Sữa mẹ hiến tặng có thể được sử dụng an toàn hơn khi được tiếp nhận và xử lý qua ngân hàng sữa mẹ hoặc cơ sở y tế có quy trình chuyên môn. Người hiến được sàng lọc, sữa được thu nhận, bảo quản, vận chuyển, thanh trùng, kiểm tra chất lượng và truy xuất nguồn gốc trước khi cấp cho trẻ. Các bước này giúp giảm nguy cơ nhưng không đồng nghĩa rủi ro bằng 0. Cha mẹ không nên tự xin hoặc mua sữa không qua kiểm soát.
Tham vấn chuyên môn: Bác sĩ Nguyễn Anh Thư - Khoa Nhi Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh
Lưu ý: Sữa mẹ ruột vẫn là lựa chọn ưu tiên khi có thể. Việc sử dụng sữa mẹ hiến tặng, đặc biệt với trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc đang điều trị bệnh, cần được bác sĩ sơ sinh hoặc nhân viên y tế đánh giá.
Sữa mẹ hiến tặng an toàn khi nào?
Mức độ an toàn của sữa mẹ hiến tặng phụ thuộc vào toàn bộ hệ thống kiểm soát, không chỉ riêng bước thanh trùng. Sữa cần được quản lý từ khâu sàng lọc người hiến, vắt - trữ, vận chuyển, xử lý và kiểm tra chất lượng đến khi cấp phát cho trẻ.
Tại Việt Nam, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định 2394/QĐ-BYT ngày 14/05/2021 phê duyệt tài liệu “Hướng dẫn chuyên môn kỹ thuật thiết lập và vận hành Ngân hàng sữa mẹ”. Tài liệu này là căn cứ chuyên môn cho việc thiết lập và vận hành ngân hàng sữa mẹ tại cơ sở khám chữa bệnh có chuyên ngành sản phụ khoa và nhi khoa, bao gồm các nội dung như sàng lọc người hiến, thu nhận, vận chuyển, xử lý, thanh trùng, sàng lọc sữa, quản lý chất lượng và theo dõi sữa mẹ hiến tặng.
Nói cách khác, độ an toàn của sữa mẹ hiến tặng không chỉ nằm ở thiện chí của người hiến, mà phụ thuộc vào toàn bộ hệ thống kiểm soát từ người hiến, quá trình vắt - trữ - vận chuyển, xử lý sữa đến lúc sữa được sử dụng cho trẻ.
Cha mẹ cần phân biệt rõ: sữa mẹ hiến tặng an toàn là sữa được kiểm soát qua ngân hàng sữa mẹ, không phải sữa mẹ xin hoặc mua tự phát từ hội nhóm, mạng xã hội hay người quen khi chưa có sàng lọc và kiểm định.
Điều kiện để sữa mẹ hiến tặng an toàn
Sữa mẹ hiến tặng cần nhiều lớp kiểm soát trước khi sử dụng cho trẻ, nhất là với trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc trẻ bệnh lý. Mỗi lớp kiểm soát giúp giảm một nhóm rủi ro khác nhau như bệnh truyền nhiễm, nhiễm khuẩn trong quá trình vắt - trữ, sai nhiệt độ bảo quản hoặc nhầm lẫn nguồn sữa.
Quy trình nào giúp sữa mẹ hiến tặng an toàn hơn?
Một ngân hàng sữa mẹ an toàn thường có nhiều lớp kiểm soát. Quy trình cụ thể có thể khác nhau giữa từng cơ sở, nhưng nhìn chung cần đảm bảo sàng lọc người hiến, hướng dẫn thu gom sữa đúng cách, kiểm soát vận chuyển, thanh trùng, kiểm định chất lượng và truy xuất nguồn gốc.
1. Sàng lọc người hiến sữa
Người hiến sữa cần được đánh giá về sức khỏe, bệnh lý, thuốc đang dùng, lối sống và các yếu tố nguy cơ. Người hiến là các mẹ đang tiết sữa khỏe mạnh và cần trải qua quy trình sàng lọc, bao gồm bảng hỏi sức khỏe, xác minh tiền sử y tế - lối sống và xét nghiệm máu theo tiêu chuẩn của ngân hàng sữa.
Sàng lọc người hiến giúp loại trừ các trường hợp có nguy cơ lây nhiễm hoặc không phù hợp để hiến sữa. Đây là bước quan trọng vì trẻ nhận sữa mẹ hiến tặng thường là nhóm trẻ dễ tổn thương, cần được bảo vệ ở mức cao hơn.
2. Hướng dẫn vắt, trữ và vận chuyển sữa đúng cách
Sữa mẹ là thực phẩm sinh học dễ bị nhiễm khuẩn nếu vắt, trữ hoặc vận chuyển không đúng. Vì vậy, người hiến cần được hướng dẫn rửa tay, vệ sinh dụng cụ, ghi nhãn, bảo quản lạnh/đông lạnh và vận chuyển theo đúng yêu cầu của ngân hàng sữa.
Nếu sữa được vắt bằng dụng cụ không sạch, bảo quản sai nhiệt độ hoặc rã đông - đông lại nhiều lần, nguy cơ nhiễm khuẩn có thể tăng lên. Đây là lý do sữa mẹ hiến tặng cần đi qua điểm tiếp nhận hoặc ngân hàng sữa mẹ có quy trình kiểm soát nhiệt độ và truy xuất nguồn gốc.
3. Thanh trùng sữa mẹ hiến tặng
Thanh trùng là bước quan trọng giúp giảm nguy cơ vi sinh vật gây bệnh trong sữa. Đây là bước giúp tăng độ an toàn nhưng sữa mẹ hiến tặng vẫn cần được sử dụng theo quy trình của cơ sở y tế, đúng đối tượng và đúng cách bảo quản sau khi cấp phát. Cha mẹ không nên tự ý mua sữa mẹ bên ngoài rồi xử lý tại nhà, vì việc thanh trùng và kiểm định cần được thực hiện theo quy trình chuyên môn.
4. Kiểm định chất lượng và truy xuất nguồn gốc
Ngân hàng sữa mẹ cần quản lý thông tin lô sữa, người hiến, ngày vắt, ngày xử lý, kết quả kiểm tra và quá trình cấp phát. Bộ Y tế Việt Nam đưa nội dung quản lý chất lượng, theo dõi và theo dấu sữa mẹ hiến tặng vào hướng dẫn vận hành ngân hàng sữa mẹ.
Truy xuất nguồn gốc giúp cơ sở y tế kiểm soát từng lô sữa và xử lý kịp thời nếu phát hiện vấn đề về chất lượng. Đây là điểm mà sữa xin/mua tự phát gần như không thể đảm bảo.
Sữa mẹ hiến tặng qua ngân hàng sữa khác gì sữa xin/mua tự phát?
Điểm khác biệt lớn nhất là quy trình kiểm soát an toàn. Sữa mẹ hiến tặng qua ngân hàng sữa được quản lý từ người hiến, quá trình thu gom, xử lý đến cấp phát. Trong khi đó, sữa xin/mua tự phát thường thiếu sàng lọc, thiếu kiểm định và khó truy xuất nguồn gốc.
Cha mẹ không nên tự xin hoặc mua sữa mẹ không rõ nguồn gốc vì khó biết người cho sữa có bệnh truyền nhiễm, dùng thuốc chống chỉ định, sử dụng chất kích thích hay không; đồng thời không thể kiểm soát chắc chắn quy trình vắt, trữ, vận chuyển và bảo quản.
Tóm lại, sữa mẹ hiến tặng an toàn là sữa được kiểm soát qua ngân hàng sữa mẹ; sữa mẹ xin hoặc mua tự phát không nên được xem là tương đương vì thiếu sàng lọc, thanh trùng, kiểm định và truy xuất nguồn gốc.
Trẻ nào thường được ưu tiên dùng sữa mẹ hiến tặng?
Sữa mẹ ruột vẫn là lựa chọn ưu tiên đầu tiên cho trẻ. Sữa mẹ hiến tặng thường được cân nhắc khi trẻ chưa thể nhận đủ sữa mẹ ruột, đặc biệt ở nhóm trẻ nguy cơ cao.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị trẻ nhẹ cân, bao gồm trẻ rất nhẹ cân, nếu không thể được nuôi bằng sữa mẹ ruột thì nên được nuôi bằng sữa mẹ hiến tặng tại nơi có ngân hàng sữa mẹ an toàn và khả thi. WHO ghi nhận sữa mẹ hiến tặng có thể mang lại lợi ích cho trẻ nhẹ cân khi không có sữa mẹ ruột, trong đó có bằng chứng liên quan đến giảm nguy cơ viêm ruột hoại tử so với sữa công thức. Việc sử dụng cần đặt trong bối cảnh có ngân hàng sữa mẹ an toàn, khả thi và theo đánh giá của nhân viên y tế.
Sữa mẹ hiến tặng thường được ưu tiên cho:
- Trẻ sinh non.
- Trẻ nhẹ cân hoặc rất nhẹ cân.
- Trẻ sơ sinh bệnh lý đang điều trị.
- Trẻ có nguy cơ cao về tiêu hóa hoặc nhiễm trùng.
- Trẻ chưa thể bú mẹ trực tiếp trong những ngày đầu.
- Trường hợp mẹ chưa có sữa, sữa về chậm hoặc tạm thời không thể cho con bú theo đánh giá y tế.
Việc trẻ có cần dùng sữa mẹ hiến tặng hay không nên do bác sĩ sơ sinh đánh giá dựa trên tuổi thai, cân nặng, tình trạng bệnh, khả năng bú và nguồn sữa mẹ ruột hiện có.
Cha mẹ cần lưu ý gì khi trẻ dùng sữa mẹ hiến tặng?
Sữa mẹ hiến tặng là một phần trong chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ sơ sinh, không thay thế việc đánh giá toàn diện về bệnh lý, tăng trưởng và khả năng bú của trẻ. Khi trẻ dùng sữa mẹ hiến tặng, cha mẹ nên tuân thủ đúng hướng dẫn của nhân viên y tế.
Cha mẹ nên lưu ý:
- Chỉ sử dụng sữa mẹ hiến tặng từ ngân hàng sữa mẹ hoặc cơ sở y tế có quy trình an toàn.
- Không tự mua sữa mẹ trên mạng hoặc dùng sữa không rõ nguồn gốc.
- Tuân thủ hướng dẫn bảo quản, rã đông và sử dụng của nhân viên y tế.
- Không tự pha trộn sữa mẹ hiến tặng với các loại sữa khác nếu chưa được hướng dẫn.
- Theo dõi tình trạng bú, tiêu hóa, cân nặng và sức khỏe của trẻ.
- Trao đổi với bác sĩ nếu trẻ nôn nhiều, tiêu chảy, bú kém, bụng chướng, sốt hoặc có dấu hiệu bất thường.
Nếu trẻ đang nằm viện hoặc cần chăm sóc đặc biệt, cha mẹ nên hỏi rõ nhân viên y tế về nguồn sữa, cách bảo quản, lượng sữa trẻ cần dùng, thời gian dùng và dấu hiệu cần theo dõi sau khi trẻ được nuôi bằng sữa mẹ hiến tặng.
BVĐK Hồng Ngọc - Ngân hàng sữa mẹ vệ tinh tại Hà Nội
Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc là một trong những ngân hàng sữa mẹ vệ tinh tại Hà Nội, phối hợp với Ngân hàng Sữa mẹ để tiếp nhận, sàng lọc và xử lý nguồn sữa hiến tặng theo đúng quy trình chuyên môn. Mô hình này góp phần mở rộng khả năng tiếp cận nguồn sữa mẹ thanh trùng đạt tiêu chuẩn cho trẻ sơ sinh có chỉ định sử dụng, đặc biệt là trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc mắc bệnh lý cần hỗ trợ dinh dưỡng bằng sữa mẹ.
Tại Hồng Ngọc, các bà mẹ có mong muốn hiến sữa sẽ được tư vấn, đánh giá tình trạng sức khỏe và thực hiện các xét nghiệm theo quy định trước khi tham gia chương trình. Nguồn sữa sau khi tiếp nhận được bảo quản, vận chuyển và xử lý theo quy trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt nhằm đảm bảo an toàn trước khi đưa vào sử dụng. Bên cạnh đó, đội ngũ bác sĩ Sản khoa, Nhi khoa và chuyên gia dinh dưỡng luôn đồng hành tư vấn, giải đáp các vấn đề liên quan đến nuôi con bằng sữa mẹ và hiến tặng sữa mẹ, giúp các gia đình yên tâm trong quá trình chăm sóc trẻ sơ sinh.
Câu hỏi thường gặp
Sữa mẹ hiến tặng có thể truyền bệnh cho trẻ không?
Nguy cơ không thể được xem là bằng 0, nhưng được giảm đáng kể khi sữa đi qua ngân hàng sữa mẹ với các bước sàng lọc người hiến, xét nghiệm theo quy định, thanh trùng, kiểm tra chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Với sữa xin hoặc mua tự phát, cha mẹ thường không thể xác minh đầy đủ những lớp kiểm soát này.
Trước khi cấp phát, sữa mẹ hiến tặng được kiểm soát như thế nào?
Sữa hiến tặng được quản lý qua nhiều lớp, gồm sàng lọc người hiến, hướng dẫn vắt và bảo quản, kiểm soát vận chuyển, thanh trùng, kiểm tra chất lượng và truy xuất từng lô sữa. Loại xét nghiệm và tiêu chí chấp nhận có thể khác nhau theo quy trình của từng ngân hàng sữa.
Thanh trùng có làm sữa mẹ hiến tặng mất hết chất không?
Không. Thanh trùng có thể làm giảm một phần các thành phần sinh học nhạy cảm nhưng không làm sữa mất toàn bộ giá trị dinh dưỡng. Mức độ thay đổi phụ thuộc từng thành phần và phương pháp xử lý. Nội dung này nên được xem chi tiết tại bài riêng về ảnh hưởng của thanh trùng đến dinh dưỡng trong sữa mẹ.
Cha mẹ nên hỏi gì trước khi trẻ dùng sữa mẹ hiến tặng?
Cha mẹ nên hỏi sữa có đến từ ngân hàng sữa mẹ không, đã được thanh trùng và kiểm soát chất lượng chưa, trẻ có thuộc nhóm cần sử dụng không, cách bảo quản - rã đông ra sao, lượng dùng trong bao lâu và dấu hiệu nào cần báo bác sĩ. Không nên tự thay đổi cách dùng khi chưa được hướng dẫn.
Kết luận
Sữa mẹ hiến tặng có thể an toàn khi được tiếp nhận, xử lý và cấp phát qua ngân hàng sữa mẹ với quy trình sàng lọc, thanh trùng, kiểm định, bảo quản và truy xuất nguồn gốc. Ngược lại, sữa mẹ xin/mua tự phát không qua sàng lọc tiềm ẩn nhiều rủi ro và không nên được xem là lựa chọn tương đương.
Với trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc bệnh lý, việc sử dụng sữa mẹ hiến tặng cần được bác sĩ sơ sinh hoặc nhân viên y tế có chuyên môn đánh giá và hướng dẫn. Cha mẹ nên ưu tiên sữa mẹ ruột khi có thể, không tự ý dùng sữa không rõ nguồn gốc và theo dõi sát tình trạng của trẻ trong quá trình sử dụng.
Lưu ý y khoa
Bài viết chỉ có giá trị tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ, điều dưỡng sơ sinh hoặc nhân viên ngân hàng sữa mẹ. Việc trẻ có cần dùng sữa mẹ hiến tặng hay không, dùng bao nhiêu, trong bao lâu và bảo quản như thế nào cần được nhân viên y tế hướng dẫn dựa trên tuổi thai, cân nặng, bệnh lý, khả năng bú và nguồn sữa mẹ ruột hiện có.
