Tham vấn chuyên môn: ThS.BSNT Nguyễn Thị Như Quỳnh - Khoa Nội tiết, BVĐK Hồng Ngọc
Lưu ý y khoa: Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ. Người đã suy tim cần được hướng dẫn riêng về giảm cân, vận động và lượng dịch sử dụng. Khi khó thở dữ dội, đau ngực hoặc ngất, hãy gọi 115 ngay.
Béo phì và suy tim: Mối liên hệ như thế nào?
Béo phì làm tăng nguy cơ suy tim thông qua tăng thể tích tuần hoàn, thay đổi cấu trúc và chức năng cơ tim và các rối loạn chuyển hóa đi kèm. Suy tim là hội chứng xảy ra khi bất thường cấu trúc hoặc chức năng khiến tim khó nhận hoặc bơm máu đáp ứng nhu cầu cơ thể. Vì vậy, bệnh không chỉ xuất hiện khi sức co bóp suy giảm mà còn có thể xảy ra khi cơ tim trở nên cứng, thư giãn kém, dù phân suất tống máu vẫn được bảo tồn.
Nghiên cứu của Kenchaiah và cộng sự công bố năm 2002 ghi nhận mỗi mức tăng mỗi 1 kg/m² tăng thêm của BMI liên quan đến nguy cơ suy tim tăng khoảng 5% ở nam và 7% ở nữ sau điều chỉnh các yếu tố nguy cơ. Đây là kết quả trên quần thể nghiên cứu, không phải công thức dự đoán cho từng người. Béo phì cũng không đồng nghĩa chắc chắn mắc suy tim; nguy cơ còn phụ thuộc vào thời gian béo phì, phân bố mỡ, bệnh nền và nhiều yếu tố khác.
Vì sao béo phì làm tăng nguy cơ suy tim?
Mỡ dư thừa không chỉ là nơi dự trữ năng lượng mà còn tham gia vào các hoạt động chuyển hóa và phản ứng viêm. Những thay đổi này có thể ảnh hưởng đến tim qua nhiều cơ chế:
- Gia tăng khối lượng công việc của tim: Cơ thể có khối lượng lớn hơn cần nhiều máu để đáp ứng nhu cầu chuyển hóa. Thể tích máu và lượng máu tim bơm mỗi phút có thể tăng, tạo gánh nặng kéo dài lên thành tim và góp phần làm buồng tim giãn hoặc cơ tim dày lên.
- Thúc đẩy viêm và xơ hóa: Mỡ nội tạng và mô mỡ nằm sát bề mặt tim có thể giải phóng các chất trung gian gây viêm. Viêm kéo dài góp phần ảnh hưởng đến tế bào cơ tim, hệ vi mạch và quá trình hình thành mô xơ.
- Làm tim khó thư giãn và nhận máu: Khi cơ tim dày hoặc cứng hơn, khả năng giãn để nhận máu có thể bị hạn chế. Đây là một cơ chế liên quan đến suy tim phân suất tống máu bảo tồn, cho thấy chỉ số co bóp còn bình thường chưa đủ để loại trừ suy tim.
- Gia tăng tác động của bệnh nền: Tăng huyết áp khiến tim phải bơm máu chống lại áp lực cao; đái tháo đường có thể gây tổn thương mạch máu và cơ tim; bệnh mạch vành làm giảm nguồn máu nuôi tim. Ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ cũng có thể góp phần làm tăng huyết áp và gánh nặng tim mạch.
Các cơ chế này thường tác động đồng thời. Do đó, kiểm soát nguy cơ suy tim ở người béo phì cần quan tâm cả cân nặng, vòng eo và tình trạng chuyển hóa. Chỉ tập trung vào giảm cân mà bỏ qua huyết áp, đường huyết hoặc triệu chứng bất thường có thể khiến những yếu tố nguy cơ và bệnh lý đi kèm không được phát hiện, kiểm soát kịp thời.
Dấu hiệu suy tim ở người béo phì cần chú ý
Khó thở và mệt mỏi ở người béo phì dễ bị cho là do ít vận động hoặc thể lực kém. Tuy nhiên, nếu triệu chứng mới xuất hiện, tăng dần hoặc ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, bạn cần được kiểm tra, đặc biệt khi có các biểu hiện sau:
- Khó thở khi gắng sức: Đi bộ, leo cầu thang hoặc làm việc nhà nhanh mệt hơn trước.
- Khó thở khi nằm: Phải kê thêm gối, ngồi dậy để dễ thở hoặc thức giấc ban đêm vì hụt hơi.
- Mệt kéo dài, giảm sức hoạt động: Những công việc trước đây thực hiện bình thường trở nên khó khăn hơn.
- Phù bàn chân, cổ chân hoặc cẳng chân: Giày dép chật hơn, chân nặng hoặc sưng tăng.
- Tăng cân nhanh trong vài ngày: Đặc biệt khi đi kèm phù hoặc khó thở, cần nghĩ đến khả năng giữ nước thay vì chỉ tăng mỡ.
Những dấu hiệu trên chưa đủ để tự chẩn đoán suy tim vì cũng có thể xuất hiện trong các bệnh khác. Bạn nên khám sớm để xác định nguyên nhân. Nếu khó thở dữ dội, đau ngực, ngất hoặc tình trạng xấu đi nhanh, hãy gọi 115 ngay, không chờ lịch khám và không tự lái xe đến bệnh viện.
Cách giảm nguy cơ suy tim và kiểm soát cân nặng an toàn
Quản lý cân nặng cần đi cùng chăm sóc tim mạch và điều trị các bệnh nền.
Giảm cân theo mục tiêu phù hợp
Với người béo phì, giảm cân phù hợp có thể giúp cải thiện huyết áp, đường huyết và sức khỏe chuyển hóa. Bác sĩ sẽ cùng bạn đặt mục tiêu dựa trên mức độ béo phì, bệnh đi kèm và khả năng duy trì lâu dài. Chẳng hạn, giảm khoảng 5% cân nặng ban đầu trong 6 tháng có thể là mục tiêu khởi đầu ở một số người, thay vì cố giảm nhanh bằng nhịn ăn.
Nếu đã mắc suy tim, kế hoạch quản lý cân nặng cần được đánh giá riêng, chú ý dinh dưỡng và bảo tồn khối cơ. Bác sĩ có thể cân nhắc thuốc hoặc phẫu thuật điều trị béo phì ở trường hợp phù hợp. Không tự dùng thuốc giảm cân, tăng liều thuốc lợi tiểu hoặc áp dụng chế độ ăn quá khắt khe để cân nặng giảm nhanh.
Điều chỉnh chế độ ăn và vận động vừa sức
Chế độ ăn nên giúp kiểm soát năng lượng nhưng vẫn cung cấp đủ dưỡng chất. Những thay đổi có thể bắt đầu từ bữa ăn hằng ngày gồm:
- Tăng rau xanh, trái cây nguyên quả, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt.
- Lựa chọn nguồn đạm phù hợp như cá, thịt nạc, thịt gia cầm bỏ da.
- Giảm nước ngọt, đồ uống nhiều đường và món ăn vặt giàu năng lượng.
- Hạn chế chất béo bão hòa, thực phẩm chế biến sẵn và ăn quá mặn.
- Điều chỉnh khẩu phần theo nhu cầu, tránh ăn quá nhiều dù thực phẩm được xem là lành mạnh.
Vận động nên bắt đầu ở mức vừa sức rồi tăng dần. Người đã suy tim cần trao đổi với bác sĩ về loại bài tập, cường độ hoặc chương trình phục hồi chức năng tim mạch phù hợp. Không cố tập khi đau ngực, choáng váng hay khó thở bất thường. Lượng nước và mức hạn chế muối cũng cần được hướng dẫn theo tình trạng bệnh, không áp dụng một chế độ chung cho tất cả mọi người.
Kiểm soát bệnh nền và các yếu tố nguy cơ
Tăng huyết áp, đái tháo đường và bệnh mạch vành có thể làm tăng nguy cơ hoặc khiến suy tim khó kiểm soát hơn. Vì vậy, người béo phì cần theo dõi các chỉ số theo hướng dẫn, dùng thuốc đúng đơn và tái khám định kỳ. Khi cân nặng hoặc kết quả xét nghiệm cải thiện, bác sĩ sẽ đánh giá việc điều chỉnh điều trị; bạn không nên tự ngừng thuốc.
Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia và chú ý chất lượng giấc ngủ cũng là những phần quan trọng trong chăm sóc sức khỏe. Nếu ngáy to, có cơn ngừng thở lúc ngủ hoặc buồn ngủ nhiều ban ngày, hãy trao đổi với bác sĩ để được đánh giá nguy cơ ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ. Không nên chỉ tập trung vào cân nặng mà bỏ qua các vấn đề đi kèm này.
Theo dõi cân nặng nếu đã được chẩn đoán suy tim
Ở người suy tim, tăng cân không phải lúc nào cũng do tích thêm mỡ. Cơ thể có thể giữ nước, làm cân nặng tăng trong thời gian ngắn và gây phù ở chân hoặc bụng. Bạn nên cân đều đặn theo hướng dẫn của bác sĩ, dùng cùng một cân và trong điều kiện tương tự để dễ theo dõi. Khi cân nặng tăng nhanh kèm phù hoặc khó thở nặng hơn, cần liên hệ cơ sở điều trị.
Ngược lại, cân nặng giảm sau dùng thuốc lợi tiểu có thể phản ánh lượng dịch dư thừa được thải bớt, không phải lượng mỡ đã giảm. Thuốc lợi tiểu không phải thuốc giảm mỡ, và việc giảm cân không thay thế điều trị suy tim. Theo dõi đồng thời cân nặng, triệu chứng và khả năng sinh hoạt giúp bác sĩ đánh giá diễn biến bệnh đầy đủ hơn.
Thăm khám nguy cơ suy tim ở người béo phì tại Bệnh viện Đa Khoa Hồng Ngọc
Khi việc đi bộ, leo cầu thang trở nên khó khăn hơn, đừng vội cho rằng nguyên nhân chỉ là tăng cân. Thăm khám giúp xác định liệu triệu chứng có liên quan đến suy tim, bệnh nền hay vấn đề sức khỏe khác. Tại Khoa Tim mạch – BVĐK Hồng Ngọc, người bệnh được khám với đội ngũ bác sĩ có kinh nghiệm về tim mạch và rối loạn chuyển hóa, trong đó có các bác sĩ từng công tác tại Bệnh viện Bạch Mai, Hữu Nghị và Xanh Pôn. Hệ thống siêu âm tim Philips EPIQ Elite, Holter huyết áp, Holter điện tâm đồ và xét nghiệm hỗ trợ bác sĩ đánh giá chức năng tim, huyết áp, nhịp tim khi có chỉ định.
Điều quan trọng sau thăm khám là hiểu rõ vấn đề cần điều trị và bước chăm sóc tiếp theo. BVĐK Hồng Ngọc triển khai khám, điều trị nội khoa suy tim, tăng huyết áp, bệnh mạch vành, đồng thời tư vấn dinh dưỡng và chăm sóc sức khỏe tim mạch. Với người béo phì có bệnh nền, đây là cơ sở để trao đổi cùng bác sĩ về mục tiêu kiểm soát cân nặng, mức vận động và kế hoạch theo dõi phù hợp. Bạn có thể chủ động đặt lịch khám khi xuất hiện khó thở, phù hoặc giảm sức hoạt động, thay vì tự tăng cường tập luyện hay dùng thuốc giảm cân khi chưa rõ nguyên nhân.
Câu hỏi thường gặp về béo phì và suy tim
Người trẻ bị béo phì có thể mắc suy tim không?
Người trẻ mắc béo phì vẫn có nguy cơ suy tim, đặc biệt khi béo phì kéo dài hoặc đi kèm tăng huyết áp, đái tháo đường và các bệnh lý khác. Tuổi trẻ không phải lý do để bỏ qua khó thở tăng dần, phù chân hoặc giảm khả năng vận động. Thăm khám giúp xác định nguyên nhân và lựa chọn hướng xử trí phù hợp.
Giảm cân có giúp suy tim cải thiện không?
Kiểm soát cân nặng phù hợp có thể giúp cải thiện sức khỏe chuyển hóa và mang lại lợi ích cho một số người mắc suy tim. Tuy nhiên, mức cải thiện phụ thuộc vào loại suy tim, mức độ bệnh và phương pháp điều trị. Người đã suy tim nên giảm cân dưới hướng dẫn chuyên môn, tránh thiếu dinh dưỡng, mất cơ hoặc tự ngừng thuốc.
Tăng cân nhanh có phải do béo phì hay suy tim?
Tăng cân do tích mỡ thường diễn ra từ từ, trong khi tăng cân rõ trong vài ngày có thể liên quan đến giữ nước. Nếu kèm phù chân, bụng căng hoặc khó thở, bạn cần được kiểm tra sớm, đặc biệt là khi đã mắc bệnh tim. Cân nặng tăng nhanh cũng có thể do nguyên nhân khác nên không thể tự kết luận suy tim chỉ từ số cân.
Phân suất tống máu bình thường có loại trừ suy tim không?
Phân suất tống máu còn bình thường chưa đủ để loại trừ suy tim, bởi tim có thể co bóp tương đối tốt nhưng thư giãn kém và khó nhận máu. Bác sĩ sẽ kết hợp triệu chứng, thăm khám, siêu âm tim và xét nghiệm để xác định có suy tim phân suất tống máu bảo tồn hay không.
Kết luận
Hiểu đúng về béo phì suy tim giúp bạn chủ động kiểm soát cân nặng và chăm sóc sức khỏe tim mạch từ sớm. Bên cạnh điều trị bệnh nền, cần chú ý các dấu hiệu như khó thở, phù chân hoặc tăng cân nhanh để thăm khám kịp thời. Hãy liên hệ Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc để được đánh giá nguy cơ và tư vấn kế hoạch chăm sóc phù hợp với thể trạng.
Tài liệu tham khảo
- Kenchaiah S. và cộng sự:Obesity and the Risk of Heart Failure – Béo phì và nguy cơ suy tim. New England Journal of Medicine, 2002;347:305–313.
- Ebong I. A. và cộng sự:Mechanisms of Heart Failure in Obesity – Cơ chế suy tim ở người béo phì. Obesity Research & Clinical Practice.
- Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA):Heart Failure Signs and Symptoms – Dấu hiệu và triệu chứng suy tim.
- Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI):Heart Failure – Diagnosis – Chẩn đoán suy tim.
- Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK):Treatment for Overweight & Obesity – Điều trị thừa cân và béo phì.
