Vì sao người sau mổ lồng ngực cần ăn nhiều protein là thắc mắc của nhiều người bệnh và gia đình trong quá trình chăm sóc sau phẫu thuật. Những ngày đầu sau mổ, người bệnh thường đau, mệt, ăn kém và ít vận động nên dễ mất sức, giảm cơ. Bổ sung đủ protein giúp cơ thể phục hồi vùng phẫu thuật, duy trì sức cơ và hỗ trợ người bệnh tập thở, ho, ngồi dậy, đi lại. Tuy nhiên, lượng protein cần phù hợp với thể trạng và bệnh nền, không phải ăn càng nhiều càng tốt.
Trả lời nhanh: Người sau mổ lồng ngực cần ăn đủ protein để hỗ trợ vết mổ liền thuận lợi, hạn chế mất cơ và duy trì sức khỏe cho hoạt động thở, ho và vận động. Người bệnh nên bổ sung protein từ thịt, cá, trứng, sữa, đậu phụ và các loại đậu, đồng thời điều chỉnh lượng ăn theo cân nặng, khả năng tiêu hóa và bệnh nền.
Tham vấn chuyên môn: BSCKII - Khiếu Mạnh Cường - Khoa Ngoại tổng hợp Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh
Tóm tắt nhanh
Vì sao người sau mổ lồng ngực cần ăn nhiều protein?
Phẫu thuật lồng ngực có thể tác động đến da, cơ và các mô ở vùng ngực. Sau mổ, cơ thể cần nhiều năng lượng và dưỡng chất để phục hồi. Trong khi đó, đau, buồn nôn, mệt mỏi và giảm vận động lại khiến nhiều người ăn ít hơn bình thường.
Khi khẩu phần không cung cấp đủ protein, cơ thể có thể lấy chất đạm dự trữ từ cơ bắp để đáp ứng nhu cầu phục hồi. Người bệnh vì thế dễ yếu, nhanh mệt, giảm khả năng đi lại và mất nhiều thời gian hơn để trở lại sinh hoạt hằng ngày. Hướng dẫn dinh dưỡng trong phẫu thuật của ESPEN cũng nhấn mạnh vai trò của việc bảo đảm đủ năng lượng, protein, cho ăn phù hợp sau mổ và vận động sớm để duy trì chức năng cơ.
Người sau mổ lồng ngực cần được bổ sung đủ protein vì:
- Hỗ trợ vùng phẫu thuật phục hồi: Protein cung cấp những thành phần cần thiết để cơ thể tạo tế bào và mô mới. Đây là cơ sở giúp da, cơ và các mô bị tác động trong quá trình phẫu thuật phục hồi thuận lợi hơn.
- Hạn chế mất cơ: Nằm nhiều, ít vận động và ăn uống kém có thể làm lượng cơ trong cơ thể giảm nhanh, đặc biệt ở người cao tuổi, người nhẹ cân hoặc đã suy dinh dưỡng trước mổ.
- Duy trì sức cơ để tập thở và ho: Sau phẫu thuật lồng ngực, người bệnh thường phải tập thở sâu, ho khạc đờm và vận động sớm. Kiểm soát đau sau phẫu thuật lồng ngực tốt giúp người bệnh hít thở sâu, ho đúng cách và hạn chế tình trạng thở nông, ứ đọng đờm, xẹp phổi hoặc nhiễm trùng hô hấp.
- Giúp người bệnh sớm đi lại: Cơ bắp khỏe hơn giúp người bệnh ngồi dậy, đứng lên, đi lại và tham gia các bài tập phục hồi dễ dàng hơn.
- Hỗ trợ hoạt động bảo vệ cơ thể: Protein tham gia tạo nên nhiều tế bào và thành phần cần thiết cho hoạt động miễn dịch. Tuy nhiên, ăn đủ protein không thay thế việc dùng thuốc, chăm sóc vết mổ, kiểm soát đau hoặc tập phục hồi theo hướng dẫn.
Protein chỉ phát huy vai trò tốt khi người bệnh được cung cấp đủ năng lượng. Nếu ăn quá ít cơm, cháo, khoai, chất béo và các thực phẩm cung cấp năng lượng khác, cơ thể có thể phải dùng protein làm năng lượng thay vì dành cho quá trình phục hồi.
Vì vậy, chế độ ăn sau mổ lồng ngực không nên chỉ có thịt, cá hoặc sữa. Người bệnh cần một bữa ăn cân đối gồm chất đạm, tinh bột, chất béo, rau củ, trái cây và nước. Các chương trình phục hồi sau phẫu thuật lồng ngực cũng khuyến khích người bệnh ăn cân đối, bổ sung thực phẩm giàu protein và đủ năng lượng trước và sau mổ.
Người sau mổ lồng ngực cần bao nhiêu protein mỗi ngày?
Nhu cầu protein của mỗi người không giống nhau. Lượng cần bổ sung phụ thuộc vào cân nặng, tuổi, loại phẫu thuật, tình trạng dinh dưỡng trước mổ, khả năng ăn uống, mức độ vận động và các bệnh đang mắc.
Không áp dụng một mức protein cho mọi người
Người trẻ, có thể trạng tốt và ăn uống bình thường sẽ có nhu cầu khác với người cao tuổi, nhẹ cân, mất cơ hoặc đang điều trị ung thư. Người vừa trải qua một ca phẫu thuật lớn cũng có thể cần được theo dõi dinh dưỡng chặt chẽ hơn người thực hiện thủ thuật ít ảnh hưởng đến cơ thể.
Bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng thường xem xét các yếu tố sau:
- Cân nặng hiện tại và sự thay đổi cân nặng gần đây
- Khả năng ăn hết khẩu phần
- Tình trạng cơ bắp và sức vận động
- Mức độ phục hồi của vết mổ
- Chức năng thận, gan và các bệnh nền
- Người bệnh có khó nhai, khó nuốt hay không
Người bệnh cần ăn đủ năng lượng bên cạnh protein. Nếu khẩu phần quá ít, cơ thể vẫn có thể tiếp tục mất cơ dù đã cố gắng ăn thêm thịt, cá hoặc uống sữa.
Có thể tham khảo lượng protein theo cân nặng
Một số tài liệu hướng dẫn dinh dưỡng quanh thời điểm phẫu thuật sử dụng mức tham khảo khoảng 1,2 đến 1,5 g protein cho mỗi kg cân nặng trong một ngày. Theo cách tính này, người nặng 50 kg có thể cần khoảng 60 đến 75 g protein mỗi ngày.
Tuy nhiên, đây không phải mức bắt buộc dành cho tất cả người sau mổ lồng ngực. Người bệnh không nên tự tính rồi cố ăn cho đủ bằng mọi cách, nhất là khi đang mắc bệnh thận, bệnh gan hoặc có vấn đề về tiêu hóa.
Trong sinh hoạt hằng ngày, cách dễ thực hiện hơn là đưa một món giàu protein vào mỗi bữa chính và bổ sung thêm một đến hai bữa phụ khi cần. Ví dụ:
- Bữa sáng có trứng, sữa hoặc sữa chua
- Bữa trưa có thịt, cá hoặc đậu phụ
- Bữa tối có cá, thịt gia cầm hoặc các loại đậu
- Bữa phụ có sữa, sữa chua, phô mai hoặc món từ đậu
Không nên ăn protein càng nhiều càng tốt
Ăn nhiều hơn nhu cầu không đồng nghĩa với việc vết mổ sẽ liền nhanh hơn. Việc cố ăn quá nhiều thịt hoặc liên tục dùng đồ uống cao đạm còn có thể khiến người bệnh đầy bụng, nhanh no và không ăn được các nhóm thực phẩm khác.
Người bệnh cần lưu ý:
- Không cắt bỏ hoàn toàn cơm, cháo, khoai hoặc bánh mì.
- Không dùng protein thay thế rau, trái cây và chất béo.
- Không tự sử dụng whey, bột protein hoặc sữa cao đạm kéo dài.
- Không áp dụng mức protein của người tập thể hình cho người vừa phẫu thuật.
- Người mắc bệnh thận hoặc gan cần được bác sĩ hướng dẫn riêng.
Người sau mổ lồng ngực nên ăn thực phẩm giàu protein nào?
Người bệnh nên ưu tiên thực phẩm quen thuộc, dễ ăn, dễ chế biến và phù hợp với khả năng tiêu hóa. Không cần tập trung quá nhiều vào một món. Việc thay đổi nguồn protein giữa các bữa sẽ giúp khẩu phần đa dạng và dễ ăn hơn.
Thịt, cá và trứng
Thịt, cá và trứng là những nguồn protein chất lượng cao, giúp cung cấp nguyên liệu cần thiết cho quá trình phục hồi và tái tạo mô sau phẫu thuật.
Các lựa chọn phù hợp gồm:
- Thịt lợn nạc
- Thịt gia cầm
- Thịt bò nạc
- Cá
- Trứng
Người bệnh có thể chế biến thành món hấp, luộc, kho mềm, nấu cháo hoặc súp. Trong những ngày đầu, cá hấp, trứng hấp, thịt bằm hoặc thịt được nấu mềm thường dễ ăn hơn món chiên rán và nhiều dầu mỡ.
Không cần ép người bệnh ăn một lượng lớn thịt trong cùng một bữa. Có thể dùng trứng vào buổi sáng, cá vào bữa trưa và thịt hoặc đậu phụ vào bữa tối để chia đều protein trong ngày.
Sữa và các sản phẩm từ sữa
Sữa, sữa chua và phô mai là những lựa chọn thuận tiện khi người bệnh chưa ăn được nhiều. Các thực phẩm này có thể dùng trong bữa sáng hoặc bữa phụ, giúp bổ sung thêm protein và năng lượng mà không cần ăn một khẩu phần quá lớn.
Người bệnh nên theo dõi phản ứng sau khi uống sữa. Nếu xuất hiện đầy bụng, đau bụng hoặc tiêu chảy, có thể tạm ngừng, đổi sang loại phù hợp hơn hoặc trao đổi với nhân viên y tế.
Sữa dinh dưỡng chuyên biệt hoặc sữa cao đạm không bắt buộc đối với tất cả người sau mổ. Việc lựa chọn sản phẩm cần dựa vào khả năng ăn uống, cân nặng, bệnh nền và hướng dẫn của bác sĩ.
Đậu và thực phẩm giàu protein từ thực vật
Đậu và các thực phẩm giàu protein từ thực vật giúp đa dạng bữa ăn, đồng thời bổ sung protein, chất xơ và nhiều dưỡng chất cần thiết cho quá trình phục hồi sau phẫu thuật.
Người bệnh có thể bổ sung thêm:
- Đậu phụ
- Sữa đậu nành
- Đậu xanh
- Đậu đỏ
- Đậu lăng
- Các loại hạt
Đây là những lựa chọn phù hợp với người ăn chay, người không thích ăn nhiều thịt hoặc muốn thay đổi món. Đậu phụ mềm, sữa đậu nành hoặc các loại đậu được nấu nhừ thường dễ ăn hơn trong giai đoạn đầu sau mổ.
Người mắc bệnh thận cần được hướng dẫn riêng vì một số loại đậu, sữa và hạt có thể chứa nhiều kali hoặc phospho. Không nên tự tăng số lượng chỉ vì đây là thực phẩm có nguồn gốc thực vật.
Cách bổ sung protein khi người bệnh chán ăn
Đau, buồn nôn, táo bón, mệt mỏi và tác dụng của thuốc có thể khiến người bệnh ăn ít sau phẫu thuật. Thay vì cố ăn hết ba bữa lớn, người bệnh nên điều chỉnh số bữa, lượng thức ăn và cách chế biến.
Chia thành nhiều bữa nhỏ
Người bệnh có thể chia khẩu phần thành 5 đến 6 bữa nhỏ trong ngày. Mỗi bữa không cần ăn nhiều nhưng nên có một thực phẩm cung cấp protein.
Ví dụ:
- Bữa sáng ăn cháo thịt hoặc trứng
- Bữa phụ dùng sữa chua
- Bữa trưa ăn cơm mềm với cá
- Bữa phụ chiều uống sữa
- Bữa tối ăn đậu phụ hoặc thịt nấu mềm
Chia nhỏ bữa giúp người bệnh bớt áp lực khi ăn, hạn chế cảm giác quá no và dễ bổ sung đủ năng lượng hơn. UCLH cũng khuyến nghị người ăn kém sau phẫu thuật có thể dùng ba bữa nhỏ kết hợp với các bữa phụ trong ngày.
Nên chọn thời điểm người bệnh ít đau, ít buồn nôn và tỉnh táo để ăn. Nếu cơn đau làm người bệnh ngại ăn hoặc không thể ngồi dậy, cần thông báo cho nhân viên y tế để được hỗ trợ kiểm soát đau.
Ưu tiên món giàu protein trong mỗi bữa
Người nhanh no nên ăn phần thịt, cá, trứng hoặc đậu phụ trước, sau đó mới ăn thêm cơm, rau và canh. Không nên chỉ ăn cháo trắng, súp loãng hoặc uống nước canh vì những món này thường cung cấp ít protein.
Có thể tăng lượng chất đạm trong món ăn bằng cách:
- Thêm thịt bằm hoặc cá vào cháo
- Cho trứng vào súp
- Nấu cháo với thịt, cá hoặc đậu
- Dùng sữa chua làm bữa phụ
- Kết hợp đậu phụ với thịt hoặc trứng
- Dùng sữa phù hợp giữa các bữa chính
Không nên uống quá nhiều nước ngay trước bữa ăn nếu điều này khiến người bệnh nhanh no. Tuy nhiên, lượng nước trong ngày vẫn cần được bảo đảm theo hướng dẫn của bác sĩ.
Chọn món mềm, dễ ăn
Một số món có thể phù hợp với người đang chán ăn hoặc nhai nuốt kém gồm:
- Cháo thịt bằm
- Cháo cá
- Cá hấp
- Trứng hấp
- Súp gà
- Đậu phụ mềm
- Sữa chua
Món ăn nên được nấu chín kỹ, có độ mềm phù hợp và không quá nhiều dầu mỡ. Người bệnh có thể ưu tiên món ít mùi nếu đang buồn nôn.
Người vừa phẫu thuật thực quản hoặc đang khó nuốt cần tuân thủ hướng dẫn riêng về độ đặc, độ mềm và lượng thức ăn trong mỗi lần ăn. Không nên tự chuyển từ thức ăn lỏng sang thức ăn đặc khi chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.
Ai cần điều chỉnh lượng protein sau mổ lồng ngực?
Không phải người bệnh nào cũng phù hợp với cùng một chế độ giàu protein. Một số trường hợp cần được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá riêng gồm:
- Người mắc bệnh thận
- Người mắc bệnh gan nặng
- Người vừa phẫu thuật thực quản
- Người khó nhai hoặc khó nuốt
- Người mắc đái tháo đường
- Người cao tuổi, nhẹ cân hoặc mất cơ
- Người đang điều trị ung thư
- Người dị ứng sữa, trứng, hải sản hoặc đậu nành
Người mắc bệnh thận không nên tự áp dụng mức protein 1,2 đến 1,5 g/kg cân nặng mỗi ngày. Lượng ăn phù hợp còn phụ thuộc vào chức năng thận, người bệnh có đang lọc máu hay không và tình trạng sức khỏe sau mổ.
Người mắc đái tháo đường cần kiểm soát cả lượng tinh bột và đường trong sữa hoặc sản phẩm dinh dưỡng. Việc tập trung quá nhiều vào protein mà bỏ qua đường huyết có thể ảnh hưởng đến quá trình phục hồi.
Người vừa phẫu thuật thực quản có thể phải chia bữa nhỏ hơn, thay đổi độ mềm của thức ăn và theo dõi khả năng nuốt. Hướng dẫn dinh dưỡng trong phẫu thuật cũng cho thấy nhóm người bệnh phẫu thuật thực quản có nguy cơ ăn không đủ và giảm cân kéo dài, do đó cần được theo dõi dinh dưỡng sau xuất viện.
Người bệnh không nên lấy thực đơn trên mạng hoặc thực đơn của người khác để áp dụng nguyên mẫu cho mình, đặc biệt khi có nhiều bệnh nền hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc.
Khi nào người bệnh cần được tư vấn dinh dưỡng?
Người bệnh nên được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá khi không thể đáp ứng nhu cầu protein và năng lượng qua bữa ăn thông thường.
Các dấu hiệu cần lưu ý gồm:
- Ăn rất ít trong nhiều ngày
- Ăn dưới một nửa khẩu phần thông thường
- Sụt cân trước hoặc sau phẫu thuật
- Cơ thể yếu dần hoặc đi lại khó hơn
- Nhanh no kéo dài
- Buồn nôn hoặc nôn nhiều
- Khó nhai hoặc khó nuốt
- Tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài
- Vết mổ chậm liền
- Không biết lựa chọn thực phẩm do có nhiều bệnh nền
ESPEN khuyến nghị cần bắt đầu hỗ trợ dinh dưỡng sớm ở người bệnh dự kiến không thể đáp ứng đủ năng lượng và protein qua đường ăn uống, đặc biệt khi lượng ăn có thể thấp hơn một nửa nhu cầu trong nhiều ngày.
Người bệnh không nên tự mua nhiều loại sữa, whey, vitamin hoặc thực phẩm bổ sung khi chưa được đánh giá. Bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể dựa vào cân nặng, lượng thức ăn, khả năng vận động, chức năng thận và gan để lựa chọn cách bổ sung phù hợp.
Người đã phẫu thuật lồng ngực tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc có thể tái khám tại Khoa Ngoại tổng hợp khi ăn uống kém, sụt cân hoặc sức khỏe hồi phục chậm. Hiện BVĐK Hồng Ngọc triển khai phẫu thuật các bệnh lý phổi, màng phổi, trung thất và thành ngực, đồng thời phối hợp vật lý trị liệu, phục hồi chức năng sau phẫu thuật tùy theo tình trạng người bệnh.
Câu hỏi thường gặp về protein sau mổ lồng ngực
Sau mổ lồng ngực có phải ăn càng nhiều protein càng tốt?
Không. Người bệnh cần ăn đủ protein theo nhu cầu, đồng thời bổ sung đủ tinh bột, chất béo, rau củ, trái cây và nước. Ăn vượt nhu cầu không giúp vết mổ liền nhanh hơn tương ứng và có thể gây đầy bụng, nhanh no.
Sau mổ phổi có ăn trứng và uống sữa được không?
Người bệnh có thể ăn trứng và uống sữa nếu không dị ứng, không khó chịu sau khi ăn và bác sĩ không yêu cầu hạn chế. Trứng có thể chế biến thành món luộc, hấp hoặc nấu cháo. Sữa và sữa chua phù hợp làm bữa phụ khi người bệnh chưa ăn được nhiều.
Có cần uống whey hoặc sữa cao đạm sau mổ không?
Không phải ai cũng cần. Người bệnh nên ưu tiên bổ sung protein từ bữa ăn thông thường. Whey, sữa cao đạm hoặc sản phẩm dinh dưỡng chuyên biệt chỉ nên được cân nhắc khi người bệnh ăn không đủ, đang sụt cân hoặc có hướng dẫn từ bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng.
Người bệnh thận nên bổ sung protein thế nào?
Người bệnh thận cần được bác sĩ điều chỉnh lượng protein theo chức năng thận, mức độ bệnh và tình trạng lọc máu. Không nên tự áp dụng chế độ giàu protein hoặc sử dụng bột protein vì có thể không phù hợp với khả năng đào thải của cơ thể.
Cần duy trì chế độ ăn giàu protein trong bao lâu?
Người bệnh nên duy trì chế độ ăn đầy đủ trong suốt thời gian hồi phục. Thời gian cụ thể phụ thuộc vào loại phẫu thuật, tình trạng vết mổ, khả năng ăn uống và mức độ vận động. Khi người bệnh đã ăn uống, đi lại và sinh hoạt gần như bình thường, khẩu phần vẫn nên được duy trì cân đối thay vì quay lại thói quen bỏ bữa hoặc ăn thiếu chất đạm.
Kết luận
Hiểu rõ vì sao người sau mổ lồng ngực cần ăn nhiều protein sẽ giúp người bệnh xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp hơn trong giai đoạn phục hồi. Protein cung cấp nguyên liệu để tái tạo mô, hỗ trợ lành vùng phẫu thuật, hạn chế mất cơ và duy trì thể lực để người bệnh tập thở, ho, đi lại sau mổ. Người bệnh nên chia đều các nguồn protein như thịt, cá, trứng, sữa, đậu phụ và các loại đậu trong ngày, đồng thời ăn đủ tinh bột, chất béo, rau củ, trái cây và uống đủ nước. Nếu ăn kém, sụt cân, yếu dần, khó nuốt hoặc có bệnh nền, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn phù hợp.
Lưu ý y khoa
Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chỉ định của bác sĩ điều trị. Người bệnh không nên tự sử dụng whey, bột protein, sữa cao đạm hoặc sản phẩm bổ sung khi chưa được đánh giá về nhu cầu dinh dưỡng, chức năng thận, gan và khả năng tiêu hóa.
