Người COPD nhiều đờm nên uống đủ nước ưu tiên nước ấm hoặc nước ở nhiệt độ phòng, cháo, súp, canh ấm, rau củ quả nhiều nước, thực phẩm giàu vitamin C và chất chống oxy hóa, đạm mềm dễ tiêu và chất béo lành mạnh với lượng vừa phải. Các lựa chọn này không “làm tan đờm” ngay, nhưng có thể hỗ trợ giữ đủ nước, giúp dịch tiết đường thở bớt đặc, giảm mệt khi ăn và duy trì sức cơ hô hấp.
Người bệnh cần lưu ý: thực phẩm không thay thế thuốc điều trị COPD, thuốc giãn phế quản, thuốc long đờm, kháng sinh hoặc điều trị đợt cấp khi bác sĩ chỉ định. Nếu đờm tăng nhiều, đổi màu vàng/xanh/nâu, có máu, kèm sốt, đau ngực, khó thở tăng hoặc SpO2 giảm, cần đi khám chuyên khoa Hô hấp để được đánh giá và điều trị kịp thời .
Tham vấn chuyên môn: BSCKII Lê Thị Trâm - Chuyên khoa Hô hấp, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc.
Tóm tắt nhanh bài viết
- Người mắc COPD có thể nhiều đờm, đờm đặc khó khạc do viêm mạn tính đường thở, tăng tiết chất nhầy, nhiễm trùng hô hấp hoặc đợt cấp.
- Không có thực phẩm nào làm tan đờm ngay như thuốc, nhưng uống đủ nước và ăn món mềm - ấm - nhiều nước có thể hỗ trợ khạc đờm dễ hơn.
- Nhóm nên ưu tiên gồm nước ấm, cháo, súp, canh, rau củ quả nhiều nước, thực phẩm giàu vitamin C, đạm mềm và chất béo lành mạnh.
- Người COPD nên hạn chế rượu bia, đồ uống có gas, đồ quá lạnh, đồ quá ngọt, món quá mặn, thực phẩm chế biến sẵn và món dễ làm trào ngược nặng hơn.
- Sữa không cần kiêng với tất cả người COPD; nên theo dõi phản ứng cá nhân và chọn loại phù hợp nếu dung nạp tốt.
- Đờm đổi màu, tăng lượng, có máu, kèm sốt hoặc khó thở tăng có thể là dấu hiệu cần đi khám.
Bảng thực phẩm và đồ uống hỗ trợ khạc đờm ở người COPD
Bảng dưới đây giúp người bệnh và người chăm sóc dễ lựa chọn thực phẩm trong ngày. Các nhóm thực phẩm này chỉ có vai trò hỗ trợ, không thay thế điều trị y khoa khi COPD nặng lên hoặc có dấu hiệu đợt cấp.
Vì sao người COPD dễ nhiều đờm, đờm đặc khó khạc?
COPD là viết tắt của Chronic Obstructive Pulmonary Disease, nghĩa là bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Đây là bệnh hô hấp mạn tính làm luồng khí lưu thông trong đường thở bị hạn chế, thường gây ho kéo dài, đờm nhiều, khó thở khi gắng sức và có thể xuất hiện các đợt cấp. Ở người COPD, đường thở thường bị viêm mạn tính, dễ tăng tiết chất nhầy và giảm khả năng làm sạch đờm.
Đờm là chất nhầy được tạo ra để giữ lại bụi, vi sinh vật và các tác nhân kích thích gây hại trước khi chúng đi sâu vào phổi. Tuy nhiên, khi đờm quá nhiều hoặc quá đặc, người bệnh phải ho nhiều hơn để tống đờm ra ngoài. Điều này có thể làm mệt, đau tức ngực, hụt hơi ảnh hưởng đến ăn uống, sinh hoạt hằng ngày.
Có nhiều yếu tố khiến đờm ở người COPD trở nên đặc và khó khạc:
- Uống không đủ nước.
- Hít khói thuốc, bụi mịn, mùi hóa chất hoặc không khí lạnh.
- Nhiễm trùng hô hấp.
- Đợt cấp COPD (do nguyên nhân nhiễm trùng hoặc các yếu tố kích thích).
- Không dùng thuốc kiểm soát bệnh đúng hướng dẫn.
- Không thực hiện kỹ thuật ho khạc đờm, vỗ rung long đờm hoặc phục hồi chức năng hô hấp khi được chỉ định.
- Ăn uống kém, suy dinh dưỡng, giảm sức cơ hô hấp.
Vì vậy, khi nói đến “thực phẩm tiêu đờm”, cần hiểu đúng là thực phẩm và đồ uống chỉ hỗ trợ làm dịch tiết bớt đặc, giảm kích thích họng và duy trì thể trạng, chứ không thay thế điều trị y khoa.
Thực phẩm và đồ uống giúp hỗ trợ làm loãngđờm khi mắc COPD
Các nhóm dưới đây phù hợp để tham khảo trong chế độ ăn hằng ngày của người COPD. Người bệnh có bệnh nền như suy tim, bệnh thận, đái tháo đường, gout, bệnh gan hoặc trào ngược dạ dày - thực quản cần điều chỉnh theo hướng dẫn riêng của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Nước ấm và đồ uống không đường
Thiếu nước, uống không đủ nước là một trong những nguyên nhân khiến dịch tiết đường thở người COPD trở nên đặc, khó khạc hơn. Khi cơ thể được cung cấp đủ nước, dịch tiết đường thở có thể bớt đặc hơn ở một số người, từ đó hỗ trợ khạc đờm dễ hơn. Tuy nhiên, uống nước không thay thế thuốc giãn phế quản, thuốc long đờm, kháng sinh hoặc điều trị đợt cấp khi bác sĩ chỉ định.
Người bệnh nên uống từng ngụm nhỏ, uống nhiều lần trong ngày, ưu tiên nước ấm hoặc nước ở nhiệt độ phòng. Không nên đợi khát mới uống, vì cảm giác khát có thể giảm ở người cao tuổi. Nếu đang dùng thuốc lợi tiểu, có suy tim, bệnh thận, phù hoặc được bác sĩ dặn hạn chế dịch, lượng nước cần tuân theo chỉ định riêng.
Ngoài nước lọc, có thể dùng trà ấm loãng, nước gừng loãng, nước chanh ấm ít đường nếu dung nạp tốt. Tuy nhiên, người bị trào ngược dạ dày - thực quản, đau dạ dày hoặc dễ nóng rát họng nên thận trọng với chanh, gừng hoặc đồ uống chua/cay nóng.
Súp, cháo và canh ấm
Súp, cháo và canh ấm là lựa chọn phù hợp với người COPD nhiều đờm, ăn kém hoặc dễ khó thở khi ăn. Các món này vừa bổ sung nước, vừa mềm, dễ nuốt, ít tốn sức nhai nuốt hơn so với món khô/cứng. Khi người bệnh mệt vì ho, một bát cháo cá, cháo thịt nạc, súp rau củ, canh bí xanh hoặc canh rau nấu mềm có thể giúp nạp năng lượng dễ hơn.
Với người hay đầy bụng sau ăn, không nên uống quá nhiều canh trong cùng một bữa lớn. Thay vào đó, có thể chia nhỏ thành nhiều bữa, ăn chậm, ngồi thẳng và uống nước giữa các bữa để tránh bụng căng gây khó thở.
Rau củ và trái cây nhiều nước
Rau củ và trái cây nhiều nước giúp bổ sung dịch, chất xơ, vitamin và khoáng chất. Người COPD có thể lựa chọn cam, quýt, bưởi, lê, táo, đu đủ, dưa hấu lượng vừa, dưa chuột, bí xanh, mướp, rau cải, rau ngót, rau dền hoặc các loại rau củ nấu mềm.
Nhóm thực phẩm này không “làm tan đờm” trực tiếp, nhưng hỗ trợ giữ đủ nước, cải thiện khẩu phần và cung cấp chất chống oxy hóa. Với người đang mệt, khó nhai, có thể dùng trái cây mềm, hấp chín hoặc xay sinh tố ít đường. Tuy nhiên, không nên lạm dụng nước ép trái cây quá ngọt vì có thể làm tăng đường huyết, tăng năng lượng rỗng và không tốt cho người đái tháo đường hoặc thừa cân.
Một số người COPD dễ đầy hơi khi ăn nhiều bắp cải, súp lơ, đậu, hành hoặc rau sống. Nếu các món này làm bụng căng, ho hoặc khó thở tăng sau ăn, nên giảm lượng, chia nhỏ khẩu phần hoặc chuyển sang rau nấu mềm dễ tiêu hơn.
Thực phẩm giàu vitamin C và chất chống oxy hóa
Vitamin C và các chất chống oxy hóa trong rau quả có vai trò hỗ trợ miễn dịch và sức khỏe tổng thể. Người COPD có thể bổ sung cam, quýt, bưởi, kiwi, dâu tây, ổi, đu đủ, rau xanh, cà chua, ớt chuông, súp lơ xanh nếu dung nạp tốt. Đây là nhóm thực phẩm nên có trong khẩu phần hằng ngày, đặc biệt trong khẩu phần của người COPD vốn có nguy cơ nhiễm trùng hô hấp cao hơn.
Tuy nhiên, cần tránh cách hiểu rằng vitamin C có thể “chữa COPD”, “làm sạch phổi” hoặc thay thế thuốc. Với COPD, dinh dưỡng chỉ là một phần trong chăm sóc lâu dài, bên cạnh bỏ thuốc lá, tránh khói bụi, dùng thuốc đúng chỉ định, tiêm phòng, phục hồi chức năng hô hấp và tái khám định kỳ.
Đạm mềm, dễ tiêu để duy trì cơ hô hấp
Người COPD cần bổ sung đủ đạm để duy trì khối cơ, trong đó có các cơ tham gia hô hấp và ho khạc đờm. Khi thiếu đạm, sụt cân hoặc mất cơ, người bệnh dễ mệt, giảm sức ho hiệu quả và khó tống xuất đờm hơn. Vì vậy, người bệnh không nên chỉ ăn cháo trắng hoặc rau trong thời gian dài mà cần bổ sung đủ đạm phù hợp. Các nguồn đạm có thể tham khảo gồm:
- Cá.
- Trứng.
- Thịt nạc mềm.
- Thịt gia cầm bỏ da.
- Đậu phụ.
- Đậu đỗ nếu dung nạp tốt.
- Sữa, sữa chua hoặc sản phẩm phù hợp.
Với người nhiều đờm và dễ mệt khi ăn, nên chọn món mềm như cá hấp, trứng hấp, đậu phụ sốt nhạt, thịt hầm mềm, cháo thịt/cá hoặc sữa chua. Người bệnh thận mạn, gout, bệnh gan, suy tim hoặc đang có chỉ định hạn chế đạm cần hỏi bác sĩ trước khi tăng lượng đạm.
Chất béo lành mạnh với lượng vừa phải
Chất béo lành mạnh giúp cung cấp năng lượng mà không cần tăng quá nhiều thể tích bữa ăn. Điều này hữu ích với người COPD ăn ít, nhanh no hoặc mệt khi ăn.
Có thể dùng:
- Dầu ô liu.
- Dầu hạt cải.
- Dầu đậu nành.
- Quả bơ.
- Cá béo.
- Mè, lạc.
- Các loại hạt xay mịn hoặc bơ hạt lượng vừa phải nếu dung nạp tốt.
Tuy nhiên, chất béo lành mạnh không đồng nghĩa với đồ chiên rán. Món chiên nhiều dầu, thức ăn nhanh, thịt mỡ hoặc món quá béo có thể gây chậm tiêu, trào ngược, đầy bụng và làm người bệnh cảm thấy khó thở hơn. Với COPD, bữa ăn nên đủ năng lượng nhưng không gây quá tải tiêu hóa.
Cách ăn uống giúp khạc đờm dễ hơn mà không gây khó thở
Với người COPD, cách ăn uống quan trọng không kém việc chọn thực phẩm. Nếu ăn quá no, uống quá nhiều trong bữa hoặc chọn món khó nhai, người bệnh có thể khó thở hơn dù thực phẩm lành mạnh.
Người bệnh nên chia thành 5-6 bữa nhỏ trong ngày nếu ăn nhanh mệt hoặc khó thở sau ăn. Bữa nhỏ giúp giảm áp lực lên cơ hoành, hạn chế bụng căng và vẫn đảm bảo đủ năng lượng. American Lung Association (Hiệp hội Phổi Hoa Kỳ) cũng khuyến nghị người COPD nên áp dụng các mẹo dinh dưỡng như bữa nhỏ, đủ protein và điều chỉnh thời điểm uống nước để hỗ trợ hô hấp và năng lượng.
Khi xuất hiện đờm nhiều, người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính có thể dùng nước ấm vào buổi sáng sau khi ngủ dậy để bổ sung nước và làm dịu họng, sau đó thực hiện kỹ thuật ho có kiểm soát (ho hiệu quả) hoặc vỗ rung long đờm nếu đã được bác sĩ/kỹ thuật viên hướng dẫn. Người bệnh nên ngồi thẳng khi ăn, ăn chậm, chọn món mềm, tránh vừa ăn vừa nằm và không ăn quá no trước khi ngủ.
Lưu ý hỗ trợ khạc đờm
Sau khi uống đủ nước hoặc dùng thuốc theo chỉ định, người bệnh có thể thực hiện kỹ thuật ho có kiểm soát, thở chúm môi, dẫn lưu tư thế hoặc vỗ rung long đờm nếu đã được bác sĩ/kỹ thuật viên hướng dẫn.
Không tự vỗ rung mạnh nếu có đau ngực, loãng xương nặng, ho ra máu, vừa phẫu thuật, có bệnh tim mạch chưa ổn định hoặc chưa được nhân viên y tế hướng dẫn. Nếu ho khạc đờm làm triệu chứng khó thở tăng, đau ngực hoặc mệt lả, cần dừng lại và liên hệ bác sĩ.
Nếu đang dùng thuốc xịt, thuốc giãn phế quản, khí dung, thuốc long đờm hoặc thuốc điều trị COPD, cần dùng đúng chỉ định. Không nên tự ý tăng liều, ngừng thuốc hoặc thay thuốc bằng thực phẩm dù triệu chứng có vẻ cải thiện.
Khi nào đờm nhiều ở người COPD là dấu hiệu cần đi khám?
Đợt cấp COPD thường được nghĩ đến khi người bệnh có nhiều các triệu chứng hô hấp điển hình như khó thở tăng, ho tăng và/hoặc thay đổi lượng hoặc tính chất đờm trong thời gian ngắn nhiều hơn thường ngày. Nếu đờm tăng nhiều hơn, đặc hơn, đổi màu hoặc kèm sốt/khó thở tăng cần được đánh giá y khoa.
Người COPD cần đi khám chuyên khoa Hô hấp nếu có một trong các dấu hiệu sau:
- Đờm tăng nhiều hơn bình thường.
- Đờm đổi màu vàng, xanh hoặc có mùi hôi hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường.
- Đờm lẫn máu hoặc ho ra máu.
- Khó thở tăng, khò khè, tức ngực.
- Sốt, rét run, mệt lả.
- Đau ngực hoặc đau tăng khi hít sâu.
- SpO2 giảm thấp hơn mức bác sĩ đã dặn.
- Ăn uống kém, sụt cân, mất ngủ vì ho khạc đờm.
- Phải dùng thuốc cắt cơn nhiều hơn thường ngày.
- Ho khạc đờm kéo dài dù đã uống đủ nước và chăm sóc tại nhà.
Đây có thể là dấu hiệu đợt cấp COPD, nhiễm trùng hô hấp, viêm phổi, giãn phế quản, lao phổi, suy tim hoặc bệnh lý phối hợp. Trong các tình huống này, thực phẩm không thể thay thế thăm khám và điều trị y khoa.
Cần đi cấp cứu nếu người bệnh khó thở dữ dội, tím môi/đầu chi, lơ mơ, đau ngực dữ dội, SpO2 giảm nhiều, không nói được thành câu hoặc ho ra máu lượng nhiều.
Khám và quản lý COPD nhiều đờm tại Chuyên khoa Hô hấp BVĐK Hồng Ngọc
Nếu người bệnh tái phát đợt cấp COPD hoặc thường xuyên có các triệu chứng như nhiều đờm, đờm đặc khó khạc hoặc ho khạc đờm tái phát nhiều lần cần được đánh giá đúng nguyên nhân, không nên chỉ xử lý bằng chế độ ăn uống. Việc thăm khám giúp bác sĩ xác định tình trạng hiện tại là triệu chứng mạn tính ổn định, đợt cấp COPD, nhiễm trùng hô hấp hay bệnh lý phối hợp khác.
Tại Chuyên khoa Hô hấp - Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, người bệnh COPD nhiều đờm, đờm đặc khó khạc hoặc ho khạc đờm tái phát có thể được bác sĩ thăm khám, đánh giá triệu chứng, tiền sử hút thuốc/phơi nhiễm, thuốc đang sử dụng và nguy cơ đợt cấp. Khi cần, bác sĩ có thể chỉ định đo chức năng hô hấp, chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm hoặc các thăm dò chuyên sâu phù hợp khi cần để tìm nguyên nhân và xây dựng kế hoạch điều trị cá thể hóa.
Bên cạnh điều trị thuốc, người bệnh có thể được hướng dẫn chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng hô hấp, kỹ thuật ho hiệu quả, vỗ rung long đờm, điều chỉnh dinh dưỡng và theo dõi và kiểm soát nguy cơ đợt cấp.
Nếu người bệnh COPD thường xuyên nhiều đờm, khó khạc, khó thở tăng hoặc đờm đổi màu, nên thăm khám chuyên khoa Hô hấp để được đánh giá nguyên nhân và hướng dẫn điều trị phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Có thực phẩm nào làm tan đờm ngay không?
Không có thực phẩm nào làm tan đờm hoặc thay thế thuốc điều trị. Uống đủ nước kết hợp với một số đồ uống và món ăn như nước ấm, súp, canh, cháo, rau quả nhiều nước có thể hỗ trợ làm dịch tiết bớt đặc và giúp khạc đờm dễ hơn ở một số người nếu người bệnh uống đủ nước và chăm sóc đúng cách.
Người COPD nhiều đờm nên uống bao nhiêu nước?
Không có một lượng nước cố định phù hợp với tất cả người COPD. Phần lớn người bệnh nên uống đủ nước rải đều trong ngày để tránh đờm đặc, nhưng người có suy tim, bệnh thận, phù hoặc được bác sĩ dặn hạn chế dịch cần tuân theo chỉ định riêng.
Ho có đờm khi COPD có nên uống sữa không?
Có thể uống sữa nếu dung nạp tốt và không làm tăng cảm giác vướng họng, đầy bụng hoặc ho tăng sau uống. Nếu sữa làm khó chịu, có thể chuyển sang sữa ấm, sữa ít béo, sữa chua, sữa không lactose hoặc tạm giảm lượng để theo dõi phản ứng của cơ thể.
Người COPD có nên uống nước gừng để tiêu đờm?
Có thể dùng nước gừng loãng, ấm nếu dung nạp tốt. Tuy nhiên, gừng không thay thế thuốc điều trị COPD hoặc thuốc long đờm. Người bị trào ngược, đau dạ dày, nóng rát họng hoặc đang dùng thuốc đặc biệt nên thận trọng và dùng lượng vừa phải.
Đờm màu vàng xanh ở người COPD có nguy hiểm không?
Đờm vàng/xanh có thể liên quan đến nhiễm trùng hoặc đợt cấp COPD, nhất là khi kèm sốt, khó thở tăng, hoặc đau khi hít sâu, mệt nhiều hoặc SpO2 giảm. Người bệnh nên đi khám để được đánh giá, không nên chỉ dùng thực phẩm tiêu đờm tại nhà.
Người COPD nhiều đờm có nên tự mua thuốc long đờm không?
Không nên tự ý dùng thuốc kéo dài hoặc phối hợp nhiều loại thuốc nếu chưa được bác sĩ hướng dẫn. Người COPD có nhiều đờm cần được đánh giá nguyên nhân, mức độ bệnh, nguy cơ đợt cấp và bệnh nền kèm theo để chọn phương pháp phù hợp.
Uống nước ép trái cây có giúp tiêu đờm không?
Nước ép trái cây không phải thuốc tiêu đờm. Một số loại nước ép có thể bổ sung vitamin và nước, nhưng thường ít chất xơ hơn trái cây nguyên quả và có thể nhiều đường. Người COPD, đặc biệt nếu có đái tháo đường hoặc thừa cân, nên ưu tiên trái cây nguyên quả với khẩu phần phù hợp.
Kết luận
Không có thực phẩm nào có thể “làm tan đờm” ngay cho người mắc COPD. Tuy nhiên, chế độ ăn uống phù hợp có thể hỗ trợ làm dịch tiết bớt đặc, giúp người bệnh dễ khạc đờm hơn ở một số trường hợp, đồng thời duy trì năng lượng, sức cơ hô hấp và khả năng hồi phục.
Người COPD nhiều đờm nên ưu tiên nước ấm, cháo, súp, canh, rau củ quả nhiều nước, thực phẩm giàu vitamin C, đạm mềm và chất béo lành mạnh với lượng vừa phải. Đồng thời, cần hạn chế rượu bia, đồ uống có gas, món quá mặn, thực phẩm chế biến sẵn và món dễ làm trào ngược nặng hơn.
Nếu đờm tăng nhiều, đổi màu, có máu, kèm sốt, đau ngực, khó thở tăng hoặc SpO2 giảm, người bệnh cần đi khám thay vì chỉ tự chăm sóc bằng thực phẩm tại nhà.
Lưu ý y khoa
Bài viết chỉ có giá trị tham khảo, không thay thế chẩn đoán, kê đơn hoặc tư vấn trực tiếp của bác sĩ. Người bệnh COPD không tự ý ngừng thuốc xịt, thuốc giãn phế quản, thuốc long đờm, oxy liệu pháp hoặc thuốc điều trị khác khi chưa có chỉ định.
Người có suy tim, bệnh thận, phù, đái tháo đường, gout, bệnh gan, suy dinh dưỡng, khó nuốt hoặc đang được yêu cầu hạn chế dịch/đạm cần hỏi bác sĩ trước khi thay đổi chế độ ăn uống đáng kể. Nếu khó thở tăng nhanh, tím môi, lơ mơ, đau ngực dữ dội, SpO2 giảm rõ rệt cho với mức hướng dẫn hoặc ho ra máu lượng nhiều, cần đi cấp cứu.
