
Tham vấn chuyên môn: BSCKII - Lê Thị Trâm - Khoa Hô hấp Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh.
Lưu ý y khoa: Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Người bệnh không tự ngừng thuốc hen hoặc loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm khi chưa được hướng dẫn chuyên môn.
Hen suyễn nên ăn gì? Các nhóm thực phẩm nên bổ sung
Người bị hen suyễn (hen phế quản), không cần áp dụng một thực đơn kiêng khem giống nhau. Bữa ăn nên đa dạng và phù hợp với tuổi, thể trạng, bệnh kèm theo cũng như tiền sử dị ứng của từng người.
Rau xanh và trái cây tươi
Rau xanh và trái cây cung cấp chất xơ, vitamin cùng các chất chống oxy hóa. Hướng dẫn của Sáng kiến Toàn cầu (GINA) về Hen phế quản khuyến khích người bệnh ăn nhiều rau quả vì lợi ích đối với sức khỏe tổng thể, thay vì tập trung vào một loại thực phẩm riêng lẻ.
Trong bữa ăn, người bệnh nên thay đổi các loại rau như cải xanh, súp lơ, cà rốt, bí đỏ; kết hợp trái cây theo mùa như cam, ổi, táo hoặc đu đủ. Không cần tìm mua thực phẩm đắt tiền hay chỉ ăn một loại quả được quảng cáo là “bổ phổi”.

Ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu
Yến mạch, gạo lứt, bánh mì nguyên cám và các loại đậu giúp bổ sung chất xơ, giúp bổ sung đa dạng nhóm chất cho chế độ ăn trong ngày. Đậu xanh, đậu đỏ, đậu đen còn cung cấp đạm thực vật, thuận tiện để nấu cháo, súp hoặc kết hợp với cơm.
Người chưa quen ăn nhiều chất xơ nên tăng dần lượng dùng để hạn chế đầy bụng. Với người thường chướng bụng sau khi ăn đậu, nên bắt đầu bằng khẩu phần nhỏ, nấu mềm và điều chỉnh theo mức độ dễ chịu sau bữa ăn.

Cá và chất béo không bão hòa
Cá hồi, cá mòi, cá thu là những lựa chọn cung cấp đạm và axit béo omega-3. Người bệnh nên luân phiên cá với thịt nạc, trứng hoặc đậu phụ, thay vì xem cá hồi là món bắt buộc trong chế độ ăn cho người hen.
Dầu ô liu, dầu đậu nành, quả bơ và các loại hạt giúp đa dạng nguồn chất béo không bão hòa. Tuy nhiên, hiện chưa đủ căn cứ để khẳng định một khẩu phần cá hoặc hạt sẽ làm giảm cơn hen; người có tiền sử dị ứng cá, lạc hay hạt cây cần tránh đúng tác nhân đã xác định.

Thịt nạc, trứng, sữa và thực phẩm giàu đạm
Thịt nạc, thịt gia cầm, trứng, đậu phụ, sữa và sữa chua là những nguồn đạm dễ kết hợp trong bữa ăn gia đình. Nên thay đổi nguyên liệu giữa các bữa, ưu tiên hấp, luộc, kho hoặc áp chảo với lượng dầu vừa phải.
Người mắc hen không phải mặc định kiêng sữa. Nếu không bị dị ứng với đạm sữa bò. Hiện chưa có bằng chứng cho thấy uống sữa làm tăng tiết đờm ở người bình thường. Vì vậy, sữa, sữa chua và phô mai vẫn có thể được sử dụng trong chế độ ăn cân đối, trừ trường hợp có dị ứng hoặc chống chỉ định riêng.

Gợi ý các món ăn phù hợp cho người hen suyễn
Những món dưới đây giúp người bệnh kết hợp đa dạng các nhóm thực phẩm trong thực đơn hằng ngày. Khi chế biến, cần thay nguyên liệu từng gây dị ứng bằng thực phẩm phù hợp với khả năng dung nạp ở từng người.
Cá hồi áp chảo ít dầu hoặc cá hấp
Cá hồi áp chảo ăn cùng cơm và rau luộc là một cách phối hợp bữa chính đơn giản. Người bệnh nên dùng lượng dầu vừa phải, tránh chiên ngập dầu hoặc thêm quá nhiều nước sốt chứa nhiều chất béo.
Nếu không thuận tiện mua cá hồi, gia đình nên chọn loại cá quen thuộc, dễ mua và phù hợp ngân sách. Cá hấp gừng, cá kho nhạt hoặc canh cá rau củ giúp thay đổi khẩu vị mà không cần chế biến cầu kỳ.

Cháo yến mạch thịt nạc hoặc đậu
Cháo yến mạch nấu thịt băm, cà rốt và rau xanh phù hợp cho bữa sáng hoặc khi người bệnh muốn ăn món mềm. Khi nấu, nên kết hợp đủ nguồn đạm với rau củ để món ăn đa dạng dinh dưỡng thay vì chỉ dùng yến mạch pha loãng với nước.
Ngoài cháo mặn, người bệnh có thể kết hợp yến mạch cùng sữa không đường và trái cây để thay đổi khẩu vị, nếu không dị ứng các thành phần này. Hạn chế thêm sữa đặc, đường hoặc siro vì dễ làm tăng năng lượng của món ăn.

Canh rau củ nấu thịt hoặc đậu phụ
Canh bí xanh nấu thịt nạc, canh cải đậu phụ hoặc súp cà rốt giúp bổ sung rau trong bữa chính. Gia đình nên thay đổi nguyên liệu theo mùa và nêm vừa ăn, tránh phụ thuộc vào thực phẩm chế biến sẵn.
Nếu nấu canh có khoai tây, cần tính khoai vào phần thực phẩm cung cấp tinh bột. Một bát canh nhiều khoai không thay thế hoàn toàn phần rau xanh trong bữa ăn.

Salad rau xanh kết hợp các loại hạt
Salad xà lách, dưa chuột, cà rốt và óc chó hoặc hạt chia là lựa chọn giúp đa dạng thực đơn, bổ sung chất xơ và chất béo không bão hòa. Nên rửa rau kỹ, sử dụng nguyên liệu bảo đảm vệ sinh và chọn nước trộn phù hợp, hạn chế thêm đường.
Người từng dị ứng với hạt cần bỏ thành phần đó khỏi món ăn. Nếu không thích rau sống, nên thay bằng rau hấp hoặc luộc; không cần cố ăn salad để đạt lợi ích dinh dưỡng.

Sữa chua không đường và trái cây
Sữa chua không đường kết hợp đu đủ, táo hoặc chuối là gợi ý cho bữa phụ. Người bệnh nên chọn trái cây quen thuộc, dung nạp tốt và tránh thêm nhiều mật ong hay mứt ngọt.
Đây là món ăn bổ sung dinh dưỡng, không phải biện pháp giảm dị ứng hay xử trí cơn hen. Không nên kỳ vọng lợi khuẩn trong sữa chua sẽ thay thế thuốc kiểm soát bệnh.

Người bị hen suyễn nên hạn chế hoặc tránh thực phẩm nào?
Cần phân biệt là thực phẩm phải tránh do dị ứng và thực phẩm nên hạn chế để giữ chế độ ăn lành mạnh. Kiêng quá nhiều món khi chưa có căn cứ dễ khiến bữa ăn mất cân đối, thiếu chất.
Thực phẩm gây dị ứng đã được xác định
Người bệnh cần tránh những thực phẩm từng được xác định gây dị ứng, chẳng hạn trứng, sữa, hải sản hoặc các loại hạt nếu đã có tiền sử phản ứng với những thực phẩm này. Khi mua món chế biến sẵn, cần đọc kỹ thành phần. Ngoài ra, khi ăn ngoài, người bệnh nên hỏi rõ nguyên liệu và cách chế biến để hạn chế nguy cơ tiếp xúc với thực phẩm gây dị ứng.
Nếu thường xuất hiện ngứa miệng, nổi mề đay, ho hoặc khò khè sau một món ăn, hãy ghi lại món đã dùng và thời điểm xuất hiện triệu chứng để trao đổi với bác sĩ để đánh giá nguy cơ dị ứng. Không tự thử lại thực phẩm từng gây phản ứng. Nếu có dấu hiệu khó thở, phù lưỡi hoặc họng, choáng sau ăn cần được cấp cứu ngay.
Thực phẩm chứa sulfite khi có tiền sử nhạy cảm
Sulfite là nhóm chất được dùng để bảo quản một số thực phẩm, thường gặp trong rượu vang, một số loại trái cây sấy và sản phẩm chế biến. Chất này gây khởi phát hoặc làm nặng hơn triệu chứng hen ở một số người nhạy cảm.
Người từng có phản ứng liên quan nên trao đổi với bác sĩ và chú ý đọc nhãn sản phẩm. Không cần loại bỏ toàn bộ đồ hộp, thực phẩm đông lạnh hoặc đồ ngâm chua chỉ vì mắc hen; thành phần sản phẩm, tiền sử phản ứng và khả năng dung nạp mới là yếu tố cần xem xét.
Đồ chiên rán và thực phẩm nhiều năng lượng
Khoai tây chiên, gà rán, bánh ngọt và đồ uống nhiều đường nên được hạn chế, đặc biệt là ở người thừa cân. Những thực phẩm này dễ làm tổng năng lượng trong ngày vượt nhu cầu và ảnh hưởng đến sức khỏe chuyển hóa nếu dùng thường xuyên.
Thừa cân, béo phì khiến việc kiểm soát hen khó khăn hơn. Người cần giảm cân nên điều chỉnh khẩu phần và vận động theo hướng dẫn, tránh nhịn ăn hoặc cắt bỏ cả nhóm tinh bột một cách cực đoan.

Rượu bia và món làm tăng trào ngược
Rượu bia gây triệu chứng nặng hơn ở một số người bệnh hen, trong đó sulfite trong rượu vang là tác nhân cần lưu ý ở người nhạy cảm. Người nhận thấy ho hoặc khò khè sau uống rượu nên tránh dùng và trao đổi với bác sĩ.
Nếu có ợ nóng, ợ chua hoặc khó chịu hoặc những triệu chứng trào ngược dạ dày khi nằm sau ăn, nên hạn chế ăn quá no và tránh nằm ngay sau bữa tối. Chỉ điều chỉnh món làm tăng triệu chứng của bản thân, không tự kiêng hàng loạt cà phê, trái cây hay gia vị khi chưa có căn cứ.
Gợi ý thực đơn 7 ngày cho người hen suyễn
Thực đơn 1 tuần dưới đây dành cho người trưởng thành mắc hen suyễn đang kiểm soát bệnh ổn định và không dị ứng với các thực phẩm được sử dụng. Các bữa ăn nên ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá, thịt nạc và các nguồn đạm phù hợp, với khẩu phần tham khảo để người bệnh dễ áp dụng trong sinh hoạt hằng ngày. Khẩu phần cần được điều chỉnh theo thể trạng, nhu cầu năng lượng và tiền sử dị ứng của từng người.
Khẩu phần trong thực đơn chỉ mang tính tham khảo và cần điều chỉnh theo tuổi, cân nặng, mức vận động, nhu cầu năng lượng và bệnh lý đi kèm. Người bệnh nên ăn đủ bữa, ưu tiên món hấp, luộc, kho hoặc xào ít dầu, hạn chế thực phẩm nhiều đường, nhiều muối và không tự loại bỏ sữa, trứng, hải sản hay nhóm thực phẩm khác nếu chưa xác định dị ứng. Chế độ ăn không thay thế thuốc kiểm soát hoặc thuốc cắt cơn hen theo chỉ định.

Khám và kiểm soát hen tại Khoa Hô hấp Bệnh viện Đa Khoa Hồng Ngọc
Ho dai dẳng, ho về đêm ho kèm khò khè hoặc cảm giác nặng ngực tái diến có thể là dấu hiệu của bệnh hen suyễn, bệnh hô hấp cần được đánh giá nguyên nhân để lựa chọn hướng điều trị phù hợp. Khoa Hô hấp, BVĐK Hồng Ngọc quy tụ các bác sĩ từng công tác tại Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Phổi Trung ương và Bệnh viện E, có kinh nghiệm điều trị hen phế quản, viêm phổi, giãn phế quản và các bệnh hô hấp mạn tính. Người bệnh được khai thác diễn biến cơn ho, tiền sử dị ứng, thuốc đang dùng và những yếu tố khiến triệu chứng tăng lên, bao gồm ăn uống hoặc thay đổi tư thế.
Tùy biểu hiện và kết quả thăm khám, bác sĩ chỉ định kiểm tra phù hợp. Chuyên khoa ứng dụng các công nghệ hiện đại vào chẩn đoán bệnh hô hấp với các trang thiết bị như: máy đo chức năng hô hấp, máy x-quang công nghệ Hàn quốc, máy chụp cắt lớp vi tính CT phổi liều thấp 2560 lát cắt, nội soi phế quản ống mềm Olympus CV-170, hệ thống xét nghiệm tự động hoàn toàn GLP - Abbott,... giúp phát hiện sớm các bất thường giúp chẩn đoán chính xác, đưa ra phương án điều trị hiệu quả.
Với bệnh hô hấp mạn tính, người bệnh được theo dõi đáp ứng và điều chỉnh phác đồ điều trị điều trị qua các lần tái khám. Nếu ho kéo dài hoặc có các triệu chứng bất thường, hãy chủ động khám chuyên khoa hô hấp để tìm nguyên nhân, tránh tiếp tục kiêng sữa khi chưa có căn cứ.

Câu hỏi thường gặp về chế độ ăn cho người hen suyễn
Người bị hen suyễn uống sữa được không?
Người mắc hen suyễn vẫn có thể uống sữa và sử dụng các sản phẩm từ sữa nếu không bị dị ứng với đạm sữa bò.Không cần kiêng chỉ vì cảm giác sữa làm tăng tiết đờm cổ họng. Nếu sau uống sữa xuất hiện mề đay, sưng môi hoặc khò khè, khó thở cần được bác sĩ đánh giá nguy cơ dị ứng. Nếu có triệu chứng khó thở, phù lưỡi, họng, choáng váng cần đi cấp cứu ngay.
Hen suyễn có phải kiêng tôm, cua và cá không?
Không phải mọi người mắc hen đều cần kiêng hải sản. Việc tránh ăn cần dựa trên tiền sử phản ứng và đánh giá dị ứng từng loại thực phẩm chứ không cần kiêng tất cả các loại hải sản khi có chẩn đoán hen. Người từng phản ứng nặng không tự ăn thử lại tại nhà mà nên đánh giá theo chỉ định của bác sĩ.
Nước ép táo có giúp giảm khó thở không?
Nước ép táo không phải phương pháp điều trị khó thở hoặc cắt cơn hen. Táo nên được xem là một lựa chọn trái cây trong thực đơn; ăn nguyên quả giúp giữ lại nhiều chất xơ hơn so với ép lấy nước. Khi lên cơn hen, người bệnh cần sử dụng thuốc cắt cơn và thực hiện kế hoạch xử trí đã được bác sĩ hướng dẫn. Không nên phụ thuộc vào nước ép hay các loại thực phẩm khác.
Người bị hen có cần uống vitamin hoặc dầu cá không?
Không nên tự uống vitamin liều cao hoặc dầu cá với mục đích thay thuốc điều trị hen. Bác sĩ sẽ cân nhắc nhu cầu bổ sung dựa trên khẩu phần, nguy cơ thiếu chất và tình trạng sức khỏe. Ăn đa dạng thực phẩm là hướng ưu tiên trước khi tìm đến sản phẩm bổ sung.
Kết luận
Hen suyễn nên ăn gì cần được hiểu theo hướng xây dựng bữa ăn đa dạng, đủ chất và phù hợp cơ địa. Rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, cá, thịt nạc, đậu và sữa nếu dung nạp tốt đều có chỗ trong thực đơn; người bệnh chỉ nên tránh đúng thực phẩm gây phản ứng. Dinh dưỡng cần đi cùng dùng thuốc đúng hướng dẫn và tái khám định kỳ. Khi triệu chứng xuất hiện thường xuyên hoặc nghi ngờ liên quan đến thức ăn, người bệnh nên đến Khoa Hô hấp Hồng Ngọc để được đánh giá và tư vấn phù hợp.