Béo phì có thể liên quan đến di truyền, nhưng gen không phải yếu tố duy nhất quyết định cân nặng. Một người có bố mẹ hoặc người thân bị béo phì có thể có nguy cơ cao hơn, nhưng nguy cơ này còn chịu ảnh hưởng bởi chế độ ăn, mức vận động, giấc ngủ, stress, môi trường sống, thuốc đang dùng và bệnh nền.
Trả lời nhanh: Béo phì có yếu tố di truyền, nhưng phần lớn trường hợp là béo phì đa yếu tố, do nhiều gen tương tác với môi trường và lối sống. Gen có thể ảnh hưởng đến cảm giác đói no, mức tiêu hao năng lượng, xu hướng tích mỡ và đáp ứng với thức ăn. Tuy nhiên, người có nguy cơ di truyền vẫn có thể kiểm soát cân nặng bằng dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ, điều trị bệnh nền và theo dõi y khoa phù hợp.
Béo phì có yếu tố di truyền
Tham vấn chuyên môn: THS.BSNT Nguyễn Thị Như Quỳnh – Khoa Nội tiết, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc – Phúc Trường Minh.
Tóm tắt nhanh bài viết
Béo phì có thể liên quan đến di truyền, nhưng gen không quyết định hoàn toàn cân nặng.
Phần lớn trường hợp béo phì là đa yếu tố, do nhiều gen tương tác với chế độ ăn, vận động, giấc ngủ, stress, môi trường sống và bệnh nền.
Gen có thể ảnh hưởng đến cảm giác đói no, tiêu hao năng lượng, xu hướng tích mỡ, phân bố mỡ và đáp ứng với chế độ ăn.
Cha mẹ béo phì có thể làm con tăng nguy cơ béo phì, nhưng trẻ vẫn có thể phòng ngừa bằng môi trường sống lành mạnh.
Béo phì khởi phát rất sớm, đặc biệt trước 5 tuổi, béo phì nặng, đói nhiều bất thường hoặc kèm chậm phát triển cần được bác sĩ đánh giá.
Người có yếu tố di truyền vẫn có thể kiểm soát cân nặng bằng dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ, điều trị bệnh nền và theo dõi y khoa.
Béo phì có di truyền không?
Béo phì có thể có yếu tố di truyền. Điều này có nghĩa là gen có thể khiến một số người dễ tăng cân hơn người khác trong cùng một môi trường sống. Tuy nhiên, di truyền không phải nguyên nhân duy nhất và không đồng nghĩa rằng người có bố mẹ béo phì chắc chắn sẽ béo phì.
Phần lớn trường hợp béo phì là béo phì đa yếu tố. Nhiều gen có thể cùng ảnh hưởng đến cân nặng, nhưng biểu hiện ra sao còn phụ thuộc vào môi trường sống như thực phẩm nhiều năng lượng, ít vận động, ngủ kém, stress, thói quen gia đình, bệnh nền và thuốc đang dùng.
Nói cách khác, gen có thể làm tăng nguy cơ, nhưng lối sống, môi trường và chăm sóc y tế phù hợp vẫn có vai trò lớn trong kiểm soát cân nặng.
Béo phì có một phần nhỏ yếu tố di truyền
Di truyền khác gì với thói quen gia đình?
Di truyền và thói quen gia đình là hai yếu tố khác nhau nhưng thường đi cùng nhau. Một đứa trẻ có thể thừa hưởng khuynh hướng dễ tăng cân từ gen, đồng thời sống trong môi trường gia đình có nhiều đồ ăn giàu năng lượng, ít vận động, ngủ muộn hoặc thường xuyên dùng đồ uống có đường.
Vì vậy, khi trong gia đình có nhiều người béo phì, cần đánh giá cả yếu tố sinh học lẫn môi trường sống. Không nên kết luận mọi trường hợp đều “do gen”, nhưng cũng không nên đổ lỗi hoàn toàn cho ý chí hoặc thói quen cá nhân.
Thói quen ăn đồ nhiều năng lượng gây tăng cân
Gen ảnh hưởng đến béo phì như thế nào?
Gen có thể ảnh hưởng đến cân nặng qua nhiều cơ chế khác nhau. Những cơ chế này không làm một người “béo lên ngay lập tức”, nhưng có thể khiến việc kiểm soát cân nặng khó hơn nếu người đó sống trong môi trường dễ tăng cân như ăn nhiều thực phẩm giàu năng lượng, ít vận động, ngủ kém hoặc stress kéo dài.
Cơ chế ảnh hưởng của gen
Ý nghĩa thực tế
Cảm giác đói và no
Một số người dễ đói hơn, nhanh thèm ăn hơn hoặc khó cảm thấy no sau bữa ăn. Điều này có thể khiến họ ăn nhiều hơn mà không nhận ra, nhất là khi thường xuyên tiếp xúc với đồ ăn ngọt, béo, nhiều năng lượng.
Tiêu hao năng lượng
Cùng một khẩu phần ăn và mức vận động, mỗi người có thể tiêu hao năng lượng khác nhau. Người có mức tiêu hao thấp hơn có thể dễ tăng cân hơn nếu không điều chỉnh khẩu phần và vận động phù hợp.
Xu hướng tích trữ mỡ
Một số cơ địa có xu hướng dự trữ năng lượng dưới dạng mỡ hiệu quả hơn. Khi ăn dư calo, cơ thể dễ tích mỡ, đặc biệt ở vùng bụng hoặc quanh nội tạng.
Phân bố mỡ
Gen có thể ảnh hưởng đến việc mỡ tập trung ở bụng, hông, đùi hay dưới da. Mỡ bụng và mỡ nội tạng thường liên quan nhiều hơn đến nguy cơ đái tháo đường type 2, rối loạn mỡ máu và bệnh tim mạch.
Đáp ứng với chế độ ăn
Có người giảm cân tốt khi giảm tinh bột tinh chế, người khác đáp ứng tốt hơn khi kiểm soát chất béo hoặc tổng calo. Vì vậy, chế độ giảm cân nên được cá thể hóa thay vì áp dụng một công thức chung cho tất cả.
Hành vi ăn uống
Gen có thể ảnh hưởng đến cảm giác thèm ăn, sở thích với đồ ngọt/béo hoặc xu hướng ăn theo cảm xúc. Khi kết hợp với stress, thiếu ngủ hoặc môi trường nhiều đồ ăn sẵn, nguy cơ ăn quá mức sẽ cao hơn.
Điểm quan trọng là gen chỉ là một phần của bức tranh. Người có nguy cơ di truyền vẫn có thể cải thiện cân nặng nếu được đánh giá đúng, xây dựng chế độ ăn phù hợp, tăng vận động, ngủ đủ và theo dõi các yếu tố chuyển hóa.
Thói quen ăn uống nhiều calo gây béo phì
Các dạng béo phì liên quan đến di truyền
Béo phì liên quan đến di truyền không chỉ có một dạng. Trong thực hành y khoa, bác sĩ có thể cân nhắc các nhóm như béo phì đa gen, béo phì đơn gen hoặc béo phì nằm trong một hội chứng di truyền, tùy độ tuổi khởi phát, mức độ béo phì và các dấu hiệu đi kèm.
Béo phì đa gen
Đây là dạng phổ biến nhất. Béo phì đa gen xảy ra khi nhiều biến thể gen, mỗi biến thể có tác động nhỏ, cùng làm tăng nguy cơ tăng cân. Khi gặp môi trường thuận lợi cho tăng cân như ăn dư năng lượng, ít vận động, ngủ kém, nguy cơ béo phì có thể rõ hơn.
Ý nghĩa thực tế: Người có yếu tố gia đình vẫn có thể phòng ngừa và kiểm soát cân nặng nếu xây dựng thói quen ăn uống, vận động, ngủ nghỉ và theo dõi sức khỏe từ sớm.
Béo phì đơn gen
Béo phì đơn gen là dạng hiếm hơn, thường do biến đổi ở một gen có vai trò lớn trong điều hòa cảm giác đói no hoặc cân bằng năng lượng. Một số gen và đường dẫn sinh học như leptin – melanocortin có liên quan đến điều hòa thèm ăn và cân nặng.
Dạng này thường được nghĩ đến khi trẻ có béo phì rất sớm, tăng cân nhanh, đói nhiều bất thường và thường kèm theo các bất thường cơ quan khác
Béo phì do hội chứng di truyền
Một số hội chứng di truyền có thể đi kèm béo phì, chậm phát triển, bất thường hình thái, rối loạn nội tiết hoặc vấn đề hành vi. Trường hợp này cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá, không nên tự kết luận chỉ dựa vào cân nặng.
Cha mẹ béo phì thì con có chắc chắn béo phì không?
Không. Cha mẹ béo phì có thể làm con tăng nguy cơ béo phì, nhưng không có nghĩa con chắc chắn sẽ béo phì. Nguy cơ này đến từ cả yếu tố gen và môi trường gia đình.
Nói cách khác, trẻ có thể thừa hưởng khuynh hướng dễ tăng cân, đồng thời cũng chịu ảnh hưởng từ cách ăn uống, vận động, ngủ nghỉ và sinh hoạt chung trong gia đình.
Trẻ có thể chịu ảnh hưởng từ các yếu tố sau:
Yếu tố gen ảnh hưởng cảm giác đói no, chuyển hóa và tích trữ mỡ: Một số trẻ có thể dễ đói hơn, khó cảm thấy no hoặc dễ tích mỡ hơn khi ăn dư năng lượng. Điều này không có nghĩa trẻ “không thể kiểm soát cân nặng”, nhưng cần được hướng dẫn ăn uống và vận động phù hợp hơn từ sớm.
Thói quen ăn uống của gia đình: Nếu bữa ăn gia đình thường nhiều đồ chiên, thức ăn nhanh, nước ngọt, bánh kẹo hoặc khẩu phần lớn, trẻ sẽ dễ hình thành thói quen ăn dư năng lượng.
Mức vận động chung trong nhà: Trẻ em thường học theo lối sống của người lớn. Nếu gia đình ít vận động, dành nhiều thời gian ngồi, xem tivi hoặc dùng điện thoại, trẻ cũng dễ giảm tiêu hao năng lượng.
Thời gian dùng màn hình: Dùng màn hình nhiều làm giảm thời gian vận động, đồng thời dễ đi kèm ăn vặt không kiểm soát.
Thói quen ngủ: Ngủ muộn, ngủ không đủ hoặc lịch ngủ thất thường có thể ảnh hưởng đến hormone đói no và hành vi ăn uống.
Cách sử dụng đồ ăn nhanh, nước ngọt, bánh kẹo trong gia đình: Nếu các thực phẩm giàu năng lượng luôn có sẵn trong nhà, trẻ sẽ dễ ăn thường xuyên hơn.
Quan niệm về khẩu phần và cân nặng: Một số gia đình có xu hướng khuyến khích trẻ ăn thật nhiều hoặc xem trẻ “mũm mĩm” là khỏe mạnh. Điều này có thể khiến tình trạng tăng cân bị bỏ qua.
Vì vậy, phòng ngừa béo phì trong gia đình không nên chỉ tập trung vào một người. Hiệu quả hơn là thay đổi môi trường chung: cả nhà ăn cân bằng hơn, vận động nhiều hơn, hạn chế đồ uống có đường, ngủ đúng giờ và theo dõi tăng trưởng định kỳ.
Thói quen ăn uống nhiều calo gây béo phì
Khi nào cần nghi ngờ béo phì do nguyên nhân di truyền?
Không phải ai béo phì cũng cần xét nghiệm gen. Tuy nhiên, nên đi khám chuyên khoa nếu béo phì xuất hiện rất sớm, mức độ nặng, tăng cân nhanh bất thường, đói nhiều khó kiểm soát hoặc đi kèm các bất thường phát triển, nội tiết hay chuyển hóa.
Dấu hiệu cần chú ý
Vì sao nên đi khám?
Béo phì xuất hiện rất sớm, đặc biệt trước 5 tuổi
Có thể cần đánh giá nguyên nhân di truyền hoặc nội tiết
Trẻ tăng cân nhanh, đói nhiều bất thường
Có thể liên quan cơ chế điều hòa cảm giác đói no
Béo phì nặng kèm chậm phát triển
Cần loại trừ hội chứng di truyền hoặc rối loạn nội tiết
Gia đình có nhiều người béo phì nặng
Có thể có yếu tố di truyền mạnh hoặc môi trường gia đình chung
Béo phì kèm thấp lùn, dậy thì bất thường, rối loạn kinh nguyệt
Cần đánh giá nội tiết
Béo phì kèm đường huyết, mỡ máu, gan nhiễm mỡ
Cần đánh giá biến chứng chuyển hóa
Đã giảm cân nhiều lần nhưng thất bại, tăng cân trở lại
Cần kế hoạch cá thể hóa, không chỉ ăn kiêng chung chung
Trong các trường hợp béo phì nặng, khởi phát sớm hoặc có biểu hiện bất thường đi kèm, bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm chuyên sâu, đánh giá nội tiết, dinh dưỡng, chuyển hóa hoặc di truyền tùy tình trạng cụ thể. Tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, người bệnh có thể được đánh giá theo hướng liên chuyên khoa khi cần, gồm Nội tiết, Dinh dưỡng, Tim mạch, Tiêu hóa gan mật và Nhi khoa đối với trẻ em. Việc đánh giá toàn diện giúp xác định béo phì chủ yếu do lối sống, yếu tố gia đình, bệnh nền, thuốc hay nguyên nhân nội tiết/di truyền cần theo dõi chuyên sâu.
Béo phì xuất hiện sớm ở trẻ nhỏ cần được lưu ý
Gia đình có yếu tố di truyền béo phì nên làm gì?
Nếu trong gia đình có nhiều người thừa cân, béo phì, đái tháo đường type 2, tăng huyết áp hoặc gan nhiễm mỡ, việc phòng ngừa nên bắt đầu từ thói quen chung của cả nhà. Mục tiêu không phải là ép giảm cân nhanh, mà là tạo môi trường giúp mọi thành viên dễ ăn uống lành mạnh và vận động đều đặn hơn.
Theo dõi BMI và vòng bụng định kỳ
Người có tiền sử gia đình béo phì nên theo dõi cân nặng BMI và vòng bụng định kỳ để phát hiện xu hướng tăng cân sớm. Với trẻ em, cần theo dõi biểu đồ tăng trưởng theo tuổi và giới, không dùng bảng BMI người lớn để tự kết luận trẻ béo phì.
Xây dựng bữa ăn gia đình lành mạnh
Bữa ăn gia đình nên có rau xanh, đạm nạc, tinh bột phù hợp và hạn chế đồ chiên, nước ngọt, bánh kẹo. Khi cả gia đình cùng thay đổi thực đơn, người có nguy cơ béo phì sẽ dễ duy trì hơn so với việc phải ăn riêng hoặc kiêng khem một mình.
Nên ưu tiên:
Rau xanh trong mỗi bữa: Rau giúp tăng chất xơ, tạo cảm giác no và giảm xu hướng ăn quá nhiều tinh bột hoặc đồ chiên.
Trái cây nguyên quả thay nước ép: Trái cây nguyên quả giữ được chất xơ, giúp no hơn và ít làm tăng năng lượng nhanh như nước ép.
Đạm nạc như cá, thịt nạc, trứng, đậu phụ: Protein giúp no lâu và hỗ trợ duy trì khối cơ, đặc biệt quan trọng khi kiểm soát cân nặng.
Tinh bột phù hợp như cơm khẩu phần vừa, khoai, yến mạch, ngũ cốc nguyên hạt: Không cần cắt bỏ hoàn toàn tinh bột, nhưng nên chọn loại phù hợp và kiểm soát khẩu phần.
Hạn chế nước ngọt, bánh kẹo, đồ chiên, thức ăn nhanh: Đây là nhóm thực phẩm dễ làm dư năng lượng nhưng ít tạo cảm giác no bền vững.
Thức ăn nhanh gây dư năng lượng dẫn đến béo phì
Tăng vận động cho cả gia đình
Vận động không nhất thiết phải bắt đầu bằng tập luyện cường độ cao. Gia đình có thể đi bộ sau bữa tối, đạp xe cuối tuần, bơi, chơi cầu lông hoặc đơn giản là giảm thời gian ngồi liên tục. Khi hoạt động thể chất trở thành thói quen chung, việc kiểm soát cân nặng sẽ bền vững hơn.
Quản lý giấc ngủ và thời gian màn hình
Ngủ thiếu và dùng màn hình quá nhiều có thể làm tăng ăn vặt, giảm vận động và ảnh hưởng hormone đói no. Gia đình nên thống nhất giờ ngủ tương đối ổn định, hạn chế thiết bị điện tử trước ngủ và không để trẻ vừa ăn vừa xem màn hình.
Không kỳ thị cân nặng
Người có nguy cơ di truyền béo phì cần được hỗ trợ, không bị đổ lỗi hoặc trêu chọc. Kỳ thị cân nặng có thể làm tăng stress, ăn theo cảm xúc và khiến người bệnh né tránh thăm khám. Cách tiếp cận phù hợp là tập trung vào sức khỏe, thói quen và mục tiêu nhỏ có thể duy trì.
Béo phì cần được can thiệp sớm
Câu hỏi thường gặp
Béo phì có di truyền không?
Có. Béo phì có thể liên quan đến di truyền, nhưng gen không quyết định hoàn toàn cân nặng. Phần lớn béo phì là đa yếu tố, do nhiều gen tương tác với chế độ ăn, vận động, giấc ngủ, môi trường sống và bệnh nền.
Cha mẹ béo phì thì con có chắc chắn béo phì không?
Không chắc chắn. Con có thể có nguy cơ cao hơn do gen và thói quen gia đình, nhưng vẫn có thể phòng ngừa bằng ăn uống cân bằng, vận động đều, ngủ đủ, hạn chế đồ uống có đường và theo dõi tăng trưởng/cân nặng định kỳ.
Gen béo phì có thật không?
Có các gen liên quan đến nguy cơ béo phì. Tuy nhiên, phần lớn gen chỉ làm tăng nguy cơ ở mức độ nhất định và thường cần tương tác với môi trường như ăn uống dư năng lượng, ít vận động, ngủ kém hoặc stress mới biểu hiện rõ.
Béo phì di truyền có giảm cân được không?
Có thể kiểm soát được. Người có yếu tố di truyền có thể khó giảm cân hơn hoặc dễ tăng cân trở lại hơn, nhưng vẫn có thể cải thiện bằng kế hoạch dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ, điều trị bệnh nền và theo dõi y khoa phù hợp.
Khi nào cần xét nghiệm gen béo phì?
Không phải ai béo phì cũng cần xét nghiệm gen. Xét nghiệm có thể được cân nhắc khi béo phì xuất hiện rất sớm, đặc biệt trước 5 tuổi, béo phì nặng, đói nhiều bất thường, có chậm phát triển hoặc tiền sử gia đình béo phì nặng.
Béo phì do gen khác gì béo phì do ăn uống?
Béo phì do gen thường liên quan đến khuynh hướng sinh học như dễ đói, khó no, dễ tích mỡ hoặc tiêu hao năng lượng khác biệt. Béo phì do ăn uống/lối sống thường liên quan đến dư năng lượng, ít vận động, ngủ kém, stress. Thực tế, nhiều trường hợp có cả hai nhóm yếu tố.
Gia đình có nhiều người béo phì nên phòng ngừa thế nào?
Nên thay đổi môi trường chung của gia đình: ăn nhiều rau, đủ protein, giảm nước ngọt và đồ chiên, tăng vận động, ngủ đúng giờ, giảm thời gian màn hình, theo dõi BMI/vòng bụng và khám định kỳ nếu có yếu tố nguy cơ chuyển hóa.
Có nên tự xét nghiệm gen béo phì không?
Không nên tự xét nghiệm gen béo phì theo quảng cáo và xem kết quả là cơ sở duy nhất để điều trị. Việc xét nghiệm cần được bác sĩ cân nhắc dựa trên tuổi khởi phát, mức độ béo phì, triệu chứng đi kèm và tiền sử gia đình.
Kết luận
Béo phì có thể có yếu tố di truyền, nhưng di truyền không phải nguyên nhân duy nhất và không quyết định hoàn toàn cân nặng. Phần lớn béo phì là kết quả của tương tác giữa gen, môi trường, ăn uống, vận động, giấc ngủ, stress, bệnh nền và thuốc đang dùng.
Người có tiền sử gia đình béo phì nên chủ động theo dõi cân nặng, vòng bụng, xét nghiệm chuyển hóa khi cần và xây dựng thói quen sống lành mạnh từ sớm. Nếu béo phì nặng, béo phì từ nhỏ, tăng cân khó kiểm soát hoặc có bất thường đường huyết, mỡ máu, gan nhiễm mỡ, người bệnh nên thăm khám để được bác sĩ đánh giá và tư vấn hướng kiểm soát cân nặng phù hợp. Khách hàng có thể liên hệ hotline 024 3927 5568 hoặc để lại thông tin dưới đây để được bác sĩ, chuyên gia tại trung tâm kiểm soát bệnh lý thừa cân BVĐK Hồng Ngọc liên hệ và tư vấn.
Trung tâm kiểm soát bệnh lý thừa cân BVĐK Hồng Ngọc
Lưu ý y khoa
Bài viết chỉ có giá trị tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc tư vấn điều trị của bác sĩ. Béo phì có thể liên quan đến nhiều yếu tố như di truyền, chế độ ăn, vận động, giấc ngủ, thuốc đang dùng, bệnh nội tiết và môi trường sống. Người có béo phì khởi phát sớm, béo phì nặng, đói nhiều bất thường, chậm phát triển, rối loạn kinh nguyệt hoặc bất thường đường huyết, mỡ máu, men gan nên thăm khám để được đánh giá cá nhân hóa. Không tự thực hiện xét nghiệm gen hoặc dùng thuốc giảm cân theo quảng cáo.
Béo phì có thể liên quan đến di truyền, nhưng gen không phải yếu tố duy nhất quyết định cân nặng. Một người có bố mẹ hoặc người thân bị béo phì có thể có nguy cơ cao hơn, nhưng nguy cơ này còn chịu ảnh hưởng bởi chế độ ăn, mức vận động, giấc ngủ, stress, môi trường sống, thuốc đang dùng và bệnh nền.
Trả lời nhanh: Béo phì có yếu tố di truyền, nhưng phần lớn trường hợp là béo phì đa yếu tố, do nhiều gen tương tác với môi trường và lối sống. Gen có thể ảnh hưởng đến cảm giác đói no, mức tiêu hao năng lượng, xu hướng tích mỡ và đáp ứng với thức ăn. Tuy nhiên, người có nguy cơ di truyền vẫn có thể kiểm soát cân nặng bằng dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ, điều trị bệnh nền và theo dõi y khoa phù hợp.
Béo phì có yếu tố di truyền
Tham vấn chuyên môn: THS.BSNT Nguyễn Thị Như Quỳnh – Khoa Nội tiết, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc – Phúc Trường Minh.
Tóm tắt nhanh bài viết
Béo phì có thể liên quan đến di truyền, nhưng gen không quyết định hoàn toàn cân nặng.
Phần lớn trường hợp béo phì là đa yếu tố, do nhiều gen tương tác với chế độ ăn, vận động, giấc ngủ, stress, môi trường sống và bệnh nền.
Gen có thể ảnh hưởng đến cảm giác đói no, tiêu hao năng lượng, xu hướng tích mỡ, phân bố mỡ và đáp ứng với chế độ ăn.
Cha mẹ béo phì có thể làm con tăng nguy cơ béo phì, nhưng trẻ vẫn có thể phòng ngừa bằng môi trường sống lành mạnh.
Béo phì khởi phát rất sớm, đặc biệt trước 5 tuổi, béo phì nặng, đói nhiều bất thường hoặc kèm chậm phát triển cần được bác sĩ đánh giá.
Người có yếu tố di truyền vẫn có thể kiểm soát cân nặng bằng dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ, điều trị bệnh nền và theo dõi y khoa.
Béo phì có di truyền không?
Béo phì có thể có yếu tố di truyền. Điều này có nghĩa là gen có thể khiến một số người dễ tăng cân hơn người khác trong cùng một môi trường sống. Tuy nhiên, di truyền không phải nguyên nhân duy nhất và không đồng nghĩa rằng người có bố mẹ béo phì chắc chắn sẽ béo phì.
Phần lớn trường hợp béo phì là béo phì đa yếu tố. Nhiều gen có thể cùng ảnh hưởng đến cân nặng, nhưng biểu hiện ra sao còn phụ thuộc vào môi trường sống như thực phẩm nhiều năng lượng, ít vận động, ngủ kém, stress, thói quen gia đình, bệnh nền và thuốc đang dùng.
Nói cách khác, gen có thể làm tăng nguy cơ, nhưng lối sống, môi trường và chăm sóc y tế phù hợp vẫn có vai trò lớn trong kiểm soát cân nặng.
Béo phì có một phần nhỏ yếu tố di truyền
Di truyền khác gì với thói quen gia đình?
Di truyền và thói quen gia đình là hai yếu tố khác nhau nhưng thường đi cùng nhau. Một đứa trẻ có thể thừa hưởng khuynh hướng dễ tăng cân từ gen, đồng thời sống trong môi trường gia đình có nhiều đồ ăn giàu năng lượng, ít vận động, ngủ muộn hoặc thường xuyên dùng đồ uống có đường.
Vì vậy, khi trong gia đình có nhiều người béo phì, cần đánh giá cả yếu tố sinh học lẫn môi trường sống. Không nên kết luận mọi trường hợp đều “do gen”, nhưng cũng không nên đổ lỗi hoàn toàn cho ý chí hoặc thói quen cá nhân.
Thói quen ăn đồ nhiều năng lượng gây tăng cân
Gen ảnh hưởng đến béo phì như thế nào?
Gen có thể ảnh hưởng đến cân nặng qua nhiều cơ chế khác nhau. Những cơ chế này không làm một người “béo lên ngay lập tức”, nhưng có thể khiến việc kiểm soát cân nặng khó hơn nếu người đó sống trong môi trường dễ tăng cân như ăn nhiều thực phẩm giàu năng lượng, ít vận động, ngủ kém hoặc stress kéo dài.
Cơ chế ảnh hưởng của gen
Ý nghĩa thực tế
Cảm giác đói và no
Một số người dễ đói hơn, nhanh thèm ăn hơn hoặc khó cảm thấy no sau bữa ăn. Điều này có thể khiến họ ăn nhiều hơn mà không nhận ra, nhất là khi thường xuyên tiếp xúc với đồ ăn ngọt, béo, nhiều năng lượng.
Tiêu hao năng lượng
Cùng một khẩu phần ăn và mức vận động, mỗi người có thể tiêu hao năng lượng khác nhau. Người có mức tiêu hao thấp hơn có thể dễ tăng cân hơn nếu không điều chỉnh khẩu phần và vận động phù hợp.
Xu hướng tích trữ mỡ
Một số cơ địa có xu hướng dự trữ năng lượng dưới dạng mỡ hiệu quả hơn. Khi ăn dư calo, cơ thể dễ tích mỡ, đặc biệt ở vùng bụng hoặc quanh nội tạng.
Phân bố mỡ
Gen có thể ảnh hưởng đến việc mỡ tập trung ở bụng, hông, đùi hay dưới da. Mỡ bụng và mỡ nội tạng thường liên quan nhiều hơn đến nguy cơ đái tháo đường type 2, rối loạn mỡ máu và bệnh tim mạch.
Đáp ứng với chế độ ăn
Có người giảm cân tốt khi giảm tinh bột tinh chế, người khác đáp ứng tốt hơn khi kiểm soát chất béo hoặc tổng calo. Vì vậy, chế độ giảm cân nên được cá thể hóa thay vì áp dụng một công thức chung cho tất cả.
Hành vi ăn uống
Gen có thể ảnh hưởng đến cảm giác thèm ăn, sở thích với đồ ngọt/béo hoặc xu hướng ăn theo cảm xúc. Khi kết hợp với stress, thiếu ngủ hoặc môi trường nhiều đồ ăn sẵn, nguy cơ ăn quá mức sẽ cao hơn.
Điểm quan trọng là gen chỉ là một phần của bức tranh. Người có nguy cơ di truyền vẫn có thể cải thiện cân nặng nếu được đánh giá đúng, xây dựng chế độ ăn phù hợp, tăng vận động, ngủ đủ và theo dõi các yếu tố chuyển hóa.
Thói quen ăn uống nhiều calo gây béo phì
Các dạng béo phì liên quan đến di truyền
Béo phì liên quan đến di truyền không chỉ có một dạng. Trong thực hành y khoa, bác sĩ có thể cân nhắc các nhóm như béo phì đa gen, béo phì đơn gen hoặc béo phì nằm trong một hội chứng di truyền, tùy độ tuổi khởi phát, mức độ béo phì và các dấu hiệu đi kèm.
Béo phì đa gen
Đây là dạng phổ biến nhất. Béo phì đa gen xảy ra khi nhiều biến thể gen, mỗi biến thể có tác động nhỏ, cùng làm tăng nguy cơ tăng cân. Khi gặp môi trường thuận lợi cho tăng cân như ăn dư năng lượng, ít vận động, ngủ kém, nguy cơ béo phì có thể rõ hơn.
Ý nghĩa thực tế: Người có yếu tố gia đình vẫn có thể phòng ngừa và kiểm soát cân nặng nếu xây dựng thói quen ăn uống, vận động, ngủ nghỉ và theo dõi sức khỏe từ sớm.
Béo phì đơn gen
Béo phì đơn gen là dạng hiếm hơn, thường do biến đổi ở một gen có vai trò lớn trong điều hòa cảm giác đói no hoặc cân bằng năng lượng. Một số gen và đường dẫn sinh học như leptin – melanocortin có liên quan đến điều hòa thèm ăn và cân nặng.
Dạng này thường được nghĩ đến khi trẻ có béo phì rất sớm, tăng cân nhanh, đói nhiều bất thường và thường kèm theo các bất thường cơ quan khác
Béo phì do hội chứng di truyền
Một số hội chứng di truyền có thể đi kèm béo phì, chậm phát triển, bất thường hình thái, rối loạn nội tiết hoặc vấn đề hành vi. Trường hợp này cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá, không nên tự kết luận chỉ dựa vào cân nặng.
Cha mẹ béo phì thì con có chắc chắn béo phì không?
Không. Cha mẹ béo phì có thể làm con tăng nguy cơ béo phì, nhưng không có nghĩa con chắc chắn sẽ béo phì. Nguy cơ này đến từ cả yếu tố gen và môi trường gia đình.
Nói cách khác, trẻ có thể thừa hưởng khuynh hướng dễ tăng cân, đồng thời cũng chịu ảnh hưởng từ cách ăn uống, vận động, ngủ nghỉ và sinh hoạt chung trong gia đình.
Trẻ có thể chịu ảnh hưởng từ các yếu tố sau:
Yếu tố gen ảnh hưởng cảm giác đói no, chuyển hóa và tích trữ mỡ: Một số trẻ có thể dễ đói hơn, khó cảm thấy no hoặc dễ tích mỡ hơn khi ăn dư năng lượng. Điều này không có nghĩa trẻ “không thể kiểm soát cân nặng”, nhưng cần được hướng dẫn ăn uống và vận động phù hợp hơn từ sớm.
Thói quen ăn uống của gia đình: Nếu bữa ăn gia đình thường nhiều đồ chiên, thức ăn nhanh, nước ngọt, bánh kẹo hoặc khẩu phần lớn, trẻ sẽ dễ hình thành thói quen ăn dư năng lượng.
Mức vận động chung trong nhà: Trẻ em thường học theo lối sống của người lớn. Nếu gia đình ít vận động, dành nhiều thời gian ngồi, xem tivi hoặc dùng điện thoại, trẻ cũng dễ giảm tiêu hao năng lượng.
Thời gian dùng màn hình: Dùng màn hình nhiều làm giảm thời gian vận động, đồng thời dễ đi kèm ăn vặt không kiểm soát.
Thói quen ngủ: Ngủ muộn, ngủ không đủ hoặc lịch ngủ thất thường có thể ảnh hưởng đến hormone đói no và hành vi ăn uống.
Cách sử dụng đồ ăn nhanh, nước ngọt, bánh kẹo trong gia đình: Nếu các thực phẩm giàu năng lượng luôn có sẵn trong nhà, trẻ sẽ dễ ăn thường xuyên hơn.
Quan niệm về khẩu phần và cân nặng: Một số gia đình có xu hướng khuyến khích trẻ ăn thật nhiều hoặc xem trẻ “mũm mĩm” là khỏe mạnh. Điều này có thể khiến tình trạng tăng cân bị bỏ qua.
Vì vậy, phòng ngừa béo phì trong gia đình không nên chỉ tập trung vào một người. Hiệu quả hơn là thay đổi môi trường chung: cả nhà ăn cân bằng hơn, vận động nhiều hơn, hạn chế đồ uống có đường, ngủ đúng giờ và theo dõi tăng trưởng định kỳ.
Thói quen ăn uống nhiều calo gây béo phì
Khi nào cần nghi ngờ béo phì do nguyên nhân di truyền?
Không phải ai béo phì cũng cần xét nghiệm gen. Tuy nhiên, nên đi khám chuyên khoa nếu béo phì xuất hiện rất sớm, mức độ nặng, tăng cân nhanh bất thường, đói nhiều khó kiểm soát hoặc đi kèm các bất thường phát triển, nội tiết hay chuyển hóa.
Dấu hiệu cần chú ý
Vì sao nên đi khám?
Béo phì xuất hiện rất sớm, đặc biệt trước 5 tuổi
Có thể cần đánh giá nguyên nhân di truyền hoặc nội tiết
Trẻ tăng cân nhanh, đói nhiều bất thường
Có thể liên quan cơ chế điều hòa cảm giác đói no
Béo phì nặng kèm chậm phát triển
Cần loại trừ hội chứng di truyền hoặc rối loạn nội tiết
Gia đình có nhiều người béo phì nặng
Có thể có yếu tố di truyền mạnh hoặc môi trường gia đình chung
Béo phì kèm thấp lùn, dậy thì bất thường, rối loạn kinh nguyệt
Cần đánh giá nội tiết
Béo phì kèm đường huyết, mỡ máu, gan nhiễm mỡ
Cần đánh giá biến chứng chuyển hóa
Đã giảm cân nhiều lần nhưng thất bại, tăng cân trở lại
Cần kế hoạch cá thể hóa, không chỉ ăn kiêng chung chung
Trong các trường hợp béo phì nặng, khởi phát sớm hoặc có biểu hiện bất thường đi kèm, bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm chuyên sâu, đánh giá nội tiết, dinh dưỡng, chuyển hóa hoặc di truyền tùy tình trạng cụ thể. Tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, người bệnh có thể được đánh giá theo hướng liên chuyên khoa khi cần, gồm Nội tiết, Dinh dưỡng, Tim mạch, Tiêu hóa gan mật và Nhi khoa đối với trẻ em. Việc đánh giá toàn diện giúp xác định béo phì chủ yếu do lối sống, yếu tố gia đình, bệnh nền, thuốc hay nguyên nhân nội tiết/di truyền cần theo dõi chuyên sâu.
Béo phì xuất hiện sớm ở trẻ nhỏ cần được lưu ý
Gia đình có yếu tố di truyền béo phì nên làm gì?
Nếu trong gia đình có nhiều người thừa cân, béo phì, đái tháo đường type 2, tăng huyết áp hoặc gan nhiễm mỡ, việc phòng ngừa nên bắt đầu từ thói quen chung của cả nhà. Mục tiêu không phải là ép giảm cân nhanh, mà là tạo môi trường giúp mọi thành viên dễ ăn uống lành mạnh và vận động đều đặn hơn.
Theo dõi BMI và vòng bụng định kỳ
Người có tiền sử gia đình béo phì nên theo dõi cân nặng BMI và vòng bụng định kỳ để phát hiện xu hướng tăng cân sớm. Với trẻ em, cần theo dõi biểu đồ tăng trưởng theo tuổi và giới, không dùng bảng BMI người lớn để tự kết luận trẻ béo phì.
Xây dựng bữa ăn gia đình lành mạnh
Bữa ăn gia đình nên có rau xanh, đạm nạc, tinh bột phù hợp và hạn chế đồ chiên, nước ngọt, bánh kẹo. Khi cả gia đình cùng thay đổi thực đơn, người có nguy cơ béo phì sẽ dễ duy trì hơn so với việc phải ăn riêng hoặc kiêng khem một mình.
Nên ưu tiên:
Rau xanh trong mỗi bữa: Rau giúp tăng chất xơ, tạo cảm giác no và giảm xu hướng ăn quá nhiều tinh bột hoặc đồ chiên.
Trái cây nguyên quả thay nước ép: Trái cây nguyên quả giữ được chất xơ, giúp no hơn và ít làm tăng năng lượng nhanh như nước ép.
Đạm nạc như cá, thịt nạc, trứng, đậu phụ: Protein giúp no lâu và hỗ trợ duy trì khối cơ, đặc biệt quan trọng khi kiểm soát cân nặng.
Tinh bột phù hợp như cơm khẩu phần vừa, khoai, yến mạch, ngũ cốc nguyên hạt: Không cần cắt bỏ hoàn toàn tinh bột, nhưng nên chọn loại phù hợp và kiểm soát khẩu phần.
Hạn chế nước ngọt, bánh kẹo, đồ chiên, thức ăn nhanh: Đây là nhóm thực phẩm dễ làm dư năng lượng nhưng ít tạo cảm giác no bền vững.
Thức ăn nhanh gây dư năng lượng dẫn đến béo phì
Tăng vận động cho cả gia đình
Vận động không nhất thiết phải bắt đầu bằng tập luyện cường độ cao. Gia đình có thể đi bộ sau bữa tối, đạp xe cuối tuần, bơi, chơi cầu lông hoặc đơn giản là giảm thời gian ngồi liên tục. Khi hoạt động thể chất trở thành thói quen chung, việc kiểm soát cân nặng sẽ bền vững hơn.
Quản lý giấc ngủ và thời gian màn hình
Ngủ thiếu và dùng màn hình quá nhiều có thể làm tăng ăn vặt, giảm vận động và ảnh hưởng hormone đói no. Gia đình nên thống nhất giờ ngủ tương đối ổn định, hạn chế thiết bị điện tử trước ngủ và không để trẻ vừa ăn vừa xem màn hình.
Không kỳ thị cân nặng
Người có nguy cơ di truyền béo phì cần được hỗ trợ, không bị đổ lỗi hoặc trêu chọc. Kỳ thị cân nặng có thể làm tăng stress, ăn theo cảm xúc và khiến người bệnh né tránh thăm khám. Cách tiếp cận phù hợp là tập trung vào sức khỏe, thói quen và mục tiêu nhỏ có thể duy trì.
Béo phì cần được can thiệp sớm
Câu hỏi thường gặp
Béo phì có di truyền không?
Có. Béo phì có thể liên quan đến di truyền, nhưng gen không quyết định hoàn toàn cân nặng. Phần lớn béo phì là đa yếu tố, do nhiều gen tương tác với chế độ ăn, vận động, giấc ngủ, môi trường sống và bệnh nền.
Cha mẹ béo phì thì con có chắc chắn béo phì không?
Không chắc chắn. Con có thể có nguy cơ cao hơn do gen và thói quen gia đình, nhưng vẫn có thể phòng ngừa bằng ăn uống cân bằng, vận động đều, ngủ đủ, hạn chế đồ uống có đường và theo dõi tăng trưởng/cân nặng định kỳ.
Gen béo phì có thật không?
Có các gen liên quan đến nguy cơ béo phì. Tuy nhiên, phần lớn gen chỉ làm tăng nguy cơ ở mức độ nhất định và thường cần tương tác với môi trường như ăn uống dư năng lượng, ít vận động, ngủ kém hoặc stress mới biểu hiện rõ.
Béo phì di truyền có giảm cân được không?
Có thể kiểm soát được. Người có yếu tố di truyền có thể khó giảm cân hơn hoặc dễ tăng cân trở lại hơn, nhưng vẫn có thể cải thiện bằng kế hoạch dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ, điều trị bệnh nền và theo dõi y khoa phù hợp.
Khi nào cần xét nghiệm gen béo phì?
Không phải ai béo phì cũng cần xét nghiệm gen. Xét nghiệm có thể được cân nhắc khi béo phì xuất hiện rất sớm, đặc biệt trước 5 tuổi, béo phì nặng, đói nhiều bất thường, có chậm phát triển hoặc tiền sử gia đình béo phì nặng.
Béo phì do gen khác gì béo phì do ăn uống?
Béo phì do gen thường liên quan đến khuynh hướng sinh học như dễ đói, khó no, dễ tích mỡ hoặc tiêu hao năng lượng khác biệt. Béo phì do ăn uống/lối sống thường liên quan đến dư năng lượng, ít vận động, ngủ kém, stress. Thực tế, nhiều trường hợp có cả hai nhóm yếu tố.
Gia đình có nhiều người béo phì nên phòng ngừa thế nào?
Nên thay đổi môi trường chung của gia đình: ăn nhiều rau, đủ protein, giảm nước ngọt và đồ chiên, tăng vận động, ngủ đúng giờ, giảm thời gian màn hình, theo dõi BMI/vòng bụng và khám định kỳ nếu có yếu tố nguy cơ chuyển hóa.
Có nên tự xét nghiệm gen béo phì không?
Không nên tự xét nghiệm gen béo phì theo quảng cáo và xem kết quả là cơ sở duy nhất để điều trị. Việc xét nghiệm cần được bác sĩ cân nhắc dựa trên tuổi khởi phát, mức độ béo phì, triệu chứng đi kèm và tiền sử gia đình.
Kết luận
Béo phì có thể có yếu tố di truyền, nhưng di truyền không phải nguyên nhân duy nhất và không quyết định hoàn toàn cân nặng. Phần lớn béo phì là kết quả của tương tác giữa gen, môi trường, ăn uống, vận động, giấc ngủ, stress, bệnh nền và thuốc đang dùng.
Người có tiền sử gia đình béo phì nên chủ động theo dõi cân nặng, vòng bụng, xét nghiệm chuyển hóa khi cần và xây dựng thói quen sống lành mạnh từ sớm. Nếu béo phì nặng, béo phì từ nhỏ, tăng cân khó kiểm soát hoặc có bất thường đường huyết, mỡ máu, gan nhiễm mỡ, người bệnh nên thăm khám để được bác sĩ đánh giá và tư vấn hướng kiểm soát cân nặng phù hợp. Khách hàng có thể liên hệ hotline 024 3927 5568 hoặc để lại thông tin dưới đây để được bác sĩ, chuyên gia tại trung tâm kiểm soát bệnh lý thừa cân BVĐK Hồng Ngọc liên hệ và tư vấn.
Trung tâm kiểm soát bệnh lý thừa cân BVĐK Hồng Ngọc
Lưu ý y khoa
Bài viết chỉ có giá trị tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc tư vấn điều trị của bác sĩ. Béo phì có thể liên quan đến nhiều yếu tố như di truyền, chế độ ăn, vận động, giấc ngủ, thuốc đang dùng, bệnh nội tiết và môi trường sống. Người có béo phì khởi phát sớm, béo phì nặng, đói nhiều bất thường, chậm phát triển, rối loạn kinh nguyệt hoặc bất thường đường huyết, mỡ máu, men gan nên thăm khám để được đánh giá cá nhân hóa. Không tự thực hiện xét nghiệm gen hoặc dùng thuốc giảm cân theo quảng cáo.
