Tham vấn chuyên môn:ThS.BSNT Nguyễn Thị Như Quỳnh - Khoa Nội tiết, BVĐK Hồng Ngọc
Lưu ý y khoa: Nội dung bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định của bác sĩ. Người có thừa cân/béo phì và đau khớp gối kéo dài nên được đánh giá nguyên nhân đau, tình trạng khớp, bệnh đồng mắc và khả năng vận động trước khi áp dụng chương trình giảm cân hoặc tập luyện. Không tự sử dụng thuốc giảm đau, thuốc chống viêm hoặc thuốc giảm cân khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Béo phì đau khớp gối có liên quan như thế nào?
Béo phì là một yếu tố làm tăng nguy cơ đau và thoái hóa khớp gối do vừa tăng tải lên khớp, vừa thúc đẩy phản ứng viêm liên quan đến mô mỡ.
Cân nặng dư thừa làm tăng tải lên khớp gối
Khớp gối phải chịu phần lớn trọng lượng cơ thể khi đứng, đi bộ, lên xuống cầu thang hoặc ngồi xuống đứng lên. Khi cân nặng tăng, lực tác động lên khớp trong mỗi bước chân cũng lớn hơn, khiến sụn và các cấu trúc quanh gối phải chịu tải nhiều hơn trong thời gian dài.
Ở người có thừa cân/béo phì và thoái hóa khớp gối, giảm khoảng 0,45 kg cân nặng có thể giúp giảm khoảng 1,8 kg lực tác động lên khớp gối trong mỗi bước đi. Vì vậy, ngay cả khi chưa giảm được nhiều cân, việc giảm cân từng bước vẫn có thể giúp giảm bớt gánh nặng cơ học lên khớp và hỗ trợ cải thiện khả năng vận động.
Mô mỡ có thể thúc đẩy phản ứng viêm
Ảnh hưởng của béo phì đến khớp gối không chỉ đến từ trọng lượng cơ thể. Mô mỡ, đặc biệt khi tích tụ nhiều, có thể giải phóng các chất tham gia vào phản ứng viêm của cơ thể. Tình trạng viêm kéo dài có thể ảnh hưởng đến sụn, màng hoạt dịch và những cấu trúc khác trong khớp, từ đó góp phần làm đau và thúc đẩy quá trình thoái hóa.
Vì vậy, một người có béo phì có thể chịu đồng thời hai tác động lên khớp gối: tải trọng cơ học tăng và tình trạng viêm liên quan đến mô mỡ. Đây cũng là lý do kiểm soát cân nặng có ý nghĩa không chỉ trong giảm áp lực lên gối mà còn hỗ trợ cải thiện sức khỏe chuyển hóa và vận động lâu dài.
Béo phì làm tăng nguy cơ thoái hóa khớp gối
Thoái hóa khớp gối xảy ra khi toàn bộ cấu trúc khớp dần thay đổi, bao gồm sụn khớp, xương dưới sụn, màng hoạt dịch và các mô quanh khớp. Béo phì được xem là một trong những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được của bệnh. Các nghiên cứu cho thấy nguy cơ thoái hóa khớp gối tăng theo mức độ thừa cân và béo phì.
Tuy nhiên, không phải tất cả người có béo phì và đau gối đều đã bị thoái hóa khớp. Đau cũng có thể liên quan đến tổn thương sụn chêm, dây chằng, gân, viêm khớp, gout hoặc chấn thương. Vì vậy, nếu đau kéo dài hoặc ảnh hưởng vận động, cần xác định nguyên nhân thay vì mặc định hoàn toàn do cân nặng.
Đau khớp gối ở người béo phì thường biểu hiện thế nào?
Ở người có thừa cân/béo phì, đau gối thường rõ hơn khi thực hiện các hoạt động khiến khớp phải chịu tải như đi bộ lâu, đứng lâu, lên xuống cầu thang hoặc đứng lên từ tư thế ngồi. Nếu đã có thoái hóa khớp, cơn đau có thể kèm cứng khớp và giảm khả năng vận động.
Một số biểu hiện thường gặp gồm:
- Đau quanh hoặc sâu bên trong khớp gối khi đi lại.
- Đau tăng khi lên xuống cầu thang, ngồi xổm hoặc đứng lâu.
- Cứng gối sau khi ngủ dậy hoặc sau một thời gian ít vận động.
- Có cảm giác lạo xạo hoặc tiếng kêu khi gập duỗi gối.
- Gối có thể sưng hoặc cảm giác căng tức sau khi vận động nhiều.
- Khả năng đi bộ, đứng lên ngồi xuống hoặc gập duỗi gối giảm dần.
Béo phì đau khớp gối nên làm gì để cải thiện?
Người có béo phì và đau khớp gối nên kết hợp giảm tải cho khớp, vận động phù hợp và kiểm soát cân nặng để giảm đau và duy trì khả năng vận động lâu dài.
Giảm đau khi gối đang khó chịu
Khi gối đau tăng sau hoạt động hoặc có sưng nhẹ, nên giảm tạm thời những động tác làm cơn đau nặng hơn như chạy, nhảy, ngồi xổm sâu hoặc lên xuống cầu thang nhiều. Điều này không có nghĩa là phải nằm nghỉ hoàn toàn trong thời gian dài, vì ít vận động kéo dài có thể làm cơ quanh gối yếu hơn.
Trong giai đoạn đau hoặc sưng tăng, có thể áp dụng một số biện pháp hỗ trợ:
- Nghỉ ngơi: giảm hoạt động gây đau nhưng vẫn duy trì vận động nhẹ trong khả năng.
- Chườm lạnh: có thể chườm khoảng 15 - 20 phút mỗi lần khi khớp sưng hoặc đau tăng sau vận động; nên bọc đá bằng khăn, không đặt trực tiếp lên da.
- Băng ép nhẹ: có thể hỗ trợ khi gối sưng, nhưng không nên quấn quá chặt gây tê, lạnh hoặc đổi màu bàn chân.
- Nâng cao chân: khi nằm nghỉ có thể kê chân cao để hỗ trợ giảm sưng.
Nếu đau kéo dài, không nên liên tục tự điều trị tại nhà hoặc lạm dụng thuốc giảm đau. Cần xác định nguyên nhân để lựa chọn biện pháp phù hợp.
Giảm cân giúp giảm áp lực lên khớp gối
Ở người có thừa cân/béo phì và đau gối, giảm cân là một trong những biện pháp quan trọng để giảm tải cơ học cho khớp. Khi trọng lượng cơ thể giảm, lực khớp phải chịu trong hàng nghìn bước chân mỗi ngày cũng giảm theo.
Đối với người có thoái hóa khớp và thừa cân/béo phì, hướng dẫn NICE cho biết bất kỳ mức giảm cân nào cũng có thể mang lại lợi ích, trong khi giảm khoảng 10% cân nặng thường đem lại lợi ích về đau và chức năng nhiều hơn so với giảm 5%. Mục tiêu cụ thể cần phù hợp với tình trạng sức khỏe và khả năng duy trì của từng người, không nên nhịn ăn quá mức để giảm cân nhanh.
Chọn bài tập ít gây áp lực lên gối
Đau gối không đồng nghĩa với việc phải ngừng vận động. Trái lại, tập luyện phù hợp giúp tăng sức mạnh cơ quanh gối, duy trì tầm vận động và cải thiện khả năng đi lại. Các hướng dẫn điều trị thoái hóa khớp gối đều khuyến nghị vận động trị liệu được điều chỉnh theo khả năng của từng người.
Người có béo phì và đau gối có thể bắt đầu với các hình thức ít tác động như:
- Bơi hoặc tập dưới nước.
- Đạp xe tại chỗ với mức kháng lực phù hợp.
- Đi bộ trên mặt phẳng với quãng đường vừa sức.
- Các bài tăng sức mạnh cơ đùi và cơ quanh gối.
- Bài tập tăng khả năng giữ thăng bằng và kiểm soát vận động.
Nếu tập khiến đau tăng rõ, khớp sưng nhiều hoặc đau kéo dài sang ngày hôm sau, nên giảm cường độ và trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng. Với người có BMI cao, đau nhiều hoặc bệnh xương khớp đi kèm, chương trình vận động cá thể hóa thường phù hợp hơn so với tự tập cường độ cao.
Ăn uống hỗ trợ kiểm soát cân nặng và sức khỏe khớp
Chế độ ăn ở người béo phì đau khớp gối nên hướng đến kiểm soát năng lượng, hỗ trợ giảm cân phù hợp và cung cấp đủ dưỡng chất cho cơ, xương và sức khỏe toàn thân. Nên ưu tiên rau xanh, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá và nguồn chất đạm nạc; đồng thời hạn chế nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo, thức ăn nhanh và thực phẩm chế biến sẵn giàu năng lượng.
Không nên nhịn ăn kéo dài hoặc loại bỏ hoàn toàn một nhóm thực phẩm chỉ để giảm cân nhanh. Với người vừa có béo phì vừa hạn chế vận động do đau gối, khẩu phần cần được điều chỉnh để tạo mức năng lượng phù hợp nhưng vẫn đảm bảo đủ protein và vi chất, từ đó hỗ trợ kiểm soát cân nặng mà không làm ảnh hưởng đến thể trạng.
Khi nào béo phì gây đau khớp gối cần đi khám?
Đau gối nhẹ sau khi vận động nhiều có thể cải thiện khi giảm tải và điều chỉnh hoạt động. Tuy nhiên, nếu cơn đau kéo dài hoặc lặp lại thường xuyên, cần thăm khám để xác định liệu nguyên nhân chỉ liên quan quá tải hay đã có thoái hóa khớp hoặc tổn thương khác.
Nên đi khám sớm khi có một trong các dấu hiệu:
- Đau kéo dài hoặc ngày càng tăng.
- Khớp gối sưng rõ, nóng hoặc đỏ.
- Đau khiến khó đứng, đi bộ hoặc lên xuống cầu thang.
- Khớp bị kẹt, không thể duỗi hoặc gập bình thường.
- Cảm giác gối mất vững hoặc thường xuyên khuỵu.
- Gối biến dạng hoặc trục chân thay đổi.
- Đau xuất hiện sau chấn thương.
- Sưng đau kèm sốt hoặc tình trạng toàn thân bất thường.
Khi thăm khám, bác sĩ sẽ đánh giá vị trí và mức độ đau, khả năng vận động, độ vững của khớp cùng các yếu tố liên quan như cân nặng, tiền sử chấn thương và bệnh lý xương khớp. Từ đó, bác sĩ xác định nguyên nhân gây đau và lựa chọn hướng điều trị phù hợp.
Đánh giá toàn diện béo phì gây đau khớp gối tại BVĐK Hồng Ngọc
Với người có béo phì và đau khớp gối, chỉ kiểm soát triệu chứng khớp mà không xử lý cân nặng có thể khiến áp lực lên gối tiếp tục tồn tại. Ngược lại, cố gắng giảm cân bằng những bài tập tạo tải lớn khi khớp đang đau cũng có thể khiến việc vận động khó duy trì. Vì vậy, hướng tiếp cận cần xem xét đồng thời tình trạng khớp, khả năng vận động và vấn đề cân nặng.
Tại BVĐK Hồng Ngọc, Trung tâm Kiểm soát Bệnh lý Thừa cân & Các hậu quả do béo phì triển khai mô hình đa chuyên khoa. Theo thông tin chính thức của bệnh viện, chuyên khoa Phục hồi chức năng có thể xây dựng chương trình vận động dựa trên thể trạng nhằm cải thiện khả năng vận động và giảm áp lực lên xương khớp; đặc biệt với người có BMI cao hoặc kèm bệnh lý cơ xương khớp. Bệnh viện đồng thời có dịch vụ thăm khám, điều trị và phục hồi chức năng đối với thoái hóa khớp gối.
Việc phối hợp kiểm soát cân nặng với đánh giá tổn thương khớp giúp lựa chọn hướng xử trí phù hợp hơn, từ điều chỉnh dinh dưỡng, vận động, phục hồi chức năng đến các phương pháp điều trị chuyên khoa khi có chỉ định. Mục tiêu không chỉ là giảm số kilogram mà còn giảm đau, duy trì khả năng vận động và hạn chế các hậu quả liên quan đến béo phì.
Câu hỏi thường gặp về béo phì gây đau khớp gối
Giảm cân có giúp hết đau khớp gối không?
Giảm cân có thể giúp giảm tải lên gối và cải thiện đau, chức năng vận động ở nhiều người có thừa cân/béo phì, đặc biệt khi kèm thoái hóa khớp. Tuy nhiên, mức độ cải thiện còn phụ thuộc vào nguyên nhân đau và mức độ tổn thương khớp. Nếu đau do rách sụn chêm, chấn thương dây chằng hoặc bệnh viêm khớp, chỉ giảm cân sẽ không thay thế điều trị nguyên nhân.
Đau khớp gối có nên đi bộ để giảm cân không?
Có thể đi bộ nếu mức đau cho phép, nhưng không nên cố đi thật nhiều khi mỗi bước đều làm đau tăng. Có thể bắt đầu bằng quãng ngắn trên mặt phẳng và tăng dần theo khả năng. Nếu đi bộ gây đau rõ, bơi, tập dưới nước hoặc đạp xe tại chỗ có thể giúp vận động với tải lên khớp thấp hơn.
Người béo phì đau gối có nên nghỉ vận động hoàn toàn không?
Thông thường không nên bất động kéo dài nếu không có chỉ định của bác sĩ. Nghỉ hoàn toàn có thể làm giảm sức mạnh cơ và khiến việc vận động sau đó khó hơn. Nên giảm những hoạt động gây đau nhưng duy trì các bài tập phù hợp với tình trạng khớp và thể lực.
Kết luận
Béo phì gây đau khớp gối có thể liên quan đến cả tải trọng cơ học tăng và những ảnh hưởng chuyển hóa, viêm từ mô mỡ. Kiểm soát cân nặng, vận động phù hợp và duy trì sức mạnh cơ quanh gối là những yếu tố quan trọng giúp giảm tải cho khớp và cải thiện khả năng vận động. Nếu đau kéo dài, sưng nhiều, hạn chế đi lại hoặc xuất hiện sau chấn thương, người bệnh nên thăm khám để xác định đúng nguyên nhân thay vì chỉ coi đau gối là hậu quả của cân nặng.
Tài liệu tham khảo
- Messier SP và cộng sự. Weight loss reduces knee-joint loads in overweight and obese older adults with knee osteoarthritis. Arthritis & Rheumatism, 2005
- The role of obesity and adipose tissue dysfunction in osteoarthritis pain. Nature Reviews Rheumatology, 2024
- NICE. Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management
- American Academy of Orthopaedic Surgeons. Management of Osteoarthritis of the Knee
