡng. Theo WHO, lao phổi có thể làm tình trạng suy dinh dưỡng trở nên nghiêm trọng hơn, trong khi suy dinh dưỡng lại làm suy giảm miễn dịch, từ đó làm tăng nguy cơ lao tiềm ẩn tiến triển thành lao hoạt động. Tình trạng nhiễm trùng và phản ứng viêm từ bệnh lao hoạt động có thể thúc đẩy dị hóa, dẫn đến sụt cân rõ rệt.
Có 4 cơ chế chính lý giải vì sao người bị lao phổi dễ bị gầy sút cân:
Chán ăn và ăn không đủ nhu cầu
Người bệnh lao thường xuyên mệt mỏi, sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi đêm, ho kéo dài, kèm buồn nôn hoặc cảm giác đắng miệng, khiến việc ăn uống trở nên khó khăn và dễ bỏ bữa. Bên cạnh đó, một số thuốc điều trị lao cũng có thể gây kích ứng dạ dày, buồn nôn hoặc giảm cảm giác thèm ăn trong giai đoạn đầu. Khi tình trạng ăn uống kém kéo dài, cơ thể không được cung cấp đủ năng lượng để duy trì cân nặng.
Tăng tiêu hao năng lượng do bệnh lý
Nhiễm trùng mạn tính do lao có thể làm thay đổi quá trình chuyển hóa trong cơ thể. Ở một số người bệnh, nhu cầu năng lượng và protein có thể tăng trong khi lượng ăn vào lại giảm, tạo ra tình trạng mất cân bằng năng lượng và góp phần gây sụt cân.
Mất khối cơ, không chỉ mất mỡ
Khi lượng dinh dưỡng nạp vào không đủ trong khi nhu cầu lại tăng, cơ thể buộc phải sử dụng cả mô mỡ và mô cơ để đáp ứng nhu cầu về năng lượng. Điều này khiến người bệnh không chỉ giảm cân mà còn bị mất khối cơ, nhanh mệt, hồi phục chậm, giảm sức vận động và dễ chán ăn hơn. Đây là một vòng xoắn bệnh lý cần được cải thiện bằng cách điều trị lao đúng phác đồ kết hợp chế độ dinh dưỡng đầy đủ năng lượng và protein.
Rối loạn tiêu hóa và tác dụng phụ của thuốc
WHO cho biết tình trạng sụt cân ở người bệnh lao có thể liên quan đến nhiều yếu tố như giảm lượng ăn do chán ăn, buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy kéo dài cùng với thay đổi chuyển hóa do bệnh. Những yếu tố này có thể khiến người bệnh ăn uống kém và làm tình trạng dinh dưỡng xấu đi. Trong trường hợp người bệnh đang điều trị lao nhưng xuất hiện chán ăn nặng, buồn nôn kéo dài, đau bụng, vàng da hoặc mệt bất thường, cần thông báo ngay cho bác sĩ thay vì chỉ cố gắng ăn thêm.
Người bị lao phổi muốn tăng cân cần ăn bao nhiêu?
Người bệnh lao phổi muốn tăng cân cần ăn nhiều hơn mức cơ thể đang tiêu hao, nhưng không nên tăng đột ngột hoặc ăn quá nhiều trong một bữa. Cần tăng dần năng lượng, chia thành nhiều bữa ăn giàu đạm và bữa phụ để cơ thể hấp thu tốt hơn.
Năng lượng tham khảo theo cân nặng
Bệnh viện Phổi Trung ương gợi ý người bệnh lao cần khoảng 35-40 kcal/kg cân nặng/ngày. Có thể ước tính đơn giản:
Bảng này chỉ dùng để ước tính ban đầu. Người bệnh không nên tự ép đạt con số này bằng mọi cách nếu đang buồn nôn, đau bụng, bệnh gan, bệnh thận, đái tháo đường, gout, suy tim hoặc đang có tác dụng phụ thuốc lao. Người bệnh gầy nhiều, sốt kéo dài, nhiễm trùng nặng, vận động nhiều hoặc đang phục hồi có thể cần mức khác và nên được tư vấn cá thể hóa theo chỉ định của bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng.
Nhóm thực phẩm nên ưu tiên để tăng cân khi bị lao phổi
Người bị lao phổi nên ưu tiên chế độ ăn giàu năng lượng, giàu đạm và giàu vi chất nhưng vẫn dễ tiêu hóa. Trong giai đoạn mệt, sốt, ho nhiều hoặc buồn nôn, nên chọn món mềm, ấm, dễ nuốt và chia nhỏ thành nhiều bữa trong ngày để cơ thể hấp thu tốt hơn.
1. Thực phẩm giàu đạm dễ tiêu
Đạm là thành phần quan trọng giúp phục hồi mô tổn thương, duy trì khối cơ và hỗ trợ miễn dịch trong quá trình điều trị lao phổi. Vì vậy, người bệnh nên bổ sung đạm trong hầu hết các bữa chính và bữa phụ.
Các lựa chọn phù hợp gồm:
- Cá hấp, cá kho nhạt, cháo cá, canh cá.
- Thịt nạc băm, thịt gà, thịt lợn nạc, thịt bò mềm.
- Trứng luộc, trứng hấp, cháo trứng.
- Sữa, sữa chua, phô mai với lượng vừa phải nếu dung nạp tốt.
- Đậu phụ, sữa đậu nành và các loại đậu nấu mềm.
Theo khuyến nghị dinh dưỡng, người bệnh lao nên chú ý bổ sung thực phẩm giàu kẽm như hải sản, đậu Hà Lan, đậu tương, lòng đỏ trứng, thịt nạc; đồng thời tăng cường thực phẩm giàu sắt như thịt bò, gan, nấm hương, đậu nành và các loại đậu phụ thuộc vào tình trạng từng bệnh nhân. Tuy nhiên, không phải người bệnh lao nào cũng cần uống thêm viên sắt, kẽm hoặc các sản phẩm bổ sung vi chất. Việc bổ sung nên dựa trên chế độ ăn, tình trạng dinh dưỡng và đánh giá của nhân viên y tế.
2. Tinh bột mềm, dễ tiêu giúp tăng năng lượng
Tinh bột là nguồn cung cấp năng lượng chính, giúp cơ thể hạn chế sử dụng cơ bắp làm năng lượng dự trữ. Do đó, người bệnh lao phổi không nên kiêng tinh bột mà cần ăn đủ và đúng cách, lựa chọn phù hợp với nhu cầu năng lượng của cơ thể.
Các thực phẩm phù hợp gồm:
- Cơm mềm, cháo đặc, phở, bún, mì, miến.
- Khoai lang, khoai tây, bí đỏ, ngô.
- Yến mạch, bánh mì mềm, ngũ cốc nguyên hạt nếu tiêu hóa tốt.
Trong trường hợp chán ăn, nên ưu tiên các món dạng lỏng - mềm như cháo thịt, cháo cá, phở gà hoặc súp khoai - thịt băm. Cháo quá loãng thường không cung cấp đủ năng lượng, vì vậy có thể nấu đặc hơn hoặc bổ sung thêm trứng, sữa, dầu ăn và thịt băm để tăng giá trị dinh dưỡng.
3. Chất béo tốt giúp tăng năng lượng hiệu quả
Chất béo cung cấp năng lượng cao hơn so với đạm và tinh bột trong cùng 1 lượng thực phẩm , vì vậy rất hữu ích cho người cần tăng cân nhưng ăn uống kém hoặc nhanh no.
Người bệnh có thể bổ sung:
- 1-2 thìa cà phê dầu thực vật vào cháo, súp hoặc canh sau khi nấu.
- Quả bơ, các loại hạt xay mịn, bơ đậu phộng nếu không dị ứng.
- Cá béo như cá hồi, cá thu, cá mòi nếu phù hợp.
- Sữa nguyên kem hoặc sản phẩm dinh dưỡng giàu năng lượng theo tư vấn bác sĩ khi người bệnh gầy nhiều.
Tuy nhiên, không nên lạm dụng đồ chiên rán, thực phẩm nhiều mỡ động vật hoặc thức ăn nhanh vì có thể gây đầy bụng, buồn nôn, khó tiêu, rối loạn tiêu hóa và không tốt cho gan cũng như chuyển hóa mỡ máu.
4. Rau xanh và trái cây giúp bổ sung vi chất
Tăng cân không đồng nghĩa với việc chỉ tập trung vào thịt, sữa hay tinh bột. Rau xanh và trái cây đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp vitamin, khoáng chất, chất chống oxy hóa và chất xơ, giúp cải thiện tiêu hóa và tăng sức đề kháng, tạo nên chế độ ăn đa dạng và cân đối.
Bộ Y tế khuyến nghị người bệnh lao nên bổ sung vitamin A, C, E từ rau xanh đậm và trái cây chín màu vàng đỏ như cam, xoài, đu đủ, cà chua, cà rốt. Đồng thời, cần chú ý vitamin nhóm B và vitamin K có trong rau xanh, gan, thịt nạc, đậu, khoai tây, chuối, súp lơ và ngũ cốc nguyên hạt.
Người bệnh nên ưu tiên rau nấu chín mềm, canh rau, sinh tố trái cây ít đường hoặc trái cây chín mềm. Nếu có rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy, đầy hơi hoặc đau bụng, cần điều chỉnh loại rau quả phù hợp với khả năng dung nạp.
5. Bữa phụ giàu năng lượng giúp tăng cân hiệu quả
Bữa phụ đóng vai trò rất quan trọng vì người bệnh lao phổi thường không ăn được nhiều trong một bữa chính. Việc bổ sung bữa phụ giúp tăng tổng năng lượng trong ngày mà không gây quá tải cho hệ tiêu hóa.
Một số lựa chọn phù hợp:
- Sữa ấm, sữa chua, sữa đậu nành.
- Sinh tố bơ, chuối, sữa chua (nếu không cần hạn chế đường).
- Trứng luộc hoặc trứng hấp.
- Cháo thịt, súp gà, súp bí đỏ.
- Bánh mì mềm kèm trứng hoặc bơ hạt.
- Đậu phụ non, khoai lang, các món ăn nhẹ giàu dinh dưỡng khác.
Trong trường hợp người bệnh suy kiệt hoặc ăn uống quá kém, nên tham khảo bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về sản phẩm dinh dưỡng đường uống thay vì tự ý sử dụng các loại sữa tăng cân không rõ phù hợp.
Cách chia bữa giúp tăng cân khi chán ăn, buồn nôn
Người bệnh lao phổi thường khó tăng cân nếu chỉ ăn 3 bữa chính mỗi ngày. Thay vào đó, nên chia thành 4-6 bữa nhỏ/ngày để cải thiện khả năng hấp thu và giảm cảm giác chán ăn, buồn nôn.
Nguyên tắc chia bữa hợp lý
- Ăn ít nhưng chia nhiều lần trong ngày, không cần cố ăn thật nhiều trong một bữa.
- Mỗi bữa chính nên có đủ tinh bột, đạm và chất béo tốt.
- Ưu tiên món mềm, ấm, dễ tiêu nếu đang mệt hoặc ho nhiều.
- Uống nước đầy đủ trong ngày, tránh uống quá nhiều trước bữa ăn.
- Có thể bổ sung bữa phụ trước khi ngủ nếu không bị đầy bụng hoặc trào ngược.
- Thay đổi món thường xuyên để tránh chán ăn.
- Nếu buồn nôn, nên ăn chậm, từng lượng nhỏ và tránh những món có mùi quá nồng hoặc nhiều dầu mỡ nếu chúng làm triệu chứng nặng hơn.
Thực đơn mẫu 1 ngày cho người lao phổi muốn tăng cân
Thực đơn dưới đây chỉ là gợi ý cho người không có bệnh nền đặc biệt. Người có bệnh thận, gan, đái tháo đường, gout, suy tim, rối loạn mỡ máu hoặc đang mang thai cần điều chỉnh theo bác sĩ.
Nếu người bệnh ăn được cơm bình thường, không cần chỉ ăn cháo. Cháo và súp phù hợp khi sốt, mệt, ho nhiều, đau họng hoặc buồn nôn; khi khỏe hơn nên tăng dần cơm mềm, đạm, rau và bữa phụ để đạt đủ năng lượng. Đặc biệt, nếu người bệnh buồn nôn nhiều, nôn kéo dài, ăn uống ngày càng kém hoặc tiếp tục sụt cân, cần thông báo cho bác sĩ để tìm nguyên nhân và đánh giá lại tình trạng dinh dưỡng.
Khám và theo dõi lao phổi tại Chuyên khoa Hô hấp BVĐK Hồng Ngọc
Tại Chuyên khoa hô hấp - BVĐK Hồng Ngọc, người có biểu hiện ho kéo dài, ho ra máu, đau ngực, khó thở, sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi trộm, chán ăn, mệt mỏi hoặc gầy sút cân có thể được thăm khám để tìm nguyên nhân và đánh giá nguy cơ bệnh lao phổi.
Với người đã được chẩn đoán lao phổi và đang sụt cân, bác sĩ có thể đánh giá mức độ đáp ứng điều trị, tác dụng phụ thuốc, nguy cơ lây nhiễm, bệnh nền đi kèm và tình trạng dinh dưỡng. Khi cần, người bệnh có thể được chỉ định xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh hoặc phối hợp chuyên khoa phù hợp.
Khách hàng có thể liên hệ hotline 0947 616 006 hoặc để lại thông tin tại form để được liên hệ tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Người bị lao phổi uống sữa có tăng cân không?
Sữa có thể giúp bổ sung năng lượng, đạm, canxi và một số vi chất từ đó hỗ trợ cải thiện khẩu phần ở người bệnh lao đang ăn uống kém hoặc sụt cân. Tuy nhiên, không nên chỉ uống sữa thay bữa chính. Cần kết hợp cơm/cháo/phở, thịt cá trứng, rau quả, dầu thực vật và bữa phụ để tăng cân bền vững.
Người bị lao phổi nên ăn bao nhiêu bữa một ngày?
Người bệnh lao phổi gầy, chán ăn nên chia các bữa thành khoảng 4-6 bữa/ngày. Bệnh viện Phổi Trung ương cũng khuyến nghị chia nhỏ bữa và tăng đậm độ năng lượng trong bữa ăn cho người bệnh lao.
Người bị lao phổi nên ăn bao nhiêu đạm?
Mức đạm cần cá thể hóa theo cân nặng, tình trạng dinh dưỡng, mức độ bệnh và các bệnh lý đi kèm. Một số khuyến nghị dinh dưỡng cho người bệnh lao đưa ra khuyến nghị protein khoảng 1,5-2 g/kg cân nặng/ngày, nhưng người có bệnh thận, gan, gout, đái tháo đường hoặc bệnh nền khác cần hỏi bác sĩ trước khi tăng đạm.
Người bị lao phổi ăn trứng được không?
Có thể ăn trứng nếu không dị ứng và không có chống chỉ định riêng. Trứng là nguồn đạm dễ ăn, có thể dùng trong cháo, súp, trứng hấp hoặc trứng luộc. Nếu có rối loạn mỡ máu, bệnh gan mật hoặc chế độ ăn đặc biệt, nên hỏi bác sĩ về lượng phù hợp.
Người bị lao phổi có nên ăn thịt bò không?
Có thể ăn thịt bò nạc nếu tiêu hóa tốt. Thịt bò cung cấp đạm, sắt và nhiều vi chất, phù hợp cho người sụt cân hoặc thiếu máu. Nên chế biến mềm, ít dầu mỡ, ăn lượng vừa và kết hợp rau, tinh bột, chất béo tốt.
Người bị lao phổi có nên uống rượu bia để ăn ngon hơn không?
Không. CDC cảnh báo uống rượu bia khi dùng thuốc lao có thể nguy hiểm và hại gan; người bệnh nên tránh rượu bia trong quá trình điều trị.
Uống thuốc lao bị chán ăn, buồn nôn thì nên làm gì?
Người bệnh nên báo bác sĩ để được hướng dẫn về thời điểm uống thuốc, cách theo dõi tác dụng phụ, xét nghiệm hoặc đánh giá, xử trí khi cần. Không nên tự ngừng thuốc lao vì có thể làm điều trị thất bại hoặc tăng nguy cơ kháng thuốc. Nếu buồn nôn/nôn nhiều, đau bụng, vàng da, nước tiểu sẫm màu, mệt bất thường hoặc tê bì tay chân, cần liên hệ cơ sở điều trị.
Đang điều trị lao mà vẫn sụt cân có sao không?
Có thể là dấu hiệu cần đánh giá lại. Sụt cân tiếp hoặc không tăng cân trong điều trị có thể liên quan đến ăn không đủ, tác dụng phụ thuốc, bệnh lý đi kèm, hấp thu kém, tuân thủ thuốc chưa đúng hoặc đáp ứng điều trị không tốt. Người bệnh nên tái khám thay vì chỉ tự mua thêm sữa hoặc thuốc bổ.
Kết luận
Người bị lao phổi muốn tăng cân cần ăn đủ năng lượng, đủ đạm, chia nhỏ bữa và bổ sung đa dạng vitamin - khoáng chất. Thực đơn nên ưu tiên thịt, cá, trứng, sữa, đậu phụ, tinh bột dễ tiêu, chất béo tốt, rau xanh và trái cây.
Tuy nhiên, dinh dưỡng chỉ là phần hỗ trợ. Người bệnh vẫn cần uống thuốc lao đúng phác đồ, tái khám đúng hẹn và báo bác sĩ nếu sụt cân tiếp, buồn nôn nhiều, vàng da, tê bì tay chân, ho ra máu hoặc khó thở tăng.
Nếu người bệnh ăn kém, gầy nhiều hoặc có bệnh nền như đái tháo đường, bệnh gan, bệnh thận, gout, suy tim, chế độ ăn cần được cá thể hóa thay vì áp dụng máy móc các con số kcal/protein.
Lưu ý y khoa
Bài viết chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, phác đồ điều trị lao hoặc tư vấn dinh dưỡng cá thể.
Người bệnh không tự ngừng thuốc lao, đổi giờ uống thuốc, dùng thuốc bổ/thảo dược hoặc sản phẩm tăng cân khi chưa hỏi bác sĩ. Nếu có vàng da, nước tiểu sẫm, đau bụng nhiều, buồn nôn/nôn kéo dài, tê bì tay chân, mờ mắt, sốt kéo dài, ho ra máu, khó thở tăng hoặc tiếp tục sụt cân trong điều trị, cần liên hệ bác sĩ/cơ sở điều trị lao.
