Tham vấn chuyên môn: BSCKII Lê Thị Trâm - Chuyên khoa Hô hấp, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc.
Tập thể dục mang lại lợi ích gì cho người hen?
Tập thể dục không thay thế thuốc điều trị hen phế quản, nhưng đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện sức khỏe tổng thể. Khi bệnh được kiểm soát tốt, vận động đều đặn giúp người bệnh nâng cao thể lực và chất lượng cuộc sống.
Một số lợi ích của tập thể dục đối với người bị hen bao gồm:
- Cải thiện sức bền và khả năng gắng sức.
- Hỗ trợ kiểm soát cân nặng, giảm nguy cơ thừa cân - béo phì.
- Tăng cường sức khỏe tim mạch và hệ cơ xương khớp.
- Cải thiện chất lượng giấc ngủ, giảm căng thẳng.
- Tăng sự tự tin trong sinh hoạt, học tập, làm việc và thể thao.
- Giúp người bệnh hiểu rõ giới hạn vận động và chủ động kiểm soát bệnh hen tốt hơn.
Tuy nhiên, tập thể dục cần được kiểm soát ở mức điều độ, nhẹ nhàng, phù hợp với tình trạng bệnh. Nếu người bệnh thường xuyên có triệu chứng, thức giấc ban đêm do ho hoặc khó thở, khò khè, tức ngực, phải dùng thuốc cắt cơn nhiều lần hoặc vừa trải qua đợt cấp, nên tạm ngừng vận động gắng sức và được đánh giá tình trạng hen trước khi tăng cường độ tập.
Vì sao tập thể dục có thể gây ho, khò khè ở người hen?
Tập thể dục không phải là nguyên nhân gây hen ở tất cả người bệnh, nhưng có thể kích hoạt triệu chứng ở những người chưa kiểm soát tốt hen phế quản. Khi vận động, nhịp thở tăng lên, người bệnh thường thở nhanh và thở bằng miệng nhiều hơn. Điều này khiến không khí đi vào phổi trở nên lạnh hơn, khô hơn hoặc chứa nhiều tác nhân kích thích, từ đó dễ gây co thắt đường thở ở người nhạy cảm.
1. Co thắt phế quản do gắng sức (EIB)
Co thắt phế quản do gắng sức, hay còn gọi là exercise-induced bronchoconstriction (EIB), là tình trạng đường thở bị thu hẹp trong hoặc sau khi vận động thể lực. Người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng như ho, khò khè, tức ngực, khó thở, hụt hơi bất thường hoặc giảm khả năng duy trì hoạt động.
Tình trạng này có thể gặp ở cả người đã được chẩn đoán hen phế quản và cả những người chưa biết mình mắc bệnh. Triệu chứng thường xuất hiện trong lúc tập hoặc ngay sau khi dừng tập, đặc biệt rõ hơn khi vận động trong môi trường lạnh, khô hoặc có nhiều yếu tố kích phát hen mà người bệnh nhạy cảm.
2. Tác động của không khí lạnh, khô và ô nhiễm
Khi tập luyện trong môi trường lạnh, khô hoặc ô nhiễm, đường thở dễ bị kích thích hơn bình thường. Cơ chế chính là do hiện tượng làm lạnh và làm khô niêm mạc đường thở khi thở nhanh trong lúc vận động, từ đó gây co thắt phế quản ở người nhạy cảm.
Ngoài yếu tố thời tiết, các tác nhân khác cũng có thể làm tăng nguy cơ khởi phát triệu chứng hen khi tập thể dục, bao gồm: ô nhiễm không khí, khói thuốc lá, phấn hoa, mùi hóa chất, nhiễm trùng đường hô hấp, khởi động không kỹ hoặc tăng cường độ tập quá nhanh.
3. Phản ứng quá mức của đường thở ở người hen
Ở người mắc hen phế quản, đường thở vốn đã nhạy cảm và dễ phản ứng quá mức với các kích thích. Khi vận động, sự thay đổi nhanh về nhịp thở và lưu lượng khí có thể làm cơ trơn phế quản co lại, dẫn đến ho, khò khè hoặc cảm giác tức ngực.
Mức độ phản ứng này khác nhau ở từng người. Có người chỉ hơi ho nhẹ khi tập nặng, nhưng cũng có người xuất hiện triệu chứng rõ rệt ngay cả khi vận động vừa phải đặc biệt ở những người mắc hen chưa được kiểm soát tốt.
4. Hen chưa kiểm soát tốt làm triệu chứng dễ xuất hiện hơn
Việc hơi hụt hơi khi vận động mạnh đôi khi chỉ là phản ứng sinh lý bình thường của cơ thể. Tuy nhiên, nếu người bệnh thường xuyên ho, khò khè, tức ngực hoặc khó thở mỗi khi tập thể dục, phải dừng lại giữa chừng hoặc cần dùng thuốc cắt cơn nhiều lần, đây có thể là dấu hiệu cho thấy hen phế quản chưa được kiểm soát tốt hoặc có co thắt phế quản do gắng sức.
Trong trường hợp này, giải pháp không phải là ngừng tập hoàn toàn, mà là cần tối ưu điều trị hen, kiểm tra lại kỹ thuật dùng thuốc hít và điều chỉnh kế hoạch vận động phù hợp hơn.
Người hen nên tập môn gì?
Người mắc hen phế quản nên lựa chọn môn thể dục phù hợp dựa trên mức độ kiểm soát bệnh, thể lực hiện tại, độ tuổi, môi trường tập luyện và sở thích cá nhân. Không có một môn thể thao “tốt nhất” cho tất cả người bệnh, mà quan trọng là chọn đúng mức độ và phù hợp với tình trạng hen.
Môn thường dễ bắt đầu
Các bài tập nhẹ đến vừa thường được khuyến khích cho người hen, đặc biệt khi mới quay lại vận động:
- Đi bộ.
- Đạp xe nhẹ.
- Yoga, giãn cơ.
- Pilates nhẹ.
- Bài tập hô hấp kết hợp vận động
- Tập sức mạnh với tạ nhẹ hoặc dây kháng lực.
- Bơi lội nếu môi trường hồ bơi sạch, ít gây kích ứng đường thở và người bệnh dung nạp tốt.
Những môn này giúp người bệnh từng bước cải thiện thể lực và khả năng gắng sức, đồng thời có thể dừng lại ngay khi xuất hiện triệu chứng như ho, khò khè hoặc khó thở.
Môn cần thận trọng hơn
Người hen chưa kiểm soát tốt nên hạn chế hoặc cần theo dõi sát khi tham gia các hoạt động cường độ cao:
- Chạy bền cường độ cao.
- HIIT (tập cường độ cao ngắt quãng).
- Đá bóng, bóng rổ, cầu lông cường độ cao.
- Chạy hoặc tập luyện ngoài trời trong thời tiết lạnh, khô.
- Tập luyện trong môi trường nhiều bụi, khói hoặc hóa chất.
- Bơi ở hồ có nồng độ clo cao hoặc từng gây kích ứng.
Không cần kiêng hoàn toàn các môn này. Khi hen được kiểm soát tốt và có kế hoạch phòng co thắt phế quản do gắng sức (EIB), người bệnh vẫn có thể tham gia thể thao cường độ cao. Tuy nhiên, cần tăng mức độ từ từ và theo dõi triệu chứng thay vì tập đột ngột.
Cách tập thể dục an toàn cho người bị hen
Người mắc hen nên tập luyện theo nguyên tắc tăng dần, kiểm soát môi trường và theo dõi sát triệu chứng. Không nên bắt đầu đột ngột với bài tập cường độ cao, đặc biệt nếu trước đó ít vận động hoặc hen chưa ổn định.
1. Kiểm soát hen trước khi tăng cường độ tập
Nếu người bệnh còn ho, khò khè, thức giấc ban đêm, phải dùng thuốc cắt cơn thường xuyên hoặc dễ khó thở khi vận động nhẹ, cần đi khám trước khi tăng cường độ tập luyện. Đây có thể là dấu hiệu hen chưa được kiểm soát tốt và cần điều chỉnh điều trị.
2. Khởi động kỹ trước khi tập
Khởi động giúp cơ thể và đường thở thích nghi dần với vận động. Người bệnh nên bắt đầu bằng đi bộ chậm, xoay khớp, giãn cơ nhẹ, sau đó tăng dần cường độ.
Không nên vào bài tập nặng ngay như chạy nhanh, leo dốc, đá bóng hoặc HIIT khi cơ thể chưa sẵn sàng.
3. Tăng cường độ từ từ
Người ít vận động nên bắt đầu với 10-15 phút tập nhẹ như đi bộ nếu thể lực phù hợp, sau đó tăng dần thời gian và cường độ theo khả năng. Có thể áp dụng phương pháp tập ngắt quãng (interval) như đi nhanh 1-2 phút, đi chậm 2-3 phút, lặp lại nhiều lần để giảm áp lực lên đường thở.
4. Tránh yếu tố kích phát trong môi trường
Trước khi tập, người bệnh cần chú ý môi trường xung quanh:
- Tránh tập ngoài trời khi ô nhiễm không khí cao.
- Hạn chế nơi có khói thuốc, bụi, mùi sơn hoặc hóa chất.
- Khi thời tiết lạnh hoặc khô, nên tập trong nhà hoặc che mũi miệng phù hợp có thể giúp làm ấm và làm ẩm không khí hít vào
- Nếu dị ứng phấn hoa, tránh tập ngoài trời vào thời điểm phấn hoa cao.
5. Mang theo thuốc theo kế hoạch bác sĩ
Người bệnh nên mang theo thuốc cắt cơn hoặc thuốc được bác sĩ chỉ định trong kế hoạch điều trị hen. Không tự ý dùng thuốc trước khi tập nếu chưa được hướng dẫn.
Nếu phải dùng thuốc cắt cơn thường xuyên mỗi khi tập hoặc đã dùng thuốc nhưng vẫn xuất hiện khó thở, cần tái khám để đánh giá lại mức độ kiểm soát hen, kỹ thuật dùng thuốc hít và các yếu tố kích phát từ môi trường.
6. Giảm cường độ từ từ sau khi tập
Sau khi tập, không nên dừng đột ngột. Người bệnh nên đi chậm, thở đều và giãn cơ nhẹ trong 5-10 phút để điều hòa nhịp thở. Giai đoạn sau tập cũng có thể xuất hiện triệu chứng co thắt phế quản do gắng sức (EIB), vì vậy cần tiếp tục theo dõi các dấu hiệu như ho, khò khè, tức ngực hoặc khó thở.
Nếu triệu chứng xuất hiện, cần xử trí theo kế hoạch điều trị hen đã được bác sĩ hướng dẫn. Nếu triệu chứng tái diễn thường xuyên, nên tái khám để đánh giá và điều chỉnh biện pháp phòng ngừa phù hợp.
Kết luận
Hen phế quản nếu được kiểm soát tốt không đồng nghĩa người bệnh phải hạn chế vận động hay từ bỏ các môn thể thao yêu thích. Với những trường hợp thường xuyên ho, khò khè, tức ngực hoặc khó thở khi gắng sức, việc đánh giá mức độ kiểm soát hen và tìm yếu tố kích phát có ý nghĩa quan trọng để lựa chọn cách tập luyện phù hợp.
Tại Chuyên khoa Hô hấp - BVĐK Hồng Ngọc, bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng hô hấp, kiểm tra kỹ thuật sử dụng thuốc hít và chỉ định đo chức năng hô hấp khi cần. Từ kết quả thăm khám, người bệnh được hướng dẫn cách dùng thuốc, nhận biết dấu hiệu hen chưa kiểm soát và xây dựng kế hoạch vận động phù hợp, hướng tới kiểm soát triệu chứng nhưng vẫn duy trì khả năng tập luyện và chất lượng cuộc sống.
Câu hỏi thường gặp
Người bị hen có nên chạy bộ không?
Có thể, nếu hen được kiểm soát tốt và người bệnh đã quen vận động. Nên bắt đầu bằng đi bộ nhanh, chạy chậm ngắt quãng, khởi động kỹ và tránh chạy trong thời tiết lạnh/khô, ô nhiễm hoặc khi đang ho/khò khè. Nếu cứ chạy là khó thở hoặc phải dùng thuốc cắt cơn, nên đi khám.
Người hen có nên tập gym không?
Có thể tập gym với cường độ phù hợp. Người bệnh nên ưu tiên khởi động kỹ, tập sức mạnh mức vừa, nghỉ giữa hiệp, tránh phòng tập nhiều mùi hóa chất/khói bụi và không tập quá sức. Nếu tập cardio cường độ cao gây khò khè, nên giảm cường độ và hỏi bác sĩ.
Tập thể dục có chữa khỏi hen không?
Không. Tập thể dục giúp tăng thể lực và hỗ trợ sức khỏe tổng thể nhưng không chữa khỏi hen và không thay thế thuốc kiểm soát. Người bệnh vẫn cần dùng thuốc đúng chỉ định và tái khám định kỳ.
Vì sao tôi chỉ ho sau khi tập mà không khó thở?
Ho sau tập có thể là biểu hiện của co thắt phế quản do gắng sức hoặc hen chưa kiểm soát tốt. Một số người có thể chỉ ho mà không khò khè rõ. Nếu tình trạng lặp lại, nên khám để đo chức năng hô hấp và được hướng dẫn xử trí.
Có nên dùng thuốc xịt trước khi tập không?
Chỉ dùng nếu bác sĩ đã kê và hướng dẫn. Việc có cần dùng thuốc trước tập hay không phụ thuộc vào tình trạng hen và phác đồ điều trị của từng người.Một số người cần thuốc trước vận động, nhưng không nên tự mua hoặc tự tăng liều. Nếu phải dùng thuốc trước gần như mọi buổi tập hoặc vẫn có triệu chứng dù đã dùng, cần tái khám để đánh giá lại tình trạng kiểm soát hen.
Trẻ bị hen có được học thể dục ở trường không?
Có, nếu hen được kiểm soát và nhà trường biết kế hoạch xử trí. Phụ huynh nên trao đổi với bác sĩ, giáo viên thể dục và nhà trường về dấu hiệu cần dừng tập, thuốc trẻ cần mang theo và các yếu tố cần tránh như bụi, lạnh, gắng sức quá mức.
Lưu ý y khoa
Bài viết chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, điều trị hen hoặc kế hoạch hành động hen cá thể do bác sĩ hướng dẫn.
Người bệnh không tự ngừng thuốc kiểm soát hen, tự mua thuốc xịt, tự tăng liều thuốc hoặc tự dùng thuốc trước tập nếu chưa được kê đơn. Nếu khi tập xuất hiện khó thở tăng nhanh, tím môi, lơ mơ, không nói được trọn câu, đau ngực nhiều hoặc triệu chứng không cải thiện sau khi xử trí theo kế hoạch bác sĩ, cần gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay.
