
Tham vấn chuyên môn: BSCKII - Lê Thị Trâm, Khoa Hô hấp BVĐK Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh
Tóm tắt nhanh bài viết
- Bài tập thở không làm mô phổi “to lên” nhưng có thể giúp cải thiện kiểu thở và kiểm soát khó thở.
- Thở cơ hoành tập trung vào hoạt động của cơ hoành và hạn chế sử dụng quá mức các cơ hô hấp phụ.
- Thở mím môi giúp làm chậm nhịp thở và kéo dài thì thở ra.
- Đi bộ và aerobic hỗ trợ cải thiện thể lực, sức bền và khả năng gắng sức.
- Không nên dùng thời gian nín thở để tự đánh giá dung tích hoặc chức năng phổi.
- Khó thở mới xuất hiện, tăng dần hoặc ảnh hưởng sinh hoạt cần được đánh giá nguyên nhân thay vì chỉ tự tập luyện.
5 bài tập tăng dung tích phổi và cải thiện khả năng hô hấp
Các bài tập hỗ trợ cải thiện khả năng hô hấp gồm hai nhóm chính: kỹ thuật thở giúp kiểm soát hơi thở và các hoạt động thể lực giúp tăng sức bền, khả năng gắng sức.
Dưới đây là 5 bài tập có thể tham khảo và áp dụng tùy theo tình trạng sức khỏe.
1.1. Bài tập thở cơ hoành (thở bụng)
Thở cơ hoành là kỹ thuật tập trung vào hoạt động của cơ hoành - cơ hô hấp chính nằm dưới phổi. Kỹ thuật này giúp người tập nhận biết chuyển động của bụng khi hít thở, giảm việc sử dụng quá mức các cơ hô hấp phụ ở cổ và vai.
Thở cơ hoành có thể hỗ trợ điều hòa nhịp thở, giúp kiểm soát hơi thở tốt hơn ở một số người mắc bệnh hô hấp mạn tính.
Cách thực hiện:
- Ngồi thoải mái trên ghế hoặc nằm ngửa, có thể kê gối dưới đầu và đầu gối.
- Thả lỏng cổ, vai. Đặt một tay lên ngực và một tay lên bụng.
- Hít vào chậm qua mũi, cảm nhận bụng nâng lên trong khi ngực tương đối ít chuyển động.
- Thở ra từ từ qua miệng, có thể kết hợp mím môi nhẹ, cảm nhận bụng hạ xuống.
- Lặp lại với nhịp thở tự nhiên, không cố hít quá sâu hoặc thở ra quá mạnh.
Thời gian tập: Có thể bắt đầu khoảng 5-10 phút mỗi ngày nếu cảm thấy thoải mái, sau đó điều chỉnh theo khả năng và hướng dẫn của nhân viên y tế.
Lỗi thường gặp: Cố nâng ngực và vai khi hít vào, gồng cơ bụng, hít quá sâu khiến chóng mặt hoặc nín thở giữa các nhịp.
Theo BSCKII - Lê Thị Trâm, Khoa Hô hấp BVĐK Hồng Ngọc - Phúc Trường Minhchia sẻ rằng: “Khi thực hành thở bụng, người tập có thể chủ động thở ra chậm và dài hơn hít vào, nhưng không cần cố kéo dài nếu gây khó chịu. Mỗi lần thực hành khoảng 5-10 phút, ưu tiên luyện khi đang thở tương đối ổn định để quen với kỹ thuật trước khi áp dụng lúc khó thở.”
Lưu ý: Người mắc COPD nặng, đặc biệt khi cơ hoành bị bất lợi về cơ học do phổi căng giãn quá mức, nên được nhân viên y tế hướng dẫn trước khi thực hiện kỹ thuật này.

2. Thở mím môi
Thở mím môi là kỹ thuật hít vào bằng mũi và thở ra chậm qua đôi môi khép nhẹ. Đây là một trong những bài tập thở thường được hướng dẫn cho người mắc COPD để hỗ trợ giảm cảm giác khó thở.
Theo Hiệp hội Phổi Hoa Kỳ (ALA), kỹ thuật này giúp làm chậm nhịp thở, kéo dài thì thở ra và hỗ trợ giữ đường thở mở lâu hơn, nhờ đó giúp hạn chế tình trạng khí bị giữ lại trong phổi ở một số người bệnh.
Cách thực hiện:
- Ngồi ở tư thế thoải mái, thả lỏng cổ và vai.
- Khép miệng, hít vào từ từ qua mũi trong khoảng 2 nhịp đếm.
- Mím môi nhẹ giống như đang chuẩn bị huýt sáo hoặc thổi nến.
- Thở ra chậm qua môi trong khoảng 4 nhịp đếm.
- Tiếp tục lặp lại cho đến khi nhịp thở ổn định.
Thời gian tập: Có thể luyện kỹ thuật trong khoảng 5-10 phút mỗi ngày khi cơ thể đang thoải mái. Ngoài ra, kỹ thuật này có thể được áp dụng khi xuất hiện cảm giác hụt hơi nhẹ trong các hoạt động thường ngày, theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Lỗi thường gặp: Mím môi quá chặt, phồng má, thở ra quá mạnh hoặc cố kéo dài hơi thở đến mức khó chịu.
Lưu ý: Thời gian thở ra có thể dài khoảng gấp đôi thời gian hít vào, nhưng không cần cố duy trì tỷ lệ này nếu gây mệt hoặc khó thở.

3. Phối hợp nhịp thở khi vận động
Phối hợp nhịp thở với động tác là cách kiểm soát hơi thở khi thực hiện các hoạt động như đứng lên, ngồi xuống, đi bộ hoặc leo cầu thang.
Nguyên tắc cơ bản là hít vào trước khi thực hiện động tác và thở ra trong giai đoạn cần dùng sức. Kỹ thuật này giúp hạn chế thói quen nín thở khi gắng sức và có thể hỗ trợ người tập kiểm soát cảm giác hụt hơi tốt hơn.
Cách thực hiện:
Bài tập đứng lên - ngồi xuống:
- Ngồi trên ghế chắc chắn, hai bàn chân đặt vững trên sàn.
- Hít vào nhẹ nhàng trước khi đứng lên.
- Thở ra từ từ trong lúc đứng dậy.
- Khi ngồi xuống, tiếp tục phối hợp nhịp thở tự nhiên, tránh nín thở.
- Lặp lại số lần phù hợp với thể lực.
Bài tập khi leo cầu thang:
- Bắt đầu với tốc độ chậm, có thể sử dụng tay vịn.
- Hít vào trước khi bước hoặc phối hợp nhịp thở theo từng bước chân.
- Thở ra khi thực hiện phần động tác cần dùng sức.
- Nếu thấy hụt hơi, giảm tốc độ và nghỉ ở vị trí an toàn.
Thời gian tập: Thực hành trong các hoạt động hằng ngày, bắt đầu với số lần hoặc quãng vận động ngắn, sau đó tăng dần theo khả năng.
Lỗi thường gặp: Nín thở khi đứng lên, leo cầu thang quá nhanh hoặc cố hoàn thành động tác dù đang khó thở. Bác sĩ Trâm cũng lưu ý rằng người mắc bệnh hô hấp mạn nên tập với tốc độ phù hợp khả năng, theo dõi sức khỏe và nghỉ ngơi khi cần.

4. Bài tập đi bộ cải thiện sức bền hô hấp
Đi bộ là hình thức vận động đơn giản, phù hợp với nhiều người muốn cải thiện thể lực và khả năng gắng sức.
Mặc dù đi bộ không trực tiếp làm tăng kích thước phổi, việc duy trì vận động phù hợp có thể giúp cải thiện sức bền tim phổi, hỗ trợ cơ thể sử dụng oxy hiệu quả hơn trong hoạt động thể chất.
Cách thực hiện:
- Khởi động nhẹ nhàng trước khi đi bộ.
- Bắt đầu bằng tốc độ chậm, duy trì nhịp thở đều.
- Đi bộ ở mức độ vẫn có thể nói chuyện thành câu mà không quá hụt hơi.
- Điều chỉnh tốc độ hoặc nghỉ ngơi khi cần.
- Kết thúc bằng cách giảm tốc độ dần thay vì dừng đột ngột.
Thời gian tập: Người ít vận động có thể bắt đầu với những buổi đi bộ ngắn, chẳng hạn 5-10 phút nếu thể trạng cho phép, rồi tăng dần thời gian khi cơ thể thích nghi.
Không cần cố đạt thời gian hoặc quãng đường giống nhau ở tất cả mọi người.
Lỗi thường gặp: Đi quá nhanh ngay từ đầu, cố đi liên tục khi mệt hoặc không chú ý đến những dấu hiệu bất thường của cơ thể.
Lưu ý: Người mắc COPD, hen chưa kiểm soát tốt hoặc bệnh tim phổi khác nên trao đổi với bác sĩ trước khi tăng thời gian và cường độ đi bộ.
5. Bài tập aerobic tăng khả năng gắng sức
Các hoạt động aerobic như đạp xe, bơi lội hoặc thể dục nhịp điệu nhẹ có thể hỗ trợ nâng cao sức bền và khả năng hoạt động của hệ tim mạch - hô hấp.
Khác với kỹ thuật thở cơ hoành và thở mím môi, aerobic chủ yếu giúp cải thiện thể lực và khả năng gắng sức, không đồng nghĩa với việc làm tăng thể tích phổi đo bằng các xét nghiệm chức năng hô hấp.
Cách thực hiện:
- Lựa chọn hình thức vận động phù hợp với thể trạng, chẳng hạn đạp xe tại chỗ hoặc thể dục nhịp điệu nhẹ.
- Khởi động trước khi tập.
- Bắt đầu ở cường độ thấp, chú ý duy trì hơi thở đều.
- Tăng thời gian hoặc cường độ từ từ khi cơ thể thích nghi.
- Giảm cường độ và nghỉ ngơi nếu xuất hiện mệt hoặc khó thở bất thường.
Thời gian tập: Tùy thể trạng và mức độ vận động trước đó. Người mới bắt đầu nên ưu tiên các buổi tập ngắn, tăng dần thời lượng thay vì đặt mục tiêu quá cao.
Lỗi thường gặp: Tập với cường độ vượt quá khả năng, bỏ qua khởi động hoặc cố duy trì vận động khi xuất hiện triệu chứng bất thường.
Lưu ý: Với người mắc bệnh hô hấp mạn tính, tập aerobic có thể là một phần của chương trình phục hồi chức năng hô hấp, cần được cá nhân hóa theo mức độ bệnh và khả năng gắng sức.

Tập thở có thực sự làm tăng dung tích phổi không?
Các bài tập thở không trực tiếp làm tăng kích thước giải phẫu của phổi, nhưng có thể giúp cải thiện hiệu quả hô hấp và khả năng kiểm soát hơi thở.
Dung tích phổi là khái niệm liên quan đến thể tích không khí mà phổi có thể chứa hoặc huy động trong những điều kiện nhất định. Các chỉ số này chịu ảnh hưởng bởi tuổi, giới tính, chiều cao, đặc điểm cơ thể và tình trạng bệnh lý.
Trong khi đó, lợi ích của các bài tập hô hấp và vận động thể lực thường thể hiện qua:
- Kiểm soát khó thở: Thở mím môi có thể hỗ trợ làm chậm nhịp thở và giảm cảm giác hụt hơi, đặc biệt ở người mắc COPD.
- Cải thiện kiểu thở: Thở cơ hoành giúp người tập nhận biết và điều chỉnh hoạt động của cơ hô hấp.
- Nâng cao sức bền: Đi bộ và aerobic giúp cải thiện khả năng vận động và khả năng gắng sức.
- Hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày: Khi kiểm soát hơi thở và thể lực được cải thiện, một số hoạt động như đi bộ hoặc leo cầu thang có thể trở nên dễ thực hiện hơn.
Mức độ cải thiện không giống nhau ở tất cả mọi người và không đồng nghĩa với việc các chỉ số dung tích phổi sẽ tăng lên sau tập luyện.
Nếu muốn đánh giá khách quan chức năng phổi, người bệnh cần được bác sĩ chỉ định các xét nghiệm phù hợp, chẳng hạn hô hấp ký hoặc các thăm dò chức năng hô hấp khác.

Nên tập thở bao lâu mỗi ngày để đạt hiệu quả?
Thời gian luyện tập phụ thuộc vào loại bài tập, tình trạng sức khỏe và khả năng thích nghi của từng người.
Theo Hiệp hội Phổi Hoa Kỳ, người mới thực hành các kỹ thuật thở cơ hoành và thở mím môi có thể luyện tập khoảng 5-10 phút mỗi ngày để làm quen với nhịp thở.
Với các hoạt động thể lực như đi bộ hoặc aerobic, thời lượng nên được điều chỉnh theo thể trạng và tăng dần khi khả năng vận động được cải thiện.
Để tập luyện hiệu quả, người tập nên:
- Ưu tiên thực hiện đúng kỹ thuật thay vì cố kéo dài thời gian.
- Luyện tập đều đặn, không tập quá sức.
- Bắt đầu khi cơ thể đang ở trạng thái ổn định, không đợi đến lúc khó thở nhiều mới thử kỹ thuật mới.
- Điều chỉnh thời lượng và cường độ theo khả năng thực tế.
Không có một mốc thời gian cố định đảm bảo dung tích phổi hoặc chức năng hô hấp sẽ cải thiện ở tất cả mọi người. Hiệu quả phụ thuộc vào mục tiêu tập luyện, bệnh lý nền, kỹ thuật thực hiện và mức độ duy trì.
Những lưu ý khi thực hiện bài tập tăng dung tích phổi
Mặc dù các kỹ thuật thở và hoạt động thể lực phù hợp có thể mang lại lợi ích, người tập vẫn cần chú ý đến tình trạng sức khỏe để tránh những nguy cơ không mong muốn.
Không nên cố hít thật sâu hoặc nín thở quá lâu. Việc cố hít thở quá mức có thể gây chóng mặt, khó chịu và không phải cách đáng tin cậy để đánh giá hoặc cải thiện dung tích phổi.
Người tập cần dừng lại nếu xuất hiện các biểu hiện như:
- Chóng mặt, choáng váng hoặc mất thăng bằng.
- Khó thở tăng bất thường so với mức thường ngày.
- Mệt nhiều, yếu sức hoặc không thể tiếp tục vận động như bình thường.
- Đau hoặc tức ngực.
Nếu xuất hiện khó thở dữ dội, đau ngực nghiêm trọng, ngất hoặc tím tái, cần được hỗ trợ cấp cứu kịp thời. Ngoài ra, người đang có đợt cấp bệnh hô hấp, sốt, nhiễm trùng hoặc các triệu chứng bệnh nặng lên không nên tự ý tăng cường độ tập.
Đối với người mắc COPD, hen, bệnh phổi kẽ, bệnh tim mạch hoặc đang sử dụng oxy bổ sung, chương trình tập luyện cần được bác sĩ hoặc nhân viên y tế hướng dẫn phù hợp. Người sử dụng oxy không được tự ý điều chỉnh lưu lượng oxy khi tập.

Khi nào nên đi khám?
Khó thở không phải lúc nào cũng do “phổi yếu” hoặc thiếu tập luyện. Nếu tình trạng hụt hơi mới xuất hiện, tăng dần, xảy ra khi thực hiện những hoạt động trước đây vẫn làm được hoặc ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, người bệnh nên được bác sĩ đánh giá nguyên nhân trước khi tự tăng cường độ tập. Người có bệnh hô hấp mạn như COPD hoặc hen cũng nên trao đổi với bác sĩ về mức vận động phù hợp, đặc biệt khi triệu chứng thay đổi.
Nếu thường xuyên khó thở, hụt hơi hoặc giảm khả năng vận động, người bệnh có thể thăm khám tại Khoa Hô hấp - BVĐK Hồng Ngọc để bác sĩ đánh giá nguyên nhân, cân nhắc kiểm tra chức năng hô hấp khi cần và tư vấn mức vận động phù hợp với tình trạng sức khỏe. Bệnh viện hỗ trợ đặt lịch trước, giúp quá trình thăm khám thuận tiện và hạn chế thời gian chờ đợi.

Câu hỏi thường gặp
Tập thở có làm phổi to hơn không?
Không nên hiểu bài tập thở là cách làm phổi “to lên”. Các kỹ thuật như thở cơ hoành và thở mím môi chủ yếu hỗ trợ cải thiện cách kiểm soát hơi thở và hoạt động hô hấp. Khả năng vận động cũng có thể được cải thiện thông qua tập luyện thể lực phù hợp.
Bài tập nào tốt cho người hay bị hụt hơi?
Không có một bài tập phù hợp cho mọi nguyên nhân gây hụt hơi. Thở mím môi có thể hỗ trợ kiểm soát khó thở ở một số người, đặc biệt trong các bệnh hô hấp mạn như COPD. Tuy nhiên, hụt hơi mới xuất hiện hoặc tăng dần cần được đánh giá nguyên nhân thay vì chỉ tự tập thở.
Tập thở bao lâu thì có hiệu quả?
Không có một mốc thời gian đảm bảo hiệu quả cho tất cả mọi người. Người mới tập có thể bắt đầu với khoảng 5-10 phút mỗi ngày để làm quen và thành thạo kỹ thuật sau đó điều chỉnh thời lượng tùy khả năng và tình trạng sức khỏe. Mức cải thiện phụ thuộc tình trạng sức khỏe, nguyên nhân khó thở, cách tập và mức độ duy trì.
Nín thở lâu có giúp tăng dung tích phổi không?
Không nên dùng thời gian nín thở như một bài kiểm tra dung tích phổi tại nhà. Khả năng nín thở chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, trong đó có phản ứng của cơ thể với sự tích tụ carbon dioxide (CO₂), nên một người nín thở lâu không đồng nghĩa với việc người đó có dung tích hoặc chức năng phổi tốt hơn. Nếu cần đánh giá khách quan khả năng hoạt động của phổi, bác sĩ có thể chỉ định các thăm dò chức năng hô hấp phù hợp thay vì dựa vào thời gian nín thở.
Kết luận
Các bài tập tăng dung tích phổi nên được hiểu là những phương pháp hỗ trợ cải thiện hiệu quả hô hấp, khả năng kiểm soát hơi thở và sức bền, thay vì làm phổi “to lên”. Thở cơ hoành, thở mím môi, phối hợp nhịp thở khi vận động, đi bộ và aerobic là những hình thức có thể cân nhắc tùy theo mục tiêu và tình trạng sức khỏe.
Quan trọng hơn, khó thở hoặc giảm khả năng vận động không nên mặc định là do “dung tích phổi kém”. Nếu triệu chứng mới xuất hiện, tăng dần hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt, cần xác định nguyên nhân và lựa chọn phương pháp tập phù hợp.
Lưu ý y khoa
Thông tin trong bài nhằm mục đích cung cấp kiến thức sức khỏe và không thay thế chẩn đoán, chỉ định hoặc tư vấn trực tiếp của bác sĩ. Người có bệnh tim mạch, bệnh hô hấp mạn, đang sử dụng oxy hoặc thường xuyên khó thở nên được nhân viên y tế đánh giá trước khi bắt đầu hoặc tăng cường độ chương trình tập luyện.