Mất sữa rồi mẹ vẫn có thể gọi sữa về lại. Trong nhiều trường hợp, mẹ vẫn có thể kích thích để sữa tiết trở lại sau một giai đoạn giảm bú, ngừng bú hoặc mất sữa. Quá trình này được gọi là gọi sữa về lại hoặc relactation. Tuy nhiên, khả năng gọi sữa về lại phụ thuộc vào thời gian đã ngừng bú/hút, nguyên nhân mất sữa, sức khỏe của mẹ, khả năng bú của bé và mức độ duy trì kích thích tuyến sữa.
Tham vấn chuyên môn: Bác sĩ Nguyễn Anh Thư, Khoa Nhi - Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh
Tóm tắt nhanh bài viết
- Mất sữa rồi vẫn có thể gọi sữa về lại trong nhiều trường hợp, nhưng không phải mẹ nào cũng phục hồi được lượng sữa như trước.
- Gọi sữa về lại, hay relactation, là quá trình kích thích tuyến sữa hoạt động trở lại bằng bú mẹ, vắt tay hoặc hút sữa đều đặn.
- Cơ hội gọi lại sữa thường cao hơn nếu mẹ mới giảm bú/hút trong thời gian ngắn, bé còn hợp tác bú mẹ và nguyên nhân mất sữa có thể khắc phục.
- Trong thời gian kích sữa lại, bé vẫn cần được ăn đủ bằng sữa mẹ hiện có, sữa mẹ vắt ra, sữa mẹ hiến tặng đạt chuẩn hoặc sữa công thức theo hướng dẫn y tế.
- Mẹ không nên tự dùng thuốc, trà hoặc viên lợi sữa khi chưa hỏi bác sĩ.
- Nên đi khám nếu bé bú kém, ít tã ướt, chậm tăng cân hoặc mẹ nghi có bệnh lý, viêm tuyến vú, rối loạn nội tiết hay đang dùng thuốc ảnh hưởng đến sữa.
Gọi sữa về lại là gì?
Gọi sữa về lại, hay relactation, là quá trình kích thích cơ thể mẹ tạo sữa trở lại sau một thời gian giảm bú, ngừng bú hoặc mất sữa. Đây không phải là một “mẹo” giúp sữa về ngay lập tức, mà là quá trình giúp tuyến sữa nhận lại tín hiệu rằng bé vẫn có nhu cầu bú.
Cơ chế chính của relactation là kích thích núm vú và quầng vú lặp lại thông qua bú mẹ trực tiếp, vắt sữa bằng tay hoặc hút sữa. Khi được kích thích thường xuyên, cơ thể mẹ tăng hoạt động của các hormone liên quan đến tạo sữa và phản xạ xuống sữa, trong đó có prolactin và oxytocin.
Trong giai đoạn đầu, mẹ có thể chỉ thấy vài giọt sữa hoặc lượng sữa rất ít. Điều này chưa phản ánh kết quả cuối cùng. Lượng sữa có thể tăng dần nếu việc kích thích được duy trì đều đặn, đúng cách và các nguyên nhân gây giảm sữa được xử trí phù hợp.
Điều quan trọng là trong thời gian gọi sữa về lại, bé vẫn cần được đảm bảo đủ dinh dưỡng. Mẹ không nên vì chờ sữa tăng mà để bé bú không đủ, ít tiểu, lừ đừ, vàng da tăng hoặc chậm tăng cân.
Mất sữa rồi có gọi sữa về lại được không?
Mất sữa rồi vẫn có thể gọi sữa về lại trong nhiều trường hợp, nhưng không phải trường hợp nào cũng phục hồi được lượng sữa như trước. Một số mẹ có thể tăng sữa đáng kể, một số mẹ chỉ tăng được một phần và vẫn cần bổ sung thêm sữa ngoài cho bé theo.
Khả năng gọi sữa về phụ thuộc vào nhiều yếu tố như mẹ đã ngừng bú/hút bao lâu, nguyên nhân mất sữa, bé có chịu bú mẹ không, mẹ có được hỗ trợ đúng cách không và sức khỏe tổng thể của mẹ. Nếu mẹ mới giảm cữ bú hoặc ngừng hút trong thời gian ngắn, việc kích thích sữa thường thuận lợi hơn so với trường hợp đã ngừng hoàn toàn trong thời gian dài.
Mẹ không nên tự kết luận “mất sữa là hết cơ hội”, nhưng cũng không nên kỳ vọng sữa sẽ về nhiều chỉ sau vài cữ kích thích. Mục tiêu an toàn là từng bước tăng kích thích tuyến sữa, theo dõi đáp ứng của mẹ và đảm bảo bé luôn được ăn đủ.
Yếu tố nào ảnh hưởng đến khả năng gọi sữa về lại?
Không phải mẹ nào cũng gọi sữa về lại với tốc độ và lượng sữa giống nhau. Khả năng cải thiện thường phụ thuộc vào thời gian ngừng bú/hút, nguyên nhân mất sữa, khả năng bú của bé, sức khỏe của mẹ và mức độ hỗ trợ chuyên môn.
1. Thời gian mẹ đã ngừng cho bú hoặc ngừng hút sữa
Nếu mẹ mới giảm số lần cho bú, bỏ cữ hoặc ngừng hút trong thời gian ngắn, việc gọi lại sữa thường thuận lợi hơn. Khi tuyến sữa vẫn còn được kích thích một phần, việc tăng lại tần suất bú/vắt/hút có thể giúp cơ thể nhận tín hiệu tạo sữa rõ hơn.
Nếu mẹ đã ngừng hoàn toàn trong thời gian dài, vẫn có thể thử relactation, nhưng quá trình thường cần nhiều thời gian hơn và kết quả có thể không hoàn toàn như trước. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận nhiều phụ nữ đã ngừng cho con bú gần đây hoặc trong quá khứ vẫn có thể tái tạo sữa; quá trình này được gọi là relactation.
2. Nguyên nhân khiến mẹ bị mất sữa
Mất sữa có thể xảy ra sau khi mẹ giảm số lần cho bú hoặc hút sữa, bé bú bình nhiều hơn, mẹ và bé phải tách nhau, mẹ stress kéo dài, ngủ nghỉ kém, đau sau sinh, mắc bệnh sau sinh hoặc dùng một số loại thuốc.
Nếu nguyên nhân chính là giảm rút sữa, việc tăng số lần bú, vắt hoặc hút thường là bước quan trọng nhất. Nếu liên quan đến bệnh lý, thuốc, viêm tuyến vú, rối loạn tuyến giáp, tiền sử băng huyết sau sinh, phẫu thuật vú hoặc mẹ quá mệt sau sinh, mẹ nên được bác sĩ đánh giá thay vì chỉ tự kích sữa tại nhà.
3. Bé có chịu bú mẹ trực tiếp không?
Nếu bé còn hợp tác bú mẹ, quá trình gọi sữa về lại thường thuận lợi hơn vì bé vừa kích thích núm vú, vừa giúp rút sữa. Tuy nhiên, nếu bé đã quen bú bình và từ chối ti mẹ, mẹ vẫn có thể bắt đầu bằng vắt tay hoặc hút sữa, sau đó tập cho bé làm quen lại với ti mẹ khi phù hợp.
Mục tiêu ban đầu không nhất thiết là bé bú mẹ hoàn toàn ngay. Điều quan trọng hơn là tạo lại trải nghiệm bú mẹ nhẹ nhàng, không ép buộc và vẫn đảm bảo bé được ăn đủ.
4. Mẹ có được hỗ trợ đúng cách không?
Gọi sữa về lại thường cần thời gian và cách làm phù hợp. Nếu mẹ tự thực hiện một mình, mẹ có thể gặp các vấn đề như hút quá ít nên không đủ kích thích, hút quá mức gây đau đầu ti, bỏ cuộc sớm hoặc bổ sung sữa không đúng cách khiến bé càng ít bú mẹ hơn.
CDC lưu ý relactation có thể cần tư vấn chuyên môn để đánh giá tình trạng mẹ - bé, cách cho bú, lịch hút/vắt sữa và phương án bổ sung dinh dưỡng an toàn cho trẻ.
Cách gọi sữa về sau khi mất sữa
Để gọi sữa về lại, mẹ cần tập trung vào nguyên tắc chính: rút sữa thường xuyên, đúng cách và đảm bảo bé vẫn được nuôi dưỡng đầy đủ. Các biện pháp hỗ trợ như da kề da, nghỉ ngơi, ăn uống đủ chất và giảm căng thẳng có thể giúp quá trình này thuận lợi hơn, nhưng không thay thế được việc bú, vắt hoặc hút sữa đều đặn.
1. Cho bé bú trực tiếp nếu bé còn hợp tác
Bú mẹ trực tiếp là cách kích thích tự nhiên cho tuyến sữa. Khi bé ngậm bắt đúng và bú hiệu quả, cơ thể mẹ nhận tín hiệu tạo sữa rõ hơn. Mẹ có thể mời bé bú khi bé vừa thức dậy, buồn ngủ, đang da kề da hoặc chưa quá đói.
Nếu bé khóc nhiều, gồng người hoặc từ chối vú, mẹ không nên ép. Hãy tạm dừng, dỗ bé bình tĩnh, cho bé ăn bằng phương án phù hợp nếu bé đang đói, rồi thử lại sau.
2. Vắt sữa hoặc hút sữa nếu bé chưa bú hiệu quả
Nếu bé chưa chịu bú mẹ, bú yếu, sinh non, vàng da, ngủ nhiều hoặc mẹ - bé phải tách nhau, mẹ có thể bắt đầu bằng vắt sữa bằng tay hoặc hút sữa. Việc này giúp duy trì tín hiệu tạo sữa cho đến khi bé bú trực tiếp tốt hơn.
Một số tài liệu hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ gợi ý mẹ có thể vắt tay hoặc hút sữa nhiều lần trong ngày tùy sức khỏe và hoàn cảnh. Với trường hợp cần kích sữa tích cực, chuyên gia có thể hướng dẫn lịch khoảng 8 - 12 lần/ngày, bao gồm ban đêm. Tuy nhiên, lịch cụ thể nên cá nhân hóa để tránh mẹ quá mệt, đau đầu ti hoặc bỏ cuộc sớm.
3. Da kề da thường xuyên
Da kề da giúp mẹ và bé gần gũi hơn, hỗ trợ phản xạ tìm vú của bé và có thể giúp việc tập bú mẹ thuận lợi hơn. Mẹ có thể đặt bé nằm áp ngực trần với mẹ, giữ ấm phù hợp và đảm bảo đường thở của bé luôn thông thoáng.
Da kề da không phải là biện pháp duy nhất để gọi sữa về lại, nhưng là cách hỗ trợ an toàn, dễ thực hiện nếu sức khỏe mẹ và bé cho phép. Với trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc từng cần chăm sóc đặc biệt, mẹ nên thực hiện theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
4. Duy trì lịch kích sữa đều đặn nhưng không quá sức
Tuyến sữa hoạt động theo cơ chế cung - cầu. Khi sữa được rút ra thường xuyên bằng việc cho con bú, vắt tay hoặc hút sữa, cơ thể mẹ nhận tín hiệu tiếp tục tạo sữa. Vì vậy, tính đều đặn thường quan trọng hơn việc cố gắng hút quá lâu trong một vài lần rồi kiệt sức.
Mẹ có thể bắt đầu bằng lịch phù hợp với sức khỏe và hoàn cảnh, sau đó tăng dần nếu có thể. Nếu hút sữa gây đau, nứt đầu ti, chảy máu hoặc khiến mẹ quá mệt, cần điều chỉnh lực hút, phễu hút, thời gian hút hoặc nhờ nhân viên y tế hỗ trợ.
5. Ăn uống đủ chất, uống nước theo nhu cầu
Ăn uống đủ chất không làm sữa về ngay lập tức, nhưng giúp mẹ hồi phục và duy trì việc kích sữa tốt hơn. Mẹ nên ăn đa dạng, không kiêng khem cực đoan, bổ sung đủ chất đạm, tinh bột, rau xanh, trái cây, chất béo lành mạnh và uống nước theo cảm giác khát.
Không có bằng chứng chắc chắn cho thấy một món ăn hoặc thức uống đơn lẻ có thể gọi sữa về lại cho mọi mẹ. Vì vậy, mẹ không nên đặt kỳ vọng vào các món “lợi sữa cấp tốc” hoặc bỏ qua việc bú, vắt, hút sữa đều đặn.
6. Nghỉ ngơi và giảm căng thẳng
Căng thẳng, thiếu ngủ, đau sau sinh và kiệt sức có thể khiến mẹ khó duy trì lịch kích sữa và ảnh hưởng đến phản xạ xuống sữa. Mẹ nên nhờ người thân hỗ trợ việc nhà, thay tã, bế bé, chuẩn bị bữa ăn để có thêm thời gian nghỉ.
Nếu mẹ lo âu nhiều, mất ngủ kéo dài, buồn bã, kiệt sức hoặc cảm thấy quá áp lực vì chuyện sữa mẹ, gia đình nên khuyến khích mẹ trao đổi với bác sĩ. Sức khỏe tinh thần của mẹ là một phần quan trọng trong quá trình chăm sóc bé.
Mẹ nên lưu ý gì khi bắt đầu gọi sữa về sau mất sữa?
Khi bắt đầu gọi sữa về lại, mẹ cần ưu tiên an toàn cho bé trước, sau đó mới tăng dần kích thích tuyến sữa. Relactation là quá trình có thể cần thời gian, không nên đánh giá thất bại chỉ sau vài ngày đầu.
1. Đảm bảo bé vẫn được ăn đủ
Trong khi mẹ đang kích sữa lại, bé vẫn cần được nuôi dưỡng đủ bằng sữa mẹ hiện có, sữa mẹ vắt ra, sữa mẹ hiến tặng từ ngân hàng sữa đạt chuẩn hoặc sữa công thức theo hướng dẫn của bác sĩ.
Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) lưu ý relactation không phải lúc nào cũng đồng nghĩa quay lại bú mẹ hoàn toàn; một số trẻ vẫn cần bổ sung dinh dưỡng trong khi theo dõi tăng cân và dấu hiệu nhận đủ năng lượng.
Điều này không có nghĩa là mẹ thất bại. Ưu tiên đầu tiên luôn là bé được ăn đủ và an toàn; song song với đó, mẹ từng bước kích thích để sữa trở lại.
2. Theo dõi dấu hiệu bé nhận đủ sữa
Mẹ nên theo dõi tổng thể tình trạng của bé, không chỉ dựa vào lượng sữa mẹ hút được. Các dấu hiệu cần chú ý gồm số tã ướt, phân, mức độ tỉnh táo, khả năng bú, vàng da và cân nặng theo đánh giá của bác sĩ.
Nếu bé bú kém, ít tã ướt, nước tiểu sẫm màu, vàng da tăng, ngủ li bì, khó đánh thức hoặc sụt cân nhiều, mẹ nên đưa bé đi khám sớm.
3. Kiểm tra khớp ngậm và cách hút/vắt sữa
Nếu bé ngậm bắt không đúng, mẹ có thể đau đầu ti, bé rút sữa kém và tuyến sữa không nhận đủ tín hiệu. Nếu mẹ hút sữa nhưng phễu không vừa, lực hút quá mạnh hoặc lịch hút không phù hợp, quá trình kích lại sữa cũng có thể kém hiệu quả.
Mẹ nên được nhân viên y tế hoặc chuyên gia tư vấn bú mẹ quan sát trực tiếp một cữ bú hoặc một lần hút nếu có các vấn đề như đau đầu ti, nứt cổ gà, bé mút nhưng ít nuốt, hút sữa rất đau hoặc lượng sữa không tăng sau một thời gian kích thích đều.
4. Không so sánh tiến độ với mẹ khác
Mỗi mẹ có thời gian ngừng bú, nguyên nhân mất sữa, sức khỏe và điều kiện hỗ trợ khác nhau. Có mẹ thấy sữa tăng sau vài ngày, có mẹ cần nhiều tuần, có mẹ chỉ tăng được một phần. Vì vậy, mẹ không nên so sánh lượng sữa của mình với người khác.
Nếu mẹ thấy áp lực, hãy đặt mục tiêu nhỏ hơn như tăng số lần kích thích trong ngày, giảm đau khi hút, giúp bé quen lại với ti mẹ hoặc tăng dần lượng sữa vắt ra. Những cải thiện nhỏ vẫn có ý nghĩa trong quá trình relactation.
Hồng Ngọc đồng hành cùng mẹ trong hành trình nuôi con bằng sữa mẹ
Khoa Sơ sinh - Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc đồng hành cùng mẹ và bé trong suốt giai đoạn sau sinh bằng cách theo dõi sát sao tình trạng bú mẹ, hướng dẫn kỹ thuật cho bé bú đúng khớp ngậm, hỗ trợ mẹ xây dựng lịch hút/vắt sữa phù hợp và tư vấn xử trí các vấn đề thường gặp như ít sữa, tắc tia sữa hoặc bé bú kém. Đội ngũ bác sĩ, điều dưỡng giàu kinh nghiệm luôn sẵn sàng hỗ trợ trực tiếp, giúp mẹ tự tin hơn trong hành trình nuôi con bằng sữa mẹ.
Trong giai đoạn sữa chưa về nhưng vẫn muốn cho con tiếp cận sữa mẹ, sản phụ có thể tham khảo Ngân hàng sữa mẹ vệ tinh trực thuộc Ngân hàng sữa mẹ - Bệnh viện Nhi Trung ương tại BVĐK Hồng Ngọc. Với quy trình sàng lọc và xử lý nghiêm ngặt, ngân hàng sữa cung cấp sữa mẹ thanh trùng an toàn phù hợp cho những em bé sinh non, sinh mổ hoặc những em bé cần hỗ trợ trong giai đoạn đầu đời.
Câu hỏi thường gặp
Mất sữa rồi có gọi lại được không?
Có thể. Quá trình này gọi là relactation, tức tạo sữa trở lại sau khi đã ngừng hoặc giảm cho bú. CDC cho biết kích thích núm vú và rút sữa thường xuyên bằng bú mẹ, vắt tay hoặc hút sữa có thể giúp tái thiết lập sản xuất sữa.
Gọi sữa về lại mất bao lâu?
Không có mốc thời gian cố định cho mọi mẹ. Thời gian phụ thuộc vào mẹ đã ngừng bú/hút bao lâu, nguyên nhân mất sữa, bé có chịu bú mẹ không, sức khỏe của mẹ và mức độ kích thích tuyến sữa. Không nên đánh giá thất bại chỉ sau 1-2 ngày đầu.
Có phải cứ kích sữa là sẽ đủ sữa hoàn toàn không?
Không. Một số mẹ có thể tăng sữa đáng kể, một số mẹ vẫn cần bổ sung sữa cho bé. AAP lưu ý relactation không phải lúc nào cũng quay lại bú mẹ hoàn toàn; bé có thể cần bổ sung dinh dưỡng trong khi theo dõi tăng cân.
Mẹ nên hút sữa bao nhiêu lần mỗi ngày để gọi sữa về?
Lịch hút nên được cá nhân hóa. Với trường hợp cần kích sữa tích cực, chuyên gia có thể hướng dẫn mẹ hút hoặc vắt nhiều lần trong ngày, có thể khoảng 8-12 lần/ngày, bao gồm ban đêm. Tuy nhiên, mẹ không nên cố quá sức nếu đau đầu ti, mệt nhiều hoặc không thể duy trì.
Có nên uống trà lợi sữa hoặc thuốc lợi sữa không?
Không nên tự dùng. ABM khuyến nghị cần đánh giá nguyên nhân y khoa, kiểm tra hiệu quả bú/hút/vắt và tối ưu việc rút sữa trước khi cân nhắc thuốc hoặc sản phẩm lợi sữa. Thuốc hoặc sản phẩm lợi sữa không thay thế được bú, hút hoặc vắt đều.
Bé không chịu bú mẹ nữa thì có gọi sữa về được không?
Vẫn có thể bắt đầu bằng vắt tay hoặc hút sữa để kích thích tuyến sữa. Sau đó, mẹ có thể tập cho bé bú lại khi bé bình tĩnh, da kề da hoặc buồn ngủ. Nếu bé từ chối kéo dài, mẹ nên tìm hỗ trợ từ nhân viên y tế hoặc chuyên gia tư vấn bú mẹ.
Kết luận
Mất sữa rồi vẫn có thể gọi sữa về lại trong nhiều trường hợp, nhưng đây là quá trình cần thời gian, sự đều đặn và theo dõi sát tình trạng của bé. Mẹ nên tập trung vào các bước quan trọng: rút sữa thường xuyên bằng bú mẹ, vắt tay hoặc hút sữa; kiểm tra khớp ngậm; duy trì da kề da; nghỉ ngơi, ăn uống đủ chất và tìm hỗ trợ chuyên môn khi cần.
Điều quan trọng nhất là bé vẫn được ăn đủ và an toàn trong thời gian mẹ kích sữa lại. Nếu bé bú kém, ít tã ướt, vàng da tăng, chậm tăng cân hoặc mẹ có dấu hiệu viêm tuyến vú, bệnh lý nền, đang dùng thuốc ảnh hưởng đến tiết sữa, gia đình nên đưa mẹ và bé đi khám sớm.
Lưu ý y khoa
Bài viết chỉ có giá trị tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán, điều trị hoặc tư vấn trực tiếp từ bác sĩ, nữ hộ sinh, điều dưỡng sơ sinh hoặc chuyên gia tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ. Mẹ và bé nên đi khám sớm nếu bé bú kém, ít tã ướt, vàng da tăng, lừ đừ, chậm tăng cân hoặc mẹ sốt, đau vú, ngực đỏ nóng, kiệt sức sau sinh.
Tài liệu tham khảo
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Relactation.https://www.cdc.gov/breastfeeding-special-circumstances/hcp/relactation/index.html
- World Health Organization (WHO). Relactation: Review of Experience and Recommendations for Practice.https://www.who.int/publications/i/item/WHO-CHS-CAH-98.14
- La Leche League International. Relactation and Induced Lactation.https://llli.org/breastfeeding-info/relactation/
- American Academy of Pediatrics (HealthyChildren). Relactation.https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/baby/breastfeeding/Pages/Relactation.aspx
- Academy of Breastfeeding Medicine. Clinical Protocol #9: Use of Galactogogues in Initiating or Augmenting Maternal Milk Production.https://www.bfmed.org/assets/DOCUMENTS/PROTOCOLS/9-galactogogues-protocol-english.pdf
