Chế độ ăn giúp phục hồi chức năng hô hấp cần cung cấp đủ năng lượng để người bệnh duy trì nhịp thở, vận động và thực hiện các bài tập phục hồi. Tuy nhiên, khó thở, mệt mỏi hoặc nhanh no có thể khiến người bệnh ăn ít hơn nhu cầu. Vì vậy, khẩu phần nên ưu tiên thực phẩm giàu dinh dưỡng, dễ ăn và được chia thành nhiều bữa nhỏ khi cần. Bài viết dưới đây giúp người bệnh lựa chọn thực phẩm, sắp xếp bữa ăn và nhận biết thời điểm cần tư vấn dinh dưỡng chuyên môn.
Trả lời nhanh: Người phục hồi chức năng hô hấp nên ăn đủ năng lượng và protein, ưu tiên cá, thịt nạc, trứng, sữa, đậu phụ, ngũ cốc, rau và trái cây. Nếu thường xuyên nhanh no hoặc khó thở khi ăn, người bệnh nên chia nhỏ bữa, ăn chậm và tránh ăn quá no trước buổi tập. Lượng nước, muối và khẩu phần cần được điều chỉnh theo cân nặng, khả năng vận động và bệnh nền.
Tham vấn chuyên môn: BSCKII - Khiếu Mạnh Cường - Khoa Ngoại tổng hợp Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh.
Tóm tắt nhanh
Dinh dưỡng hỗ trợ phục hồi chức năng hô hấp như thế nào?
Dinh dưỡng là một phần quan trọng trong quá trình phục hồi chức năng hô hấp. Khi được cung cấp đủ năng lượng và chất dinh dưỡng, cơ thể sẽ có sức để tập thở, đi bộ, vận động và thực hiện các bài tập phục hồi theo hướng dẫn.
Với người mắc bệnh hô hấp mạn tính, việc thở có thể khiến cơ thể tiêu hao nhiều năng lượng hơn bình thường. Nếu ăn uống kém kéo dài, người bệnh dễ gặp các vấn đề như:
- Sụt cân, giảm khối cơ.
- Nhanh mệt, yếu sức.
- Khó hoàn thành các bài tập phục hồi.
- Chậm hồi phục sau đợt bệnh hoặc nằm viện.
Trong đó, chất đạm có vai trò quan trọng vì giúp duy trì cơ bắp toàn thân, bao gồm cả các nhóm cơ tham gia vào quá trình hô hấp. Tuy nhiên, mục tiêu không phải là ăn càng nhiều càng tốt. Người quá gầy cần được bổ sung năng lượng phù hợp, trong khi thừa cân có thể làm việc đi lại và vận động khó khăn hơn, khiến cảm giác hụt hơi tăng lên. Vì vậy, chế độ ăn nên hướng đến duy trì cân nặng và khối cơ ở mức phù hợp.
Nguyên tắc xây dựng chế độ ăn giúp phục hồi chức năng hô hấp
Chế độ ăn cần đủ chất, dễ tiêu và phù hợp với thể trạng để duy trì thể lực mà không làm tăng cảm giác đầy bụng hoặc khó thở.
Đảm bảo đủ năng lượng và protein
Mỗi bữa nên có tinh bột, protein, chất béo, rau và trái cây. Nguồn protein có thể đến từ cá, thịt nạc, thịt gia cầm, trứng, sữa, đậu phụ và các loại đậu. Với người ăn ít hoặc nhanh no, nên chia thực phẩm giàu đạm vào nhiều bữa nhỏ thay vì dồn quá nhiều vào một bữa chính.
Người bị sụt cân có thể tăng năng lượng bằng cách thêm sữa vào cháo, dùng trứng trong bữa sáng, bổ sung dầu thực vật vào súp hoặc ăn sữa chua ở bữa phụ. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, chế độ ăn lành mạnh cần đảm bảo đủ chất, cân đối, điều độ và đa dạng. Vì vậy, không nên tự cắt giảm mạnh tinh bột hoặc tăng quá nhiều chất béo. Người mắc bệnh thận, gan hoặc đái tháo đường cần điều chỉnh khẩu phần theo hướng dẫn chuyên môn.
Chia nhỏ bữa và uống nước phù hợp
Nếu ăn no khiến bụng căng hoặc khó thở, người bệnh có thể chuyển từ ba bữa lớn thành bốn đến sáu bữa nhỏ. Ăn chậm, nhai kỹ và đặt thìa đũa xuống giữa các lần ăn cũng giúp giảm mệt. Các hướng dẫn dinh dưỡng dành cho người bệnh phổi thường khuyến khích cách chia bữa này khi người bệnh nhanh no hoặc hụt hơi lúc ăn.
Người bệnh nên uống nước đều trong ngày thay vì cố uống nhiều cùng một lúc. Uống đủ nước có thể giúp hạn chế khô miệng và làm dịch tiết bớt đặc, nhưng không có một lượng cố định phù hợp cho tất cả mọi người. Người bị suy tim, bệnh thận, phù hoặc đang được yêu cầu hạn chế dịch cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ.
Nhóm thực phẩm nên ăn và cần hạn chế
Nên ưu tiên thực phẩm giàu dinh dưỡng, dễ ăn và phù hợp với thể trạng, đồng thời hạn chế những món dễ gây đầy bụng, khó tiêu hoặc ảnh hưởng đến quá trình phục hồi.
Thực phẩm nên ưu tiên
Không cần tìm kiếm những món ăn được quảng cáo là “bổ phổi”. Một khẩu phần đa dạng, dễ ăn và phù hợp với thể trạng thường thiết thực hơn. Người bệnh có thể lựa chọn:
- Thực phẩm giàu protein: Cá, thịt nạc, trứng, sữa, sữa chua, đậu phụ và các loại đậu giúp bổ sung nguyên liệu duy trì cơ bắp.
- Nguồn tinh bột: Cơm, khoai, yến mạch, bánh mì và các loại ngũ cốc cung cấp năng lượng cho hoạt động hằng ngày.
- Chất béo không bão hòa: Cá béo, dầu ô liu, dầu hạt cải, quả bơ và các loại hạt giúp tăng năng lượng cho khẩu phần mà không cần làm bữa ăn quá lớn.
- Rau và trái cây: Rau lá xanh, bí đỏ, cà rốt, cà chua, ổi, cam, kiwi hoặc trái cây theo mùa cung cấp chất xơ, vitamin và khoáng chất.
- Món mềm, dễ ăn: Cháo, súp, trứng hấp, cá hấp và rau củ hầm phù hợp khi người bệnh nhanh mệt trong lúc nhai.
Nên thay đổi thực phẩm theo ngày để bữa ăn đỡ nhàm chán. Chế độ ăn đa dạng cũng giúp người bệnh có nhiều cơ hội đáp ứng nhu cầu vitamin và khoáng chất hơn.
Thực phẩm và thói quen nên hạn chế
Người bệnh nên hạn chế đồ hộp, xúc xích, mì ăn liền và các món quá mặn, đặc biệt khi có phù hoặc bệnh tim mạch. Đồ chiên rán, nước ngọt và món quá nhiều đường cũng không nên xuất hiện thường xuyên trong khẩu phần.
Nước có gas hoặc những thực phẩm gây chướng bụng có thể khiến một số người khó chịu hơn. Tuy nhiên, không cần kiêng hoàn toàn đậu, bắp cải hay súp lơ nếu vẫn tiêu hóa tốt. Người bệnh nên theo dõi phản ứng của cơ thể rồi điều chỉnh lượng ăn hoặc cách chế biến.
Rượu bia, vitamin liều cao, thảo dược và các sản phẩm được quảng cáo là “bổ phổi” không nên tự sử dụng để thay thế bữa ăn hoặc điều trị. Người đang dùng thuốc cần hỏi bác sĩ trước khi bổ sung vì sản phẩm có thể không phù hợp với bệnh nền hoặc tương tác với thuốc.
Cách tổ chức bữa ăn trong quá trình phục hồi
Người bệnh nên ăn vào thời điểm cơ thể ít mệt và nhịp thở tương đối ổn định. Trước bữa ăn, có thể nghỉ vài phút, làm sạch dịch tiết theo hướng dẫn và chuẩn bị sẵn món ăn để không phải di chuyển nhiều. Khi ăn, nên ngồi thẳng, ăn từng miếng nhỏ và nhai chậm.
Không nên ăn một bữa quá lớn ngay trước khi tập thở hoặc vận động vì cảm giác căng bụng có thể gây khó chịu. Nếu đói hoặc thiếu sức, người bệnh có thể ăn nhẹ trước buổi tập bằng chuối, sữa chua, bánh mì hoặc một phần sữa phù hợp. Sau tập, bữa phụ có protein giúp bổ sung năng lượng khi chưa đến giờ ăn chính.
Một ngày có thể được sắp xếp như sau:
- Bữa sáng: Cháo yến mạch nấu thịt băm hoặc bánh mì ăn cùng trứng.
- Bữa phụ sáng: Sữa chua, sữa hoặc một phần trái cây mềm.
- Bữa trưa: Cơm vừa đủ, cá hấp hoặc thịt nạc, rau và canh.
- Bữa phụ sau tập: Sữa, trứng luộc, đậu phụ hoặc bánh mì ăn cùng bơ hạt.
- Bữa tối: Cơm hoặc khoai, thịt gia cầm và rau củ hầm.
- Bữa phụ tối: Một phần nhỏ sữa chua, trái cây hoặc thức uống dinh dưỡng nếu được hướng dẫn.
Đây chỉ là thực đơn minh họa. Khẩu phần thực tế cần điều chỉnh theo cân nặng, khả năng ăn uống, mức vận động và bệnh nền. Người muốn giảm cân không nên nhịn ăn trước buổi tập; người đang sụt cân cũng không nên ép mình ăn một bữa quá lớn.
Nếu việc nhai khiến người bệnh mệt, có thể chọn món mềm và cắt nhỏ thức ăn. Tuy nhiên, người thường xuyên ho, sặc, nghẹn hoặc có giọng ướt sau khi ăn uống cần được đánh giá khả năng nuốt, thay vì tự chuyển hoàn toàn sang thức ăn lỏng. Đây có thể là biểu hiện của rối loạn nuốt và làm tăng nguy cơ thức ăn đi vào đường thở.
Khi nào cần được tư vấn dinh dưỡng và phục hồi chuyên môn?
Chế độ ăn nên được đánh giá lại nếu người bệnh sụt cân không chủ ý, quần áo rộng nhanh, ăn rất ít trong nhiều ngày hoặc mệt đến mức không đủ sức tập. Đây có thể là dấu hiệu cơ thể chưa nhận đủ năng lượng và protein.
Ngược lại, tăng cân nhanh kèm phù chân hoặc khó thở tăng không nên được xem đơn thuần là “ăn tốt lên”. Người bệnh cần đi khám để loại trừ tình trạng giữ nước và đánh giá các bệnh lý tim, thận hoặc hô hấp đi kèm.
Nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi có một trong những tình trạng sau:
- Khó thở tăng rõ trong hoặc sau bữa ăn.
- Thường xuyên ho, sặc hoặc nghẹn khi ăn uống.
- Yếu cơ, mệt nhiều hoặc không thể hoàn thành bài tập.
- Sụt cân không chủ ý hoặc ăn uống kém kéo dài.
- Tăng cân nhanh, phù chân hoặc đang phải hạn chế nước.
- Có bệnh tim, thận, gan hoặc đái tháo đường.
- Muốn dùng sữa giàu năng lượng, bột protein, vitamin hay thảo dược.
Người bệnh có triệu chứng hô hấp kéo dài có thể thăm khám tại Khoa Hô hấp, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc để được đánh giá bệnh lý và chức năng hô hấp. Chuyên khoa hiện tiếp nhận các bệnh như COPD, hen phế quản, viêm phổi, giãn phế quản và tràn dịch màng phổi, đồng thời triển khai đo chức năng hô hấp khi có chỉ định.
Câu hỏi thường gặp về chế độ ăn giúp phục hồi chức năng hô hấp
Người bệnh hô hấp có cần giảm tinh bột không?
Không phải trường hợp nào cũng cần giảm tinh bột. Cơm, khoai, yến mạch và ngũ cốc vẫn là nguồn cung cấp năng lượng quan trọng. Người bệnh nên hạn chế đường, bánh kẹo và tinh bột tinh chế thay vì tự cắt bỏ toàn bộ nhóm thực phẩm này. Tỷ lệ tinh bột và chất béo chỉ nên được điều chỉnh riêng khi có hướng dẫn chuyên môn.
Nên ăn trước hay sau khi tập phục hồi?
Người bệnh không nên ăn quá no ngay trước buổi tập. Có thể dùng một bữa nhẹ trước tập nếu dễ mệt, sau đó bổ sung một phần protein và năng lượng khi tập xong. Thời điểm và lượng ăn cần dựa vào cường độ vận động, đường huyết, khả năng tiêu hóa và lịch dùng thuốc.
Ho có đờm có cần kiêng sữa hoặc hải sản không?
Không cần kiêng chung cho tất cả người bệnh. Sữa và hải sản vẫn cung cấp protein cùng nhiều dưỡng chất. Người bệnh chỉ nên tránh khi bị dị ứng, không dung nạp, khó tiêu hoặc nhận thấy một món cụ thể làm triệu chứng khó chịu hơn. Kiêng khem quá mức có thể khiến khẩu phần thiếu chất.
Có nên dùng vitamin hoặc thực phẩm bổ phổi không?
Vitamin và thực phẩm bổ sung không thay thế bữa ăn, thuốc hay bài tập phục hồi. Người bệnh chỉ nên dùng khi xác định có nhu cầu hoặc được nhân viên y tế hướng dẫn. Người mắc bệnh gan, thận, tim mạch hoặc đang dùng nhiều thuốc càng cần thận trọng trước khi bổ sung.
Kết luận
Chế độ ăn giúp phục hồi chức năng hô hấp cần đáp ứng đủ năng lượng, protein và phù hợp với khả năng ăn uống của từng người. Người nhanh no hoặc khó thở khi ăn có thể chia nhỏ bữa, chọn món mềm và tránh ăn quá no trước khi tập. Không có thực phẩm riêng lẻ nào có thể phục hồi hay “làm sạch” phổi. Người bị sụt cân, phù, khó nuốt, ăn uống kém hoặc có bệnh nền nên được bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng đánh giá để xây dựng khẩu phần an toàn, đồng thời kết hợp với điều trị và chương trình phục hồi phù hợp.
Lưu ý y khoa
Bài viết cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, điều trị hoặc tư vấn dinh dưỡng cá nhân. Người bệnh cần đi khám nếu khó thở tăng nhanh, đau ngực, tím tái, lơ mơ, ho sặc thường xuyên, không ăn uống được hoặc có dấu hiệu sức khỏe bất thường.
Tài liệu tham khảo
- American Thoracic Society. Pulmonary Rehabilitation for Adults with Chronic Respiratory Disease.
- World Health Organization. Healthy Diet.
- American Lung Association. Nutrition and COPD.
- National Health Service. Living with Chronic Obstructive Pulmonary Disease.
- University Hospitals Sussex NHS Foundation Trust. Nutrition and Chronic Obstructive Pulmonary Disease.
- Cambridge University Hospitals NHS Foundation Trust. Dysphagia – Swallowing Difficulties in Adults
