Tham vấn chuyên môn: BSCKII - Lê Thị Trâm, Khoa Hô hấp BVĐK Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh
Tóm tắt nhanh: Stress ảnh hưởng đến bệnh hen như thế nào?
- Stress có thể góp phần khiến bệnh hen khó kiểm soát hơn, nhưng mức độ ảnh hưởng khác nhau ở mỗi người.
- Khi căng thẳng hoặc lo âu, nhịp thở có thể thay đổi, khiến cảm giác hụt hơi hoặc tức ngực rõ hơn.
- Stress tâm lý có khả năng tác động đến hệ thần kinh – nội tiết và các cơ chế miễn dịch liên quan đến hen.
- Stress kéo dài có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, sinh hoạt và việc tuân thủ kế hoạch điều trị.
- Hen và lo âu có thể cùng tồn tại và có triệu chứng chồng lấp; không nên tự quy mọi khó thở khi căng thẳng cho yếu tố tâm lý.
Vì sao stress có thể khiến triệu chứng hen nặng hơn?
Stress có thể ảnh hưởng đến bệnh hen qua nhiều con đường khác nhau, từ thay đổi nhịp thở, hoạt động của hệ thần kinh – nội tiết và phản ứng miễn dịch cho đến những thay đổi trong sinh hoạt và tuân thủ điều trị. Tuy nhiên, phản ứng của đường thở trước stress không giống nhau ở tất cả người mắc hen.
Mối liên hệ giữa stress và hen khá phức tạp. Không nên hiểu đơn giản rằng cứ căng thẳng là phế quản sẽ lập tức co lại. Thay vào đó, nhiều cơ chế có thể cùng tham gia và mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào từng người, vào tình trạng hen và hoàn cảnh stress.
1. Stress và lo âu có thể làm thay đổi nhịp thở
Khi một người rơi vào trạng thái căng thẳng, sợ hãi hoặc lo âu, cơ thể có thể xuất hiện các phản ứng sinh lý như tim đập nhanh và thay đổi nhịp thở.
Ở người mắc hen, sự thay đổi này có thể khiến cảm giác hụt hơi hoặc tức ngực trở nên rõ rệt hơn. Nếu người bệnh tiếp tục lo lắng vì cảm thấy mình không thở bình thường, nhịp thở có thể càng trở nên gấp gáp từ đó làm cảm giác khó chịu tăng lên.
Vòng xoắn có thể diễn ra như sau:
Căng thẳng hoặc lo âu → nhịp thở thay đổi → cảm giác khó thở rõ hơn → lo lắng tăng → cảm giác khó thở tiếp tục tăng.
Tuy nhiên, cảm giác khó thở tăng khi căng thẳng không đồng nghĩa mức độ co thắt phế quản cũng tăng tương ứng. Vì triệu chứng của hen và lo âu có thể chồng lấp, người bệnh không nên chỉ dựa vào cảm giác khó thở để tự xác định nguyên nhân.
GINA 2026 cũng lưu ý rằng cơn hoảng sợ có thể bị nhầm với triệu chứng hen và việc phân biệt hai tình trạng này đôi khi khó khăn.
2. Stress có thể tác động đến hệ thần kinh – nội tiết
Khi cơ thể đối diện với stress, nhiều hệ thống điều hòa tham gia vào phản ứng thích nghi, trong đó có hệ thần kinh tự chủ và trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận (HPA).
Các nghiên cứu thực nghiệm ở người mắc hen ghi nhận các tác nhân stress chủ động có liên quan đến tăng hoạt động của hệ thần kinh giao cảm, nồng độ cortisol và một số phản ứng viêm, nhưng ít ảnh hưởng tức thời đến khẩu kính phế quản. Trong khi đó, một số tác nhân stress thụ động trong môi trường thực nghiệm có liên quan đến những thay đổi hô hấp gợi ý co thắt phế quản nhẹ.
Tuy nhiên, dữ liệu về một số dạng stress còn hạn chế và kết quả từ môi trường thí nghiệm không thể áp dụng trực tiếp cho mọi tình huống căng thẳng trong cuộc sống.
Vì vậy, sẽ không chính xác nếu hiểu rằng “cứ stress là phế quản sẽ co lại”. Cách hiểu phù hợp hơn là stress có thể tác động đến những hệ thống sinh học tham gia điều hòa hoạt động của đường thở, nhưng phản ứng thực tế còn phụ thuộc vào từng người và tình trạng hen.
3. Stress có thể ảnh hưởng đến các cơ chế viêm liên quan đến hen
Hen là bệnh có liên quan đến tình trạng viêm và tăng phản ứng của đường thở. Vì vậy, các nhà nghiên cứu cũng quan tâm đến khả năng stress tâm lý ảnh hưởng đến cơ chế miễn dịch và viêm có liên quan đến bệnh.
Một mô hình được đề xuất trong y văn cho rằng stress tâm lý có thể tác động đến mức độ đáp ứng viêm của đường thở trước các yếu tố như dị nguyên, chất kích thích và nhiễm trùng thông qua những con đường sinh học gồm trục HPA, hệ giao cảm – tủy thượng thận và hệ thần kinh tự chủ.
Tuy nhiên, mối quan hệ giữa stress, hệ thần kinh – nội tiết, miễn dịch và viêm đường thở rất phức tạp. Không nên diễn giải theo công thức đơn giản như “stress làm tăng cortisol nên gây cơn hen” hoặc khẳng định stress luôn trực tiếp làm tăng viêm đường thở ở mọi người mắc hen.
4. Stress kéo dài có thể ảnh hưởng đến việc kiểm soát bệnh hen
Bên cạnh những cơ chế sinh lý, stress còn có thể ảnh hưởng đến bệnh hen thông qua hành vi và sinh hoạt hằng ngày.
Khi thường xuyên chịu áp lực, một số người có thể khó duy trì lịch sinh hoạt, ngủ không đủ hoặc gặp khó khăn trong việc tuân thủ kế hoạch điều trị. Với người mắc hen, việc sử dụng thuốc kiểm soát không đều hoặc không đúng hướng dẫn có thể ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát bệnh.
Theo Sáng kiến Toàn cầu về Hen (GINA) 2026 ghi nhận các vấn đề tâm lý đi kèm như lo âu và trầm cảm ở người mắc hen có liên quan đến việc tuân thủ thuốc kém hơn và kiểm soát triệu chứng kém hơn.
Điều này cho thấy stress không nhất thiết phải trực tiếp gây co thắt phế quản mới có thể ảnh hưởng đến quá trình kiểm soát hen. Những thay đổi trong sinh hoạt và tuân thủ điều trị cũng là mắt xích cần được xem xét.
Làm sao phân biệt khó thở do hen với khó thở do lo âu?
Khó thở do hen và khó thở liên quan đến lo âu hoặc cơn hoảng sợ có thể có một số biểu hiện giống nhau. Vì vậy, không phải lúc nào người bệnh cũng có thể phân biệt chính xác hai tình trạng chỉ dựa vào cảm giác. Đặc điểm triệu chứng, yếu tố kích phát và đánh giá chức năng hô hấp khi cần có thể giúp bác sĩ xác định nguyên nhân.
Bảng trên chỉ có giá trị định hướng, không dùng để tự chẩn đoán hen hoặc cơn hoảng sợ tại nhà. Nếu các cơn khó thở tái diễn, xuất hiện khác với thường ngày hoặc khó xác định nguyên nhân, người bệnh nên được bác sĩ đánh giá.
Khi đang stress và cảm thấy hen nặng hơn, người bệnh nên làm gì?
Khi stress đi kèm triệu chứng hen, người bệnh nên ưu tiên đánh giá mức độ khó thở và thực hiện kế hoạch xử trí hen đã được bác sĩ hướng dẫn, thay vì chỉ cố thư giãn rồi chờ triệu chứng tự hết. Các biện pháp giảm căng thẳng chỉ đóng vai trò hỗ trợ và không thay thế thuốc điều trị cơn hen khi có chỉ định.
Bình tĩnh và đánh giá triệu chứng
Người bệnh nên dừng hoạt động đang thực hiện, ở tư thế giúp mình dễ thở và chú ý đến các triệu chứng như ho, khò khè, tức ngực, khó thở hoặc khó nói.
Giữ bình tĩnh và tránh thở quá nhanh có thể giúp giảm cảm giác khó thở liên quan đến lo âu hoặc tăng thông khí. Tuy nhiên, thư giãn không thay thế thuốc điều trị khi người bệnh thực sự đang có cơn hen.
Thực hiện kế hoạch hành động hen đã được bác sĩ hướng dẫn
Nếu đã có kế hoạch hành động hen (Asthma Action Plan), người bệnh nên thực hiện theo kế hoạch cá nhân đã thống nhất với bác sĩ, bao gồm cách theo dõi triệu chứng, sử dụng thuốc và thời điểm cần tìm kiếm hỗ trợ y tế.
Không nên tự ý tăng, giảm hoặc ngừng thuốc kiểm soát hen nếu bác sĩ đã hướng dẫn cách điều chỉnh thuốc khi triệu chứng nặng lên, người bệnh cần thực hiện theo kế hoạch đã được thống nhất.
Xem xét các yếu tố kích phát khác đang xuất hiện cùng lúc
Stress có thể xảy ra đồng thời với những yếu tố khác khiến bệnh hen khó kiểm soát như nhiễm virus đường hô hấp, tiếp xúc với khói thuốc, ô nhiễm không khí, dị nguyên hoặc không sử dụng thuốc kiểm soát theo kế hoạch.
Nhận diện đầy đủ các yếu tố này giúp người bệnh tránh quy toàn bộ triệu chứng cho stress và bỏ sót nguyên nhân cần được xử trí.
Làm thế nào để hạn chế ảnh hưởng của stress đến bệnh hen?
Người mắc hen không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn stress khỏi cuộc sống. Mục tiêu thực tế hơn là nhận diện những thời điểm căng thẳng có liên quan đến thay đổi triệu chứng, đồng thời duy trì kế hoạch kiểm soát hen và tìm kiếm hỗ trợ khi stress, lo âu hoặc tâm trạng thấp kéo dài.
Người bệnh có thể ghi lại thời điểm xuất hiện triệu chứng, hoàn cảnh xảy ra và các yếu tố đi kèm. Theo dõi trong một khoảng thời gian có thể giúp nhận biết liệu các giai đoạn căng thẳng có thường xuyên trùng với thời điểm bệnh hen khó kiểm soát hay không.
Bên cạnh đó, người bệnh nên:
- Duy trì thuốc kiểm soát theo đúng hướng dẫn;
- Kiểm tra kỹ thuật sử dụng dụng cụ hít trong các lần tái khám;
- Duy trì giấc ngủ và hoạt động thể chất phù hợp với tình trạng sức khỏe;
- Theo dõi các yếu tố kích phát hen đã biết;
- Trao đổi với nhân viên y tế nếu stress, lo âu hoặc tâm trạng thấp kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt.
Khi nào nên đi khám?
Người mắc hen nên được đánh giá lại nếu triệu chứng xuất hiện thường xuyên hơn, ảnh hưởng đến giấc ngủ hoặc hoạt động hằng ngày, khó xác định là do hen hay lo âu, hoặc mức độ kiểm soát bệnh thay đổi so với trước. Việc thăm khám giúp xác định stress có phải yếu tố góp phần làm triệu chứng nặng lên hay còn nguyên nhân khác khiến hen chưa được kiểm soát tốt.
Đặc biệt, không nên trì hoãn thăm khám nếu người bệnh thường xuyên phải đối mặt với những đợt khó thở mới xuất hiện, tái diễn hoặc khác với triệu chứng quen thuộc.
Trong quá trình đánh giá, bác sĩ có thể xem xét triệu chứng, yếu tố kích phát, việc sử dụng thuốc, kỹ thuật dùng dụng cụ hít và chức năng hô hấp khi có chỉ định.
Người bệnh có thể thăm khám chuyên khoa Hô hấp BVĐK Hồng Ngọc để được bác sĩ đánh giá tình trạng hô hấp, mức độ kiểm soát hen và các yếu tố liên quan. Bệnh viện hỗ trợ đặt lịch trước, giúp quá trình thăm khám thuận tiện và hạn chế thời gian chờ đợi.
Câu hỏi thường gặp về stress và bệnh hen
Stress có thể kích phát cơn hen không?
Stress có thể góp phần làm triệu chứng hen xuất hiện hoặc trở nên khó kiểm soát hơn ở một số người. Các cơ chế được nghiên cứu bao gồm thay đổi nhịp thở, hoạt động thần kinh – nội tiết và phản ứng miễn dịch liên quan đến bệnh hen. Tuy nhiên, không phải mọi cơn hen xảy ra trong thời điểm căng thẳng đều do stress đơn độc gây ra.
Vì sao cứ căng thẳng hoặc lo lắng là tôi cảm thấy khó thở?
Lo âu có thể làm thay đổi nhịp thở và khiến một người chú ý nhiều hơn đến cảm giác hô hấp, từ đó hụt hơi hoặc tức ngực có thể trở nên rõ rệt. Nếu đã mắc hen, triệu chứng của hen và lo âu có thể chồng lấp khiến người bệnh khó tự phân biệt nguyên nhân chỉ dựa vào cảm giác. Vì vậy, không nên tự kết luận khó thở chỉ do tâm lý nếu triệu chứng tái diễn, tăng lên hoặc khác với bình thường.
Stress có làm tăng viêm đường thở không?
Các nghiên cứu cho rằng có khả năng stress tâm lý có ảnh hưởng đến sự tương tác giữa hệ thần kinh, nội tiết, miễn dịch, từ đó có liên quan đến phản ứng viêm trong bệnh hen. Tuy nhiên, mối quan hệ này phức tạp và không thể áp dụng giống nhau cho mọi người. Không nên hiểu rằng mỗi lần căng thẳng đều trực tiếp làm tăng viêm đường thở hoặc chắc chắn gây ra một cơn hen.
Giảm stress có giúp kiểm soát hen tốt hơn không?
Quản lý stress có thể là một phần hỗ trợ quá trình kiểm soát hen, nhất là khi căng thẳng ảnh hưởng đến giấc ngủ, sinh hoạt, việc sử dụng thuốc hoặc làm cảm giác khó thở trở nên rõ hơn. Tuy nhiên, các biện pháp giảm stress không thay thế thuốc điều trị và kế hoạch quản lý hen do bác sĩ hướng dẫn.
Kết luận
Stress có thể góp phần khiến bệnh hen trở nên khó kiểm soát hơn thông qua nhiều con đường, bao gồm thay đổi nhịp thở, tác động đến các hệ thống thần kinh, nội tiết và các đáp ứng miễn dịch liên quan đến bệnh hen, cũng như ảnh hưởng gián tiếp đến sinh hoạt và việc tuân thủ điều trị. Đồng thời, chính cảm giác khó thở, tức ngực do hen có thể làm người bệnh lo âu hơn, tạo thành sự tương tác qua lại khiến triệu chứng khó kiểm soát, rõ rệt hơn ở một số người.
Tuy nhiên, stress, lo âu và trầm cảm là những khái niệm khác nhau và không nên được sử dụng thay thế cho nhau. Người bệnh cũng không nên mặc định mọi cơn khó thở xuất hiện trong thời điểm căng thẳng đều “do tâm lý”.
Nếu triệu chứng hen xuất hiện thường xuyên hơn, khác với bình thường hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt, người bệnh nên được đánh giá lại mức độ kiểm soát hen và các yếu tố liên quan thay vì chỉ tập trung vào việc giảm stress.
Lưu ý y khoa
Thông tin trong bài nhằm mục đích cung cấp kiến thức sức khỏe và không thay thế chẩn đoán, chỉ định hoặc tư vấn trực tiếp của bác sĩ. Người mắc hen cần sử dụng thuốc và xử trí cơn hen theo kế hoạch điều trị cá nhân. Khi xuất hiện dấu hiệu khó thở nghiêm trọng hoặc các biểu hiện bất thường, cần tìm kiếm hỗ trợ y tế phù hợp thay vì chỉ áp dụng các biện pháp thư giãn hoặc giảm stress.
