Bệnh tim mạch là nhóm bệnh mạn tính cần được quản lý lâu dài bằng nhiều biện pháp, bao gồm dùng thuốc theo chỉ định, tái khám định kỳ, vận động phù hợp, kiểm soát cân nặng, bỏ thuốc lá và xây dựng chế độ ăn lành mạnh.
Một chế độ ăn phù hợp có thể góp phần kiểm soát các yếu tố nguy cơ như huyết áp, cholesterol, đường huyết và cân nặng, từ đó hỗ trợ giảm nguy cơ biến cố tim mạch khi kết hợp với điều trị y khoa và lối sống lành mạnh. Tuy nhiên, người bệnh tim mạch không nên áp dụng một thực đơn chung cho tất cả, vì nhu cầu dinh dưỡng có thể khác nhau tùy bệnh lý cụ thể như tăng huyết áp, bệnh mạch vành, suy tim, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường hoặc bệnh thận đi kèm.
Trả lời nhanh
Chế độ ăn cho bệnh nhân tim mạch nên ưu tiên rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt, cá, đậu, sữa ít béo hoặc không béo, dầu thực vật và các loại hạt không muối. Người bệnh nên hạn chế muối/natri, chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa, thịt chế biến sẵn, thực phẩm siêu chế biến, đồ chiên rán, đồ uống có đường và rượu bia. Chế độ ăn cần được cá thể hóa theo từng bệnh lý, chức năng thận, thuốc đang dùng và hướng dẫn của bác sĩ.
Tham vấn chuyên môn
ThS.BSNT Vũ Thị Thìn - Khoa Tim mạch - Tim mạch can thiệp - Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh
Lưu ý y khoa
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán, điều trị hoặc tư vấn dinh dưỡng cá thể hóa từ bác sĩ. Người bệnh tim mạch, đặc biệt là người suy tim, bệnh thận mạn, đái tháo đường, đang dùng thuốc chống đông, thuốc lợi tiểu hoặc có nhiều bệnh lý phối hợp, cần được thăm khám trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa để xây dựng chế độ ăn phù hợp. Không tự ý ngừng thuốc, đổi thuốc, dùng thực phẩm chức năng, omega-3 liều cao hoặc kiêng khem quá mức khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
Tóm tắt nhanh
Vì sao chế độ ăn quan trọng đối với bệnh nhân tim mạch?
Chế độ ăn ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch như huyết áp, cholesterol máu, triglycerid, đường huyết, cân nặng và tình trạng viêm mạn tính. Khi các yếu tố này được kiểm soát tốt hơn, người bệnh có thể giảm gánh nặng cho tim và hỗ trợ phòng ngừa biến chứng.
Một chế độ ăn phù hợp có thể giúp:
- Hỗ trợ kiểm soát huyết áp;
- Giảm cholesterol LDL, thường được gọi là cholesterol “xấu”;
- Hỗ trợ kiểm soát triglycerid;
- Kiểm soát cân nặng;
- Hỗ trợ kiểm soát đường huyết ở người mắc đái tháo đường;
- Giảm nguy cơ tiến triển xơ vữa động mạch;
- Hỗ trợ giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ và biến cố tim mạch khi kết hợp với điều trị y khoa.
Tuy nhiên, dinh dưỡng chỉ là một phần trong kế hoạch điều trị bệnh tim mạch. Người bệnh vẫn cần dùng thuốc đúng chỉ định, tái khám định kỳ, theo dõi huyết áp/mỡ máu/đường huyết và duy trì lối sống lành mạnh.
Nguyên tắc xây dựng chế độ ăn cho bệnh nhân tim mạch
Ăn đa dạng, cân đối các nhóm thực phẩm
Không có một loại thực phẩm đơn lẻ nào có thể bảo vệ tim mạch toàn diện. Người bệnh nên xây dựng bữa ăn đa dạng, cân đối giữa các nhóm:
- Ngũ cốc nguyên hạt;
- Rau xanh và trái cây tươi;
- Đạm lành mạnh từ cá, đậu, thịt gia cầm bỏ da, sữa ít béo;
- Chất béo tốt từ dầu thực vật, cá béo, quả bơ và các loại hạt không muối;
- Nước uống phù hợp với tình trạng sức khỏe.
Các mô hình ăn thường được khuyến nghị cho sức khỏe tim mạch gồm chế độ DASH (phương pháp ăn uống để ngừa tăng huyết áp) và chế độ ăn kiểu Địa Trung Hải. Điểm chung của các mô hình này là ưu tiên thực phẩm tươi, rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, cá, dầu thực vật; đồng thời hạn chế muối, đường thêm vào, thịt chế biến sẵn và chất béo không lành mạnh.
Hạn chế muối và thực phẩm nhiều natri
Ăn quá nhiều natri có thể làm tăng huyết áp và tăng gánh nặng cho tim. Tổ chức Y tế Thế giới WHO khuyến nghị người trưởng thành nên giảm natri xuống dưới 2.000mg/ngày, tương đương dưới 5g muối/ngày.
Để giảm lượng muối trong khẩu phần, người bệnh nên:
- Ưu tiên thực phẩm tươi thay vì đồ đóng hộp, đồ muối chua, đồ ăn nhanh;
- Hạn chế nước mắm, nước tương, muối chấm, hạt nêm, gia vị nêm sẵn;
- Đọc nhãn thực phẩm để kiểm tra hàm lượng natri;
- Nếm thức ăn trước khi thêm gia vị;
- Sử dụng chanh, tỏi, gừng, tiêu, rau thơm để tăng hương vị thay cho muối;
- Hạn chế mì ăn liền, xúc xích, thịt xông khói, đồ hộp, snack mặn.
Người tăng huyết áp, suy tim, bệnh thận hoặc phù nhiều cần hỏi bác sĩ về mức muối phù hợp, vì nhu cầu có thể khác nhau tùy mức độ bệnh và thuốc đang dùng.
Giảm chất béo bão hòa và tránh chất béo chuyển hóa
Chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa có thể làm tăng cholesterol LDL, thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch và làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch.
Người bệnh nên hạn chế:
- Mỡ động vật;
- Da gia cầm;
- Bơ động vật;
- Thịt đỏ nhiều mỡ;
- Đồ chiên rán nhiều dầu;
- Bánh kẹo công nghiệp;
- Thức ăn nhanh;
- Thực phẩm có thành phần “dầu hydro hóa một phần”.
Thay vào đó, nên ưu tiên:
- Dầu ô liu;
- Dầu hạt cải;
- Dầu đậu nành;
- Cá;
- Quả bơ;
- Các loại hạt không muối;
- Đậu và sản phẩm từ đậu.
Không nên kiêng hoàn toàn chất béo, vì cơ thể vẫn cần lipid để cấu tạo màng tế bào, tổng hợp hormone và hấp thu các vitamin tan trong dầu như A, D, E, K. Điều quan trọng là lựa chọn loại chất béo phù hợp và dùng với lượng vừa phải.
Tăng cường chất xơ, đặc biệt là chất xơ hòa tan
Chất xơ giúp hỗ trợ kiểm soát cholesterol, cải thiện tiêu hóa, tạo cảm giác no và hỗ trợ kiểm soát cân nặng. Chất xơ hòa tan trong yến mạch, đậu, trái cây và một số loại rau đặc biệt có lợi trong hỗ trợ giảm cholesterol LDL.
Nguồn chất xơ tốt gồm:
- Rau xanh;
- Trái cây tươi;
- Yến mạch;
- Gạo lứt;
- Bánh mì nguyên cám;
- Đậu lăng, đậu xanh, đậu đen, đậu nành;
- Khoai lang;
- Các loại hạt không muối.
Các định lượng như 25 - 30g chất xơ/ngày hoặc 400 - 500g rau quả/ngày có thể được dùng làm mức tham khảo cho người trưởng thành ổn định. Khẩu phần thực tế cần điều chỉnh theo tuổi, cân nặng, mức độ vận động, đường huyết, chức năng thận và bệnh lý đi kèm.
Ưu tiên cá và nguồn omega-3 từ thực phẩm
Omega - 3 là nhóm acid béo không bão hòa có lợi cho sức khỏe tim mạch, đặc biệt trong hỗ trợ giảm triglycerid và chống viêm. Người bệnh có thể bổ sung omega - 3 từ thực phẩm tự nhiên như:
- Cá hồi;
- Cá thu;
- Cá mòi;
- Cá trích;
- Hạt lanh;
- Hạt chia;
- Hạt óc chó.
Có thể ăn cá khoảng 2 lần/tuần hoặc theo khả năng dung nạp và tư vấn của bác sĩ. Người bệnh không nên tự dùng omega-3 liều cao hoặc dầu cá liều cao, đặc biệt nếu đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu, chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn chảy máu. Việc bổ sung cần hỏi bác sĩ.
Hạn chế đường thêm vào và đồ uống có đường
Người bệnh tim mạch, đặc biệt khi thừa cân, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ hoặc rối loạn mỡ máu, nên hạn chế đường thêm vào.
Các thực phẩm và đồ uống nên hạn chế gồm:
- Nước ngọt;
- Trà sữa;
- Nước tăng lực;
- Nước ép đóng chai;
- Bánh kẹo;
- Kem;
- Chè ngọt;
- Đồ tráng miệng nhiều đường;
- Ngũ cốc ăn sáng tẩm đường.
Đường thêm vào làm tăng năng lượng nạp vào, dễ gây tăng cân, tăng triglycerid và làm khó kiểm soát đường huyết.
Hạn chế thực phẩm siêu chế biến và thịt chế biến sẵn
Thực phẩm siêu chế biến thường chứa nhiều natri, đường thêm vào, chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa hoặc phụ gia. Người bệnh tim mạch nên hạn chế:
- Xúc xích;
- Thịt xông khói;
- Giăm bông;
- Đồ hộp nhiều muối;
- Mì ăn liền;
- Snack mặn;
- Khoai tây chiên;
- Thức ăn nhanh;
- Bánh kẹo công nghiệp;
- Đồ uống đóng chai nhiều đường.
Thay vì dùng thực phẩm chế biến sẵn, nên ưu tiên thực phẩm tươi, nấu tại nhà, chế biến đơn giản như hấp, luộc, áp chảo ít dầu hoặc nướng ở nhiệt độ phù hợp.
Lưu ý dinh dưỡng theo từng bệnh tim mạch
Chế độ ăn cho bệnh nhân tim mạch cần được cá thể hóa. Bảng dưới đây giúp người bệnh hiểu vì sao không nên áp dụng một thực đơn chung cho mọi tình trạng.
Tuy nhiên, theo ThS.BSNT - Vũ Thị Thìn: “Người suy tim, bệnh thận mạn, phù nhiều hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu không nên tự áp dụng thực đơn “nhiều nước, nhiều rau quả, nhiều hạt” như người khỏe mạnh. Một số thực phẩm giàu kali như chuối, cam, bơ, nước dừa, rau lá xanh đậm hoặc các loại hạt có thể cần điều chỉnh nếu có tăng kali máu hoặc suy thận.”
Người bệnh cần hỏi bác sĩ về:
- Lượng muối mỗi ngày;
- Lượng dịch nên uống;
- Lượng kali phù hợp;
- Lượng đạm phù hợp;
- Cách theo dõi cân nặng và phù;
- Dấu hiệu cần đi khám sớm.
Gợi ý thực đơn một ngày cho người bệnh tim mạch
Thực đơn dưới đây chỉ mang tính tham khảo cho người trưởng thành mắc bệnh tim mạch ổn định. Khẩu phần cụ thể cần được điều chỉnh theo tuổi, cân nặng, mức độ hoạt động thể lực, bệnh lý đi kèm, chức năng thận, đường huyết và thuốc đang sử dụng.
Người bệnh đái tháo đường cần kiểm soát lượng tinh bột trong từng bữa. Người bệnh thận hoặc suy tim cần hỏi bác sĩ trước khi tăng trái cây, rau xanh đậm, hạt hoặc lượng nước.
Những lưu ý khi xây dựng chế độ ăn cho người bệnh tim mạch
Không tự ý kiêng khem quá mức
Nhiều người cho rằng mắc bệnh tim mạch phải loại bỏ hoàn toàn chất béo, thịt, trứng hoặc tinh bột. Điều này không đúng với mọi trường hợp.
Cơ thể vẫn cần:
- Chất béo tốt để hấp thu vitamin tan trong dầu;
- Protein để duy trì khối cơ và miễn dịch;
- Tinh bột phù hợp để cung cấp năng lượng;
- Vitamin và khoáng chất từ thực phẩm đa dạng.
Kiêng khem quá mức có thể làm người bệnh mệt mỏi, thiếu chất, giảm khối cơ hoặc khó duy trì lâu dài. Thay vì loại bỏ hoàn toàn, người bệnh nên chọn loại thực phẩm phù hợp, kiểm soát khẩu phần và theo dõi đáp ứng cơ thể.
Kiêng khem quá mức có thể khiến người bệnh tim mạch mệt mỏi
Kiểm soát khẩu phần ăn
Dư thừa năng lượng kéo dài có thể dẫn đến tăng cân, béo phì, đề kháng insulin, rối loạn mỡ máu và tăng huyết áp. Người bệnh nên:
- Ăn chậm, nhai kỹ;
- Tránh ăn quá no;
- Hạn chế ăn khuya;
- Chia bữa hợp lý nếu có đái tháo đường hoặc bệnh lý tiêu hóa;
- Theo dõi cân nặng và vòng eo;
- Ưu tiên thực phẩm ít năng lượng nhưng giàu chất xơ như rau xanh.
Người thừa cân hoặc béo phì nên trao đổi với bác sĩ để đặt mục tiêu giảm cân an toàn, tránh nhịn ăn cực đoan.
Kết hợp lối sống lành mạnh
Chế độ ăn chỉ phát huy hiệu quả tốt hơn khi đi kèm lối sống lành mạnh. Người bệnh nên:
- Tập thể dục đều đặn theo khả năng và hướng dẫn của bác sĩ;
- Bỏ thuốc lá;
- Hạn chế rượu bia;
- Ngủ đủ;
- Kiểm soát căng thẳng;
- Theo dõi huyết áp tại nhà nếu được hướng dẫn;
- Kiểm tra định kỳ mỡ máu, đường huyết và cân nặng.
Người có đau ngực, khó thở, suy tim, rối loạn nhịp hoặc mới can thiệp tim mạch cần hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu chương trình tập luyện.
Tuân thủ thuốc và tái khám định kỳ
Chế độ ăn không thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị bệnh tim mạch. Người bệnh cần dùng thuốc đúng chỉ định, bao gồm thuốc hạ huyết áp, thuốc hạ lipid máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc chống đông hoặc các thuốc tim mạch khác nếu được bác sĩ kê đơn.
Tự ý ngừng thuốc khi thấy triệu chứng cải thiện có thể làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch như nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy tim nặng lên hoặc rối loạn nhịp nguy hiểm.
Tái khám định kỳ giúp bác sĩ đánh giá:
- Huyết áp;
- Mỡ máu;
- Đường huyết;
- Chức năng gan, thận;
- Cân nặng;
- Triệu chứng tim mạch;
- Hiệu quả và tác dụng phụ của thuốc;
- Mức độ phù hợp của chế độ ăn.
Khi nào người bệnh nên khám chuyên khoa tim mạch?
Người bệnh nên khám chuyên khoa tim mạch sớm nếu có một trong các tình huống sau:
- Huyết áp thường xuyên cao hoặc khó kiểm soát;
- Cholesterol hoặc triglycerid tăng kéo dài;
- Đường huyết tăng hoặc mắc đái tháo đường;
- Phù chân, mệt nhiều, giảm khả năng gắng sức;
- Hồi hộp, đánh trống ngực, nhịp tim không đều;
- Đang bị suy tim, bệnh thận, béo phì hoặc nhiều bệnh nền phối hợp;
- Muốn được tư vấn chế độ ăn phù hợp với bệnh tim mạch;
- Cần điều chỉnh chế độ ăn khi đang dùng thuốc chống đông, lợi tiểu hoặc nhiều thuốc tim mạch.
Dấu hiệu cần đi cấp cứu ngay
Người bệnh cần đi cấp cứu hoặc gọi hỗ trợ y tế khẩn cấp nếu có:
- Đau ngực dữ dội, đau lan vai, tay trái, hàm, lưng hoặc thượng vị;
- Khó thở nhiều hoặc khó thở tăng nhanh;
- Vã mồ hôi, choáng, ngất;
- Yếu liệt nửa người, méo miệng, nói khó;
- Hồi hộp đánh trống ngực kèm đau ngực, khó thở hoặc ngất;
- Phù nhiều, tím tái, mệt lả;
- Huyết áp rất cao kèm đau đầu dữ dội, nhìn mờ, đau ngực hoặc khó thở.
Không nên chờ tự hết triệu chứng hoặc tự điều trị tại nhà khi có dấu hiệu nghi ngờ nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy tim cấp hoặc rối loạn nhịp nguy hiểm.
Tư vấn dinh dưỡng và điều trị tim mạch tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc
Người bệnh tim mạch thường cần được đánh giá toàn diện, không chỉ dựa trên một chỉ số huyết áp hoặc cholesterol. Chế độ ăn nên được xây dựng dựa trên bệnh lý tim mạch cụ thể, chức năng thận, đường huyết, cân nặng, thuốc đang dùng và thói quen ăn uống hằng ngày.
Tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, bác sĩ Tim mạch có thể thăm khám, đánh giá yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, thừa cân/béo phì và tư vấn kế hoạch điều trị, dinh dưỡng, vận động phù hợp với từng người bệnh. Khi cần, bác sĩ có thể phối hợp Dinh dưỡng, Nội tiết, Thận - Tiết niệu hoặc chuyên khoa liên quan để cá thể hóa chế độ ăn và theo dõi lâu dài.
Người bệnh nên mang theo kết quả xét nghiệm mỡ máu, đường huyết, chức năng thận, đơn thuốc đang dùng, nhật ký huyết áp tại nhà và thông tin về chế độ ăn hiện tại để bác sĩ tư vấn chính xác hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh tim mạch có được ăn trứng không?
Có. Phần lớn người bệnh tim mạch vẫn có thể ăn trứng với lượng phù hợp trong chế độ ăn cân đối. Nếu có rối loạn mỡ máu nặng, đái tháo đường, bệnh thận hoặc bệnh lý đặc biệt, người bệnh nên hỏi bác sĩ về số lượng phù hợp.
Người bệnh tim có cần kiêng hoàn toàn thịt đỏ không?
Không nhất thiết phải kiêng hoàn toàn. Tuy nhiên, nên hạn chế thịt đỏ nhiều mỡ và thịt chế biến sẵn. Trong phần lớn bữa ăn, người bệnh nên ưu tiên cá, thịt gia cầm bỏ da, đậu, đậu phụ và các nguồn protein ít chất béo bão hòa.
Người bệnh tăng huyết áp có cần ăn nhạt tuyệt đối không?
Không phải mọi trường hợp đều cần ăn nhạt tuyệt đối, nhưng giảm muối/natri là nguyên tắc quan trọng để hỗ trợ kiểm soát huyết áp. Mức hạn chế cụ thể nên theo tư vấn của bác sĩ, đặc biệt nếu có suy tim, bệnh thận hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu.
Người bệnh tim mạch có được uống cà phê không?
Một số người bệnh tim mạch có thể dùng cà phê lượng vừa phải nếu không bị hồi hộp, rối loạn nhịp, tăng huyết áp khó kiểm soát hoặc mất ngủ. Tuy nhiên, nên tránh cà phê nhiều đường, kem béo hoặc sữa đặc. Người có rối loạn nhịp tim nên hỏi bác sĩ.
Có nên dùng thực phẩm chức năng để bảo vệ tim không?
Thực phẩm chức năng không thay thế thuốc điều trị, chế độ ăn lành mạnh hoặc tái khám. Người bệnh chỉ nên sử dụng khi có tư vấn từ nhân viên y tế, vì một số sản phẩm có thể tương tác với thuốc tim mạch hoặc ảnh hưởng nguy cơ chảy máu.
Người suy tim có nên uống nhiều nước để “thanh lọc cơ thể” không?
Không. Người suy tim có thể cần giới hạn lượng dịch theo chỉ định. Uống quá nhiều nước có thể làm tăng phù, khó thở và gánh nặng cho tim. Người bệnh nên hỏi bác sĩ về lượng dịch phù hợp mỗi ngày.
Người đang dùng warfarin (thuốc chống đông máu kháng Vitamin K) có phải kiêng rau xanh không?
Không cần kiêng tuyệt đối rau xanh. Điều quan trọng là duy trì lượng vitamin K ổn định, không thay đổi đột ngột lượng rau lá xanh trong khẩu phần và tái khám/xét nghiệm INR theo hướng dẫn của bác sĩ.
Người bệnh tim mạch có nên ăn chuối, cam, bơ hoặc các loại hạt không?
Những thực phẩm này có thể phù hợp với nhiều người, nhưng không áp dụng chung cho tất cả. Người bệnh thận mạn, tăng kali máu hoặc đang dùng một số thuốc ảnh hưởng kali cần hỏi bác sĩ trước khi ăn nhiều thực phẩm giàu kali.
Kết luận
Chế độ ăn đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát bệnh tim mạch và giảm nguy cơ biến chứng khi được kết hợp với thuốc, vận động, bỏ thuốc lá và tái khám định kỳ. Người bệnh nên ưu tiên thực phẩm tươi, rau xanh, trái cây phù hợp, ngũ cốc nguyên hạt, cá, đậu và chất béo tốt; đồng thời hạn chế muối, chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa, thực phẩm siêu chế biến, đồ uống có đường và rượu bia.
Do bệnh tim mạch gồm nhiều tình trạng khác nhau, chế độ ăn cần được cá thể hóa theo huyết áp, mỡ máu, đường huyết, chức năng thận, suy tim, thuốc đang dùng và mục tiêu điều trị. Người bệnh nên thăm khám chuyên khoa Tim mạch để được tư vấn kế hoạch dinh dưỡng và điều trị phù hợp, thay vì tự kiêng khem hoặc tự dùng thực phẩm chức năng.
Tài liệu tham khảo
