Tham vấn chuyên môn:ThS.BSNT Nguyễn Thị Như Quỳnh - Khoa Nội tiết, BVĐK Hồng Ngọc
Lưu ý y khoa: Nội dung bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định của bác sĩ. Người có thừa cân/béo phì kèm đau, cứng hoặc hạn chế vận động khớp kéo dài nên được đánh giá nguyên nhân, mức độ tổn thương và bệnh đồng mắc trước khi áp dụng chương trình giảm cân hoặc tập luyện. Không tự sử dụng thuốc giảm đau, thuốc chống viêm hoặc thuốc giảm cân khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Béo phì có làm tăng nguy cơ thoái hóa khớp không?
Có. Béo phì là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng có thể làm tăng nguy cơ mắc và có thể góp phần làm tiến triển thoái hóa khớp gối. Tuy nhiên, đây không phải nguyên nhân duy nhất. Tuổi, tiền sử chấn thương, đặc điểm cấu trúc khớp, công việc, di truyền và nhiều yếu tố khác cũng có thể góp phần gây bệnh.
Mối liên hệ này được ghi nhận rõ ở khớp gối. Một phân tích từ 14 nghiên cứu theo dõi ghi nhận người có béo phì có nguy cơ thoái hóa khớp gối cao hơn rõ rệt so với người có cân nặng bình thường. Nguy cơ cũng tăng khi chỉ số khối cơ thể tăng. Điều này cho thấy kiểm soát cân nặng có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa và quản lý thoái hóa khớp gối.
Vì sao béo phì làm tăng nguy cơ thoái hóa khớp?
Ảnh hưởng của béo phì đến khớp không đơn thuần là do trọng lượng cơ thể. Cân nặng dư thừa, phản ứng viêm liên quan mô mỡ và các rối loạn chuyển hóa có thể cùng tác động lên sụn, xương dưới sụn và các cấu trúc khác trong khớp.
Cân nặng dư thừa làm khớp chịu tải nhiều hơn
Khi đứng, đi lại, lên xuống cầu thang hoặc mang vật nặng, các khớp ở chi dưới phải tiếp nhận lực lớn hơn trọng lượng cơ thể tại từng thời điểm. Khi cân nặng tăng, khớp gối, háng và cổ chân phải chịu tải cao hơn qua hàng nghìn bước đi mỗi ngày.
Tải trọng kéo dài có thể làm thay đổi cách cơ thể di chuyển và tăng áp lực lên các cấu trúc trong khớp. Theo thời gian, điều này có thể góp phần thúc đẩy những thay đổi của sụn, xương dưới sụn và mô quanh khớp, đặc biệt khi đi kèm tuổi cao hoặc tiền sử tổn thương khớp.
Mô mỡ có thể thúc đẩy phản ứng viêm
Mô mỡ không chỉ là nơi dự trữ năng lượng. Khi lượng mỡ cơ thể tăng cao, mô mỡ có thể giải phóng nhiều chất tham gia vào phản ứng viêm. Những thay đổi này có liên quan đến hoạt động của sụn, màng hoạt dịch và xương dưới sụn.
Vì vậy, béo phì có thể ảnh hưởng cả những khớp không trực tiếp chịu toàn bộ trọng lượng cơ thể. Đây là bằng chứng cho thấy mối liên hệ giữa béo phì và thoái hóa khớp phức tạp hơn việc “cân nặng đè lên khớp”.
Rối loạn chuyển hóa cũng có thể ảnh hưởng đến khớp
Béo phì thường đi cùng các vấn đề như đường huyết cao, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp hoặc kháng insulin. Khi nhiều rối loạn này cùng xuất hiện, chúng có thể thúc đẩy tình trạng viêm kéo dài và ảnh hưởng đến môi trường chuyển hóa của sụn và xương dưới sụn.
Điều này không có nghĩa người mắc hội chứng chuyển hóa chắc chắn sẽ bị thoái hóa khớp. Tuy nhiên, kiểm soát đồng thời cân nặng, đường huyết, huyết áp và mỡ máu có thể mang lại lợi ích cho cả sức khỏe chuyển hóa và hệ cơ xương khớp.
Những vị trí nào dễ bị ảnh hưởng khi có béo phì?
Các khớp chịu trọng lượng thường chịu ảnh hưởng rõ nhất vì phải tiếp nhận tải cơ học lớn trong thời gian dài. Trong đó, khớp gối có mối liên hệ với béo phì được nghiên cứu rõ nhất.
Khớp gối
Khớp gối phải liên tục chịu lực khi đi bộ, đứng lên ngồi xuống, leo cầu thang hoặc ngồi xổm. Vì vậy, cân nặng dư thừa có thể làm tăng đáng kể gánh nặng cơ học lên gối.
Ở người có béo phì, nguy cơ thoái hóa khớp gối cao hơn so với người có cân nặng bình thường. Khi bệnh đã xuất hiện, cân nặng dư thừa cũng có thể khiến đau khi chịu lực và hạn chế vận động rõ hơn.
Khớp háng và cột sống thắt lưng
Khớp háng là một khớp chịu lực lớn khi đứng và di chuyển. Béo phì có liên quan với tăng nguy cơ thoái hóa khớp háng, mặc dù mối liên hệ nhìn chung không mạnh bằng đối với khớp gối.
Cân nặng dư thừa cũng làm tăng tải lên vùng thắt lưng và có liên quan đến các bệnh lý thoái hóa của cột sống, bao gồm thoái hóa đĩa đệm. Vì vậy, người có béo phì có thể đồng thời xuất hiện đau gối, đau háng hoặc đau vùng thắt lưng.
Khớp bàn chân và cổ chân
Bàn chân và cổ chân phải nâng đỡ toàn bộ trọng lượng cơ thể đồng thời giữ thăng bằng khi di chuyển. Cân nặng cao có thể làm thay đổi dáng đi và tăng lực tác động lên các khớp này.
Tuy nhiên, thoái hóa cổ chân thường còn liên quan nhiều đến chấn thương trước đó. Vì vậy, nếu đau cổ chân kéo dài, không nên mặc định hoàn toàn do béo phì mà cần tìm nguyên nhân cụ thể.
Béo phì thoái hóa khớp thường có biểu hiện gì?
Thoái hóa khớp có thể tiến triển từ từ. Triệu chứng thường rõ hơn ở những khớp phải chịu lực nhiều và có thể tăng dần theo thời gian. Không phải người có béo phì và đau khớp đều mắc thoái hóa khớp.
Một số biểu hiện thường gặp gồm:
- Đau khớp khi đi lại hoặc vận động nhiều.
- Đau tăng khi lên xuống cầu thang hoặc đứng lâu.
- Cứng khớp sau khi ngủ dậy hoặc sau khi ngồi lâu.
- Khó gập, duỗi hoặc thực hiện các động tác quen thuộc.
- Có cảm giác lạo xạo khi cử động khớp.
- Khớp có thể sưng hoặc căng tức sau khi hoạt động.
- Khả năng đi bộ và sinh hoạt hằng ngày giảm dần.
Nếu đau xuất hiện đột ngột sau chấn thương, khớp sưng nóng đỏ rõ, sốt, khớp bị khóa hoặc không thể chịu lực, cần được thăm khám sớm vì nguyên nhân có thể không phải thoái hóa đơn thuần.
Béo phì thoái hóa khớp nên làm gì để cải thiện?
Ở người có thừa cân/béo phì và thoái hóa khớp, mục tiêu không chỉ là giảm đau mà còn cần giảm tải cho khớp, duy trì sức mạnh cơ và cải thiện khả năng vận động. Kiểm soát cân nặng kết hợp tập luyện phù hợp là những biện pháp nền tảng trong quản lý thoái hóa khớp gối.
Giảm cân phù hợp giúp giảm gánh nặng cho khớp
Giảm cân giúp giảm lượng tải mà các khớp chịu trọng lượng phải tiếp nhận trong sinh hoạt hằng ngày. Với người có thừa cân/béo phì và thoái hóa khớp gối, giảm cân duy trì lâu dài có thể giúp cải thiện đau và chức năng vận động.
Không cần chờ giảm được rất nhiều cân mới bắt đầu có lợi. Hướng dẫn điều trị thoái hóa khớp cho biết mức giảm cân nào cũng có thể mang lại lợi ích, trong khi giảm khoảng 10% cân nặng có thể đem lại cải thiện về đau và chức năng nhiều hơn so với mức 5% ở một số người. Mục tiêu cần được điều chỉnh phù hợp với thể trạng và khả năng duy trì.
Duy trì vận động phù hợp với tình trạng khớp
Thoái hóa khớp không đồng nghĩa với việc phải hạn chế vận động hoàn toàn. Tập luyện phù hợp giúp duy trì tầm vận động, tăng sức mạnh cơ quanh khớp và cải thiện khả năng đi lại. Các bài tập dưới nước, bơi, đạp xe tại chỗ hoặc đi bộ với cường độ phù hợp thường tạo ít tác động mạnh lên khớp hơn so với chạy, nhảy.
Người đau nhiều, khả năng vận động kém hoặc có bệnh tim mạch, xương khớp khác nên được hướng dẫn chương trình tập phù hợp. Nếu sau tập khớp đau tăng rõ hoặc sưng kéo dài, nên giảm cường độ và trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng.
Ăn uống hỗ trợ kiểm soát cân nặng và sức khỏe xương khớp
Chế độ ăn nên hướng đến kiểm soát năng lượng và đảm bảo đủ chất dinh dưỡng thay vì tìm kiếm một loại thực phẩm có khả năng “tái tạo sụn”. Có thể ưu tiên rau xanh, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá, trứng và nguồn chất đạm nạc.
Các thực phẩm giàu chất béo không bão hòa như cá béo, hạt và dầu thực vật có thể được sử dụng trong một chế độ ăn cân đối. Đồng thời nên hạn chế nước ngọt, đồ uống nhiều đường, bánh kẹo, đồ chiên rán và thực phẩm chế biến sẵn giàu năng lượng. Canxi và vitamin D cần được cung cấp đủ theo nhu cầu, nhưng không nên tự bổ sung liều cao nếu chưa được đánh giá.
Kiểm soát đau và điều trị bệnh khi cần
Khi khớp đau tăng, có thể tạm giảm những hoạt động gây tải lớn nhưng không nên bất động kéo dài nếu không có chỉ định. Điều trị thoái hóa khớp có thể bao gồm tập phục hồi chức năng, kiểm soát cân nặng và các biện pháp giảm đau phù hợp tùy mức độ bệnh.
Thuốc giảm đau hoặc thuốc chống viêm chỉ nên sử dụng theo hướng dẫn, đặc biệt ở người có bệnh dạ dày, tim mạch, gan hoặc thận. Không phải tất cả người thoái hóa khớp đều cần tiêm khớp hoặc phẫu thuật. Hướng điều trị phụ thuộc vào triệu chứng, mức độ hạn chế vận động và đáp ứng với các biện pháp bảo tồn.
Khi nào người có béo phì và đau khớp nên đi khám?
Nên đi khám khi đau khớp kéo dài, tái diễn nhiều lần hoặc ảnh hưởng đến đi lại và sinh hoạt. Bác sĩ sẽ đánh giá vị trí đau, khả năng vận động, độ vững của khớp và các yếu tố như cân nặng, tiền sử chấn thương hoặc bệnh lý đi kèm để xác định nguyên nhân.
Cần thăm khám sớm hơn nếu xuất hiện các dấu hiệu như:
- Khớp sưng rõ, nóng hoặc đỏ.
- Đau ngày càng tăng hoặc đau cả khi nghỉ.
- Khó đứng, đi lại hoặc chịu lực lên khớp.
- Khớp bị khóa hoặc vận động hạn chế rõ.
- Khớp biến dạng.
- Đau xuất hiện sau chấn thương.
- Đau khớp kèm sốt hoặc mệt nhiều.
Những biểu hiện này có thể liên quan đến tổn thương hoặc bệnh lý khác ngoài thoái hóa khớp nên cần được đánh giá cụ thể.
Đánh giá béo phì và thoái hóa khớp tại BVĐK Hồng Ngọc
Ở người vừa có béo phì vừa đau hoặc thoái hóa khớp, chỉ điều trị triệu chứng khớp mà không quản lý cân nặng có thể khiến tải trọng lên hệ vận động tiếp tục tồn tại. Ngược lại, một kế hoạch giảm cân sử dụng bài tập không phù hợp cũng có thể khiến đau tăng và khó duy trì vận động.
Tại Trung tâm Kiểm soát Bệnh lý Thừa cân & Các hậu quả do béo phì – BVĐK Hồng Ngọc, người có thừa cân/béo phì được đánh giá tình trạng chuyển hóa, bệnh đồng mắc và khả năng vận động trong mô hình phối hợp nhiều chuyên khoa. Phục hồi chức năng có thể tham gia xây dựng chương trình vận động theo thể trạng, trong khi các vấn đề cơ xương khớp được đánh giá để lựa chọn hướng điều trị phù hợp.
Cách tiếp cận này giúp việc kiểm soát cân nặng gắn với khả năng vận động thực tế của từng người, hướng tới giảm tải cho khớp, duy trì chức năng và kiểm soát những hậu quả sức khỏe liên quan đến béo phì.
Câu hỏi thường gặp về béo phì thoái hóa khớp
Giảm cân có làm hết thoái hóa khớp không?
Giảm cân không thể đưa phần khớp đã thoái hóa trở về trạng thái ban đầu, nhưng có thể giảm tải cho khớp, cải thiện đau và hỗ trợ vận động ở người có thừa cân/béo phì. Vì vậy, kiểm soát cân nặng là một phần quan trọng trong quản lý bệnh lâu dài.
Người thoái hóa khớp có nên tập thể dục không?
Nên duy trì vận động phù hợp thay vì nghỉ hoàn toàn. Các bài tập tăng sức mạnh cơ, vận động dưới nước, đạp xe hoặc đi bộ vừa sức có thể hỗ trợ chức năng khớp. Loại bài tập và cường độ cần điều chỉnh theo vị trí khớp bị bệnh và mức độ đau.
Béo phì có gây thoái hóa tất cả các khớp không?
Béo phì không đồng nghĩa tất cả các khớp đều sẽ bị thoái hóa. Ảnh hưởng thường rõ hơn ở những khớp chịu trọng lượng như khớp gối và khớp háng. Nguy cơ thoái hóa còn phụ thuộc vào tuổi, tiền sử chấn thương, cấu trúc khớp, mức độ vận động và các yếu tố sức khỏe khác.
Kết luận
Béo phì thoái hóa khớp có mối liên hệ qua cả tải trọng cơ học, phản ứng viêm và các rối loạn chuyển hóa. Khớp gối là vị trí chịu ảnh hưởng rõ nhất, trong khi háng, cột sống và các khớp chi dưới cũng có thể chịu thêm gánh nặng khi cân nặng tăng. Kiểm soát cân nặng, duy trì vận động phù hợp và điều trị đúng nguyên nhân có thể giúp giảm đau, cải thiện khả năng vận động và hạn chế tác động lâu dài lên hệ xương khớp.
Tài liệu tham khảo
- Body mass index and risk of knee osteoarthritis: systematic review and meta-analysis of prospective studies
- Advancements in understanding the role of obesity in osteoarthritis
- Obesity, Metabolic Syndrome, and Osteoarthritis – An Updated Review
- NICE – Osteoarthritis: diagnosis and management
- American Academy of Orthopaedic Surgeons – Management of Osteoarthritis of the Knee
