Những dưỡng chất quan trọng giúp phổi hồi phục sau phẫu thuật gồm protein, chất bột đường, chất béo, vitamin và khoáng chất. Chế độ ăn đầy đủ giúp cơ thể lành vết mổ, duy trì sức cơ, tạo máu và có năng lượng để tập thở, ho khạc đờm, vận động sau mổ.
Trả lời nhanh: Sau phẫu thuật phổi, người bệnh cần ưu tiên protein và năng lượng từ chất bột đường, chất béo để sửa chữa mô và hạn chế mất cơ. Vitamin C, vitamin A, kẽm, sắt, vitamin B12 và folate hỗ trợ lành thương, miễn dịch và tạo máu. Người bệnh nên bổ sung qua thực phẩm đa dạng, không tự dùng vitamin hoặc khoáng chất liều cao khi chưa có chỉ định.
Tham vấn chuyên môn: PGS.TS.BS Trần Trọng Kiểm - Chuyên khoa Ngoại Lồng ngực - BVĐK Hồng Ngọc Phúc Trường Minh.
Lưu ý y khoa
Nội dung dưới đây chỉ có giá trị tham khảo, không thay thế chế độ ăn do bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng chỉ định. Người bệnh có khó nuốt, ho sặc, suy thận, suy tim, đái tháo đường, bệnh gan, suy dinh dưỡng hoặc vừa phẫu thuật liên quan đến thực quản cần tuân thủ kế hoạch riêng.
Tóm tắt nhanh
- Protein cung cấp nguyên liệu để sửa chữa mô và hạn chế mất cơ sau phẫu thuật.
- Chất bột đường và chất béo cung cấp năng lượng để cơ thể phục hồi và vận động.
- Vitamin C, vitamin A và kẽm tham gia vào quá trình lành thương và hoạt động miễn dịch.
- Sắt, vitamin B12 và folate hỗ trợ quá trình tạo máu, nhưng không phải người bệnh nào cũng cần uống viên bổ sung.
- Người bệnh ăn kém, sụt cân hoặc khó nuốt cần được đánh giá dinh dưỡng sớm.
Vì sao cơ thể cần nhiều dưỡng chất hơn sau phẫu thuật phổi?
Sau phẫu thuật, cơ thể phải sử dụng nhiều năng lượng và protein hơn để sửa chữa tổn thương, duy trì hoạt động miễn dịch và phục hồi thể lực. Trong khi đó, đau, buồn nôn, mệt mỏi, khó thở hoặc giảm cảm giác ngon miệng có thể khiến người bệnh ăn ít hơn bình thường.
Nếu không được cung cấp đủ dinh dưỡng, người bệnh có thể giảm cân, mất khối cơ, mệt khi đi lại và khó thực hiện các bài tập thở. Cơ hô hấp cũng cần đủ sức để người bệnh hít sâu, ho và đưa đờm ra ngoài. Vì vậy, dinh dưỡng sau mổ không chỉ nhằm giúp vết thương ngoài da nhanh liền mà còn hỗ trợ toàn bộ quá trình phục hồi.
Các hướng dẫn dinh dưỡng ngoại khoa hiện nay ưu tiên cho người bệnh ăn lại bằng đường miệng sớm khi đã an toàn, đồng thời đánh giá và hỗ trợ kịp thời nếu xuất hiện nguy cơ suy dinh dưỡng. Dinh dưỡng cần được kết hợp với vận động sớm để hạn chế mất cơ sau phẫu thuật.
Những dưỡng chất quan trọng giúp phổi hồi phục sau phẫu thuật
Không có một dưỡng chất riêng lẻ nào quyết định tốc độ hồi phục. Người bệnh cần phối hợp đủ protein, năng lượng, vitamin và khoáng chất trong các bữa ăn hằng ngày.
Protein giúp sửa chữa mô và duy trì sức cơ
Protein là nhóm chất cần được ưu tiên sau phẫu thuật. Cơ thể sử dụng protein để sửa chữa mô, liền vết mổ, tạo enzyme, kháng thể và duy trì khối cơ. Duy trì sức cơ đặc biệt quan trọng đối với người vừa phẫu thuật phổi. Người bệnh cần đủ sức để ngồi dậy, đi lại, tập thở và ho khạc đờm. Nếu ăn quá ít protein trong thời gian dài, cơ thể có thể phải lấy protein từ cơ bắp để phục vụ quá trình hồi phục.
Nguồn protein phù hợp gồm:
- Trứng chín kỹ;
- Cá;
- Thịt gia cầm bỏ da;
- Thịt lợn hoặc thịt bò nạc;
- Sữa và sữa chua;
- Đậu phụ và các loại đậu.
Người bệnh nên đưa thực phẩm giàu protein vào nhiều bữa trong ngày thay vì dồn vào một bữa lớn. Món ăn có thể được băm nhỏ, hầm mềm, hấp hoặc nấu cùng cháo, súp nếu người bệnh đang mệt hoặc khó nhai.
Nhu cầu protein của mỗi người khác nhau, tùy thuộc cân nặng, mức độ phẫu thuật, sức ăn, bệnh nền và chức năng thận. Người bệnh không nên tự áp dụng một lượng protein cố định khi chưa được đánh giá.
Tinh bột và chất béo tốt cung cấp năng lượng cho cơ thể
Sau mổ, người bệnh không nên chỉ tập trung ăn thịt, trứng hoặc uống sản phẩm giàu đạm. Cơ thể còn cần đủ năng lượng từ chất bột đường và chất béo để phục hồi. Cơm, cháo, bún, mì, yến mạch và các loại khoai cung cấp nguồn năng lượng chính. Khi khẩu phần đủ năng lượng, cơ thể có thể dành protein cho việc sửa chữa mô và duy trì cơ bắp thay vì sử dụng protein để tạo năng lượng.
Chất béo cung cấp nhiều năng lượng trong một lượng thức ăn nhỏ, phù hợp với người ăn kém. Có thể sử dụng một lượng vừa phải dầu thực vật, cá, quả bơ hoặc các loại hạt nếu người bệnh dung nạp tốt.
Trong những ngày đầu, nên chọn món mềm và ít dầu mỡ như cháo đặc, cơm mềm, khoai nghiền hoặc súp. Đồ chiên rán nhiều dầu có thể gây đầy bụng, buồn nôn và khiến người bệnh khó ăn đủ khẩu phần.
Vitamin C hỗ trợ tạo collagen và lành vết mổ
Vitamin C tham gia tạo collagen, một thành phần quan trọng của da, mô liên kết và quá trình liền vết thương. Vitamin C còn hỗ trợ hoạt động miễn dịch và giúp cơ thể hấp thu sắt từ thực phẩm có nguồn gốc thực vật.
Nguồn vitamin C dễ tìm gồm:
- Ổi;
- Cam, quýt, bưởi;
- Kiwi;
- Dâu tây;
- Đu đủ;
- Bông cải xanh;
- Ớt chuông.
Người bệnh có thể dùng trái cây mềm trong bữa phụ hoặc kết hợp rau củ nấu chín trong bữa chính. Trái cây nguyên miếng thường cung cấp thêm chất xơ và ít làm đường huyết tăng nhanh hơn so với uống nhiều nước ép.
Vitamin C không trực tiếp “tái tạo phổi” và không bảo đảm vết mổ sẽ lành nhanh. Người bệnh nên ưu tiên thực phẩm tự nhiên, không tự uống vitamin C liều cao, đặc biệt khi có bệnh thận hoặc đang dùng thuốc điều trị.
Vitamin A giúp duy trì mô biểu mô và hoạt động miễn dịch
Vitamin A tham gia vào quá trình tăng trưởng, phát triển tế bào và hoạt động của hệ miễn dịch. Dưỡng chất này góp phần duy trì các lớp tế bào bao phủ bề mặt và bên trong nhiều cơ quan của cơ thể.
Các nguồn thực phẩm cung cấp vitamin A hoặc tiền vitamin A gồm:
- Bí đỏ;
- Cà rốt;
- Khoai lang màu vàng cam;
- Rau lá xanh đậm;
- Trứng;
- Sữa;
- Cá.
Người bệnh có thể nấu bí đỏ, cà rốt hoặc khoai lang cùng thịt, cá, trứng và đậu phụ để tạo thành món mềm, có cả năng lượng, protein và rau củ. Vitamin A là vitamin tan trong chất béo và có thể tích tụ nếu dùng quá nhiều. Người bệnh không nên tự uống vitamin A liều cao, nhất là khi có bệnh gan hoặc đang sử dụng thuốc có chứa vitamin A.
Kẽm tham gia tổng hợp protein và phục hồi tổn thương
Kẽm tham gia tổng hợp protein, tạo vật chất di truyền của tế bào, phân chia tế bào và lành vết thương. Kẽm còn giữ vai trò trong hoạt động của hệ miễn dịch. Thịt, cá, hải sản, trứng và sữa là những nguồn kẽm dễ hấp thu. Các loại đậu, hạt và ngũ cốc nguyên hạt cũng cung cấp kẽm nhưng khả năng hấp thu có thể thấp hơn.
Người bệnh ăn uống đa dạng thường có thể nhận kẽm từ thực phẩm. Không nên mặc định rằng mọi người sau mổ đều thiếu kẽm. Dùng viên kẽm liều cao kéo dài có thể làm mất cân bằng các khoáng chất khác và gây tác dụng không mong muốn.
Sắt, vitamin B12 và folate hỗ trợ tạo máu, vận chuyển oxy
Sắt là thành phần của hemoglobin, một protein trong hồng cầu có nhiệm vụ đưa oxy từ phổi đến các mô. Vitamin B12 và folate tham gia vào quá trình tạo tế bào máu và tổng hợp vật chất di truyền của tế bào.
Nhóm dưỡng chất này cần được chú ý khi người bệnh mất máu, ăn uống kém hoặc đã thiếu máu trước phẫu thuật.
Nguồn thực phẩm phù hợp gồm:
- Thịt nạc, cá, hải sản và trứng;
- Sữa và các sản phẩm từ sữa;
- Đậu phụ và các loại đậu;
- Rau lá xanh;
- Bơ và một số loại trái cây;
- Ngũ cốc được tăng cường vi chất.
Sắt từ thịt, cá thường được cơ thể hấp thu thuận lợi hơn. Khi ăn đậu hoặc rau xanh chứa sắt, người bệnh có thể kết hợp với thực phẩm giàu vitamin C như ổi, cam hoặc bông cải xanh để hỗ trợ hấp thu. Mệt mỏi sau phẫu thuật không đồng nghĩa với thiếu sắt. Người bệnh không nên tự uống sắt khi chưa xét nghiệm và xác định nguyên nhân thiếu máu. Uống sắt không đúng chỉ định có thể gây táo bón, buồn nôn hoặc làm dư thừa sắt.
Đọc thêm: 10 thực phẩm hỗ trợ phục hồi sau phẫu thuật lồng ngực
Dinh dưỡng cần kết hợp thế nào để phổi hồi phục tốt hơn?
Một bữa ăn phù hợp không cần quá cầu kỳ nhưng phải cung cấp đủ các nhóm chất cần thiết. Người chăm sóc nên dựa trên sức ăn và khả năng tiêu hóa của người bệnh thay vì ép ăn thật nhiều.
Xây dựng bữa ăn cân đối, đủ năng lượng và protein
Mỗi bữa chính có thể được xây dựng theo công thức đơn giản:
- Một nguồn protein như trứng, cá, thịt nạc, sữa hoặc đậu phụ;
- Một nguồn năng lượng như cơm, cháo, mì, yến mạch hoặc khoai;
- Một phần rau củ nấu mềm;
- Một phần trái cây phù hợp;
- Nước uống theo hướng dẫn của bác sĩ.
Ví dụ, người bệnh có thể ăn cháo thịt băm với bí đỏ, súp gà rau củ, cá hấp ăn cùng cơm mềm hoặc trứng hấp với đậu phụ. Không cần chỉ ăn cháo loãng trong thời gian dài nếu người bệnh đã có thể nhai, nuốt và tiêu hóa thức ăn đặc hơn.
Lượng nước cần được điều chỉnh riêng đối với người suy tim, suy thận, phù hoặc đang được yêu cầu hạn chế dịch. Người bệnh không nên tự ép uống quá nhiều nước với mục đích “làm sạch phổi”.
Đọc thêm: Thực đơn 7 ngày cho người sau mổ phổi dễ ăn, đủ dinh dưỡng
Chia nhỏ bữa khi người bệnh ăn kém hoặc nhanh no
Người bệnh ăn kém có thể chia khẩu phần thành 5 – 6 bữa nhỏ trong ngày. Cách này giúp giảm cảm giác quá no và tạo thêm cơ hội bổ sung năng lượng. Bữa phụ có thể gồm một ly sữa, một hộp sữa chua, trứng hấp, cháo nhỏ hoặc trái cây mềm. Nên chọn thời điểm người bệnh ít đau, ít buồn nôn và tỉnh táo để ăn.
Người bệnh cần ngồi thẳng khi ăn, ăn chậm và nhai kỹ. Nếu xuất hiện ho, sặc, khó thở hoặc thay đổi giọng nói sau khi nuốt, cần dừng ăn và báo nhân viên y tế. Những dấu hiệu này có thể liên quan đến rối loạn nuốt và cần được đánh giá.
Sử dụng sữa dinh dưỡng khi khẩu phần chưa đáp ứng nhu cầu
Sữa dinh dưỡng có thể hỗ trợ người bệnh ăn ít, sụt cân hoặc không thể ăn đủ bữa chính bằng cách bổ sung thêm năng lượng và protein. Tuy nhiên, không phải người bệnh nào sau phẫu thuật cũng cần dùng sản phẩm chuyên biệt.
Loại sữa cần phù hợp với khả năng tiêu hóa, đường huyết, chức năng gan thận và lượng dịch được phép sử dụng. Người bệnh không nên dùng sữa thay thế hoàn toàn bữa ăn trong thời gian dài nếu vẫn có thể ăn uống bình thường.
Khi có nguy cơ suy dinh dưỡng, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể chỉ định sản phẩm phù hợp. Người bệnh nên cung cấp tên sản phẩm, nhãn dinh dưỡng và danh sách thuốc đang dùng để được đánh giá trước khi sử dụng thường xuyên.
Khi nào người bệnh cần được đánh giá và hỗ trợ dinh dưỡng?
Người bệnh nên thông báo cho bác sĩ nếu khả năng ăn uống không cải thiện hoặc xuất hiện dấu hiệu cho thấy cơ thể không nhận đủ dinh dưỡng.
Các trường hợp cần được đánh giá gồm:
- Ăn dưới khoảng một nửa khẩu phần thường ngày trong nhiều ngày;
- Giảm cân ngoài ý muốn;
- Buồn nôn, nôn hoặc đầy bụng kéo dài;
- Tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài;
- Khó nhai, khó nuốt, ho hoặc sặc khi ăn;
- Vết mổ lâu lành, sưng đỏ hoặc chảy dịch;
- Yếu cơ, mệt nhiều, khó thực hiện bài tập phục hồi;
- Có suy thận, suy tim, bệnh gan hoặc đái tháo đường;
- Đang tiếp tục hóa trị, xạ trị hoặc điều trị ung thư;
- Phải nuôi ăn qua ống hoặc vừa phẫu thuật liên quan đến thực quản.
Phát hiện sớm tình trạng ăn không đủ giúp bác sĩ điều chỉnh chế độ ăn, lựa chọn sản phẩm dinh dưỡng hoặc xây dựng phương án hỗ trợ phù hợp. Hướng dẫn dinh dưỡng ngoại khoa năm 2025 của Hiệp hội Dinh dưỡng Lâm sàng và Chuyển hóa châu Âu nhấn mạnh rằng dinh dưỡng là một phần quan trọng trong điều trị và cần được can thiệp sớm khi người bệnh có nguy cơ suy dinh dưỡng.
Đọc thêm:Chế độ ăn giúp phục hồi chức năng hô hấp đúng cách
Chăm sóc phục hồi sau phẫu thuật phổi tại Bệnh viện Hồng Ngọc
Dinh dưỡng chỉ là một phần trong quá trình phục hồi sau phẫu thuật phổi. Người bệnh còn cần được kiểm soát đau, hướng dẫn tập thở, ho khạc đờm, ngồi dậy và vận động sớm theo tình trạng sức khỏe.
Kiểm soát đau phù hợp giúp người bệnh dễ hít thở sâu, ho hiệu quả và vận động hơn. Các hướng dẫn phục hồi sau phẫu thuật phổi đặt dinh dưỡng, giảm đau và vận động sớm trong cùng một kế hoạch chăm sóc nhằm hạn chế suy giảm thể lực sau mổ.
Tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, người bệnh phẫu thuật lồng ngực được theo dõi sau mổ, kiểm soát đau và hướng dẫn phục hồi dựa trên tình trạng cụ thể. Khi người bệnh ăn kém, giảm cân hoặc có bệnh nền, bác sĩ có thể phối hợp với các chuyên khoa liên quan để điều chỉnh kế hoạch chăm sóc và chế độ ăn phù hợp. Người bệnh cần tái khám theo lịch và liên hệ sớm với bác sĩ khi khó thở tăng, đau ngực nhiều, sốt, ho ra máu, vết mổ bất thường, ăn uống kém kéo dài hoặc sụt cân.
Câu hỏi thường gặp về dinh dưỡng sau phẫu thuật phổi
Dinh dưỡng có làm phần phổi đã cắt mọc lại không?
Không. Dinh dưỡng không làm phần phổi đã cắt mọc trở lại. Chế độ ăn phù hợp giúp cơ thể lành vết mổ, duy trì sức cơ, tạo máu và có đủ năng lượng để thích nghi, tập thở và vận động sau phẫu thuật. Khả năng hô hấp sau mổ còn phụ thuộc vào phần phổi còn lại, bệnh nền, mức độ phẫu thuật và quá trình phục hồi chức năng.
Có loại vitamin nào giúp phổi hồi phục nhanh nhất không?
Không có một loại vitamin nào quyết định tốc độ hồi phục của phổi. Cơ thể cần phối hợp protein, năng lượng, vitamin và khoáng chất trong một chế độ ăn đa dạng.
Dùng nhiều một loại vitamin không thể thay thế bữa ăn đầy đủ. Viên bổ sung chỉ nên được sử dụng khi bác sĩ xác định người bệnh thiếu hụt hoặc không thể đáp ứng nhu cầu từ thực phẩm.
Bao lâu nên duy trì chế độ ăn giàu protein và năng lượng?
Người bệnh nên duy trì chế độ ăn đủ protein và năng lượng trong suốt giai đoạn hồi phục. Thời gian cụ thể phụ thuộc mức độ phẫu thuật, sức ăn, cân nặng, khả năng vận động và kế hoạch điều trị tiếp theo.
Khi cân nặng, sức ăn và hoạt động đã ổn định, khẩu phần có thể được điều chỉnh dần về chế độ ăn cân đối lâu dài. Người bệnh có bệnh thận, gan hoặc rối loạn chuyển hóa cần được hướng dẫn riêng.
Người bệnh thiếu máu sau mổ có nên tự uống sắt không?
Người bệnh không nên tự uống sắt chỉ vì cảm thấy mệt hoặc chóng mặt. Thiếu máu sau phẫu thuật có thể liên quan đến mất máu, thiếu sắt, viêm, bệnh mạn tính hoặc nhiều nguyên nhân khác.
Bác sĩ cần dựa trên xét nghiệm máu và tình trạng lâm sàng để xác định nguyên nhân. Viên sắt chỉ có ích khi người bệnh thực sự thiếu sắt và được sử dụng đúng liều, đúng thời gian.
Kết luận
Những dưỡng chất quan trọng giúp phổi hồi phục sau phẫu thuật gồm protein, chất bột đường, chất béo, vitamin và khoáng chất. Người bệnh nên ăn đa dạng, chia nhỏ bữa khi cần và không tự bổ sung vi chất liều cao nếu chưa có chỉ định. Dinh dưỡng cần kết hợp với tập thở, vận động và theo dõi hậu phẫu. Khi ăn kém, sụt cân, khó nuốt hoặc ho sặc, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ Chuyên khoa Ngoại Lồng ngực – Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc để được tư vấn phù hợp.
Tài liệu tham khảo
- ESPEN.ESPEN Guideline on Clinical Nutrition in Surgery – Update 2025. Clinical Nutrition, 2025; 53: 222–261.
- ERAS Society và European Society of Thoracic Surgeons.Guidelines for Enhanced Recovery After Lung Surgery. European Journal of Cardio-Thoracic Surgery, 2019; 55(1): 91–115.
- NIH Office of Dietary Supplements.Vitamin C: Fact Sheet for Health Professionals.
- NIH Office of Dietary Supplements.Vitamin A and Carotenoids: Fact Sheet for Health Professionals.
- NIH Office of Dietary Supplements.Zinc: Fact Sheet for Health Professionals.
- NIH Office of Dietary Supplements.Iron: Fact Sheet for Health Professionals.
- NIH Office of Dietary Supplements.Vitamin B12: Fact Sheet for Health Professionals.
- NIH Office of Dietary Supplements.Folate: Fact Sheet for Health Professionals.
