Lật cổ chân khi chơi thể thao nên xử trí và phục hồi thế nào?

Tham vấn chuyên môn: THS.BS - Hoàng Văn Ban, Khoa Ngoại Chấn thương chỉnh hình - Thần kinh sọ não Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh.

Lưu ý y khoa: Nội dung trong bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho thăm khám, chẩn đoán hoặc điều trị trực tiếp từ bác sĩ. Người bị lật cổ chân không nên tự kéo nắn khớp, xoa bóp mạnh, chườm nóng trong giai đoạn sưng đau cấp hoặc cố tiếp tục chơi thể thao khi chưa phục hồi. Nếu cổ chân biến dạng, đau nhiều, không chịu lực được, sưng bầm tăng nhanh, bàn chân tê, lạnh hoặc tím tái, cần đến cơ sở y tế để được kiểm tra sớm.

Lật cổ chân khi chơi thể thao là gì?

Lật cổ chân, dân gian còn gọi là lật sơ mi, là một dạng bong gân xảy ra khi bàn chân xoay quá mức, khiến các dây chằng quanh mắt cá bị kéo căng hoặc rách. Phần lớn trường hợp bàn chân lật vào trong, làm tổn thương nhóm dây chằng phía ngoài mắt cá; kiểu xoay ra ngoài ít gặp hơn nhưng có thể ảnh hưởng đến dây chằng phía trong hoặc vùng liên kết giữa hai xương cẳng chân.

Tùy mức độ chấn thương, dây chằng có thể chỉ bị giãn nhẹ, rách một phần hoặc rách hoàn toàn. Tổn thương càng nặng thì tình trạng đau, sưng, mất vững cổ chân và thời gian phục hồi thường càng rõ và kéo dài hơn.

Nguyên nhân và dấu hiệu lật cổ chân

Lật cổ chân thường gặp trong các môn có nhiều động tác chạy, bật nhảy, đổi hướng hoặc tiếp đất như bóng đá, bóng rổ, cầu lông, tennis, pickleball và chạy bộ. Nhận biết sớm tình huống gây chấn thương và các dấu hiệu ban đầu giúp người chơi xử trí đúng ngay từ đầu.

Tình huống dễ gây lật cổ chân

Cổ chân dễ bị xoắn khi bàn chân đặt sai tư thế trong lúc cơ thể vẫn tiếp tục di chuyển. Một số tình huống thường gặp gồm:

• Tiếp đất lệch: Bàn chân chạm sân bằng mép ngoài hoặc giẫm lên chân người khác sau khi bật nhảy.
• Đổi hướng đột ngột: Bàn chân bám trên mặt sân trong khi thân người xoay sang hướng khác.
• Mặt sân không bằng phẳng: Bề mặt trơn, gồ ghề hoặc có vật cản khiến người chơi bước hụt.
• Giày không phù hợp: Giày rộng, đế mòn hoặc độ bám kém khiến bàn chân thiếu ổn định.
• Cổ chân chưa phục hồi tốt: Người từng bong gân nhưng sức mạnh, khả năng giữ thăng bằng hoặc kiểm soát vận động chưa hồi phục đầy đủ có nguy cơ tái chấn thương cao hơn.

Dấu hiệu nhận biết lật cổ chân

Cơn đau thường xuất hiện ngay sau một bước hụt, pha tiếp đất sai tư thế hoặc tình huống va chạm. Tùy mức độ tổn thương, người chơi có thể gặp các biểu hiện:

• Đau quanh mắt cá, tăng khi đứng, đi lại hoặc xoay bàn chân.
• Cổ chân sưng, bầm tím rõ dần sau chấn thương.
• Khó gập, duỗi hoặc xoay cổ chân.
• Đi khập khiễng hoặc khó chịu lực lên chân bị thương.
• Cảm giác cổ chân yếu, lỏng hoặc dễ khuỵu.

Bong gân nhẹ chỉ làm dây chằng bị kéo giãn hoặc xuất hiện các tổn thương vi thể. Bong gân mức độ trung bình có thể gây rách một phần dây chằng, trong khi trường hợp nặng có thể rách hoàn toàn và làm khớp mất vững rõ.

Các triệu chứng bên ngoài không phải lúc nào cũng đủ để phân biệt bong gân với gãy xương hoặc trật khớp. Vì vậy, người bị đau nhiều, sưng nhanh cần được thăm khám để xác định chính xác mức độ tổn thương.

Cách sơ cứu khi bị lật cổ chân trên sân

Khi vừa bị lật cổ chân, người chơi cần dừng vận động và tránh tiếp tục chạy thử hoặc xoay cổ chân để kiểm tra. Sơ cứu đúng trong giai đoạn đầu giúp bảo vệ khớp, giảm đau và hạn chế sưng.

Thực hiện quy tắc R.I.C.E.

R.I.C.E. gồm nghỉ ngơi, chườm lạnh, băng ép và kê cao chân. Đây là những bước có thể thực hiện ngay sau chấn thương:

• Rest – Nghỉ ngơi: Dừng ngay buổi chơi thể thao. Nếu bước đi gây đau nhiều, nên nhờ người hỗ trợ rời sân thay vì cố chịu lực lên chân bị thương.
• Ice – Chườm lạnh: Bọc túi đá hoặc túi lạnh trong một lớp khăn mỏng rồi đặt lên vùng đau khoảng 15 - 20 phút mỗi lần. Không đặt đá trực tiếp lên da.
• Compression – Băng ép: Dùng băng thun quấn quanh cổ chân với lực vừa phải để hỗ trợ kiểm soát sưng. Cần nới băng nếu ngón chân tê, lạnh, tím tái hoặc đau tăng.
• Elevation – Kê cao chân: Đặt cẳng chân lên gối sao cho cổ chân được nâng cao, đồng thời giữ tư thế thoải mái và không gây tê chân.

Các biện pháp này chủ yếu hỗ trợ kiểm soát triệu chứng trong giai đoạn đầu. Nếu xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ chấn thương nặng, người bệnh vẫn cần được thăm khám thay vì chỉ tiếp tục tự chăm sóc tại nhà.

Những điều không nên làm

Một số cách xử trí không đúng ngay sau chấn thương có thể khiến sưng đau tăng hoặc làm tổn thương nghiêm trọng hơn. Vì vậy người bị lật cổ chân nên tránh:

• Xoa dầu nóng hoặc chườm nóng sớm: Nhiệt trong giai đoạn đầu có thể làm vùng chấn thương sưng và bầm rõ hơn.
• Xoa bóp mạnh: Tác động lực mạnh lên vùng đang tổn thương có thể làm cơn đau tăng lên.
• Tự kéo hoặc nắn cổ chân: Việc cố đưa khớp về vị trí cũ khi chưa xác định có gãy xương hoặc trật khớp hay không tiềm ẩn nguy cơ làm tổn thương nặng hơn.
• Bó lá hoặc đắp thuốc không rõ thành phần: Những phương pháp này có thể gây kích ứng da, bỏng hoặc nhiễm trùng.
• Tiếp tục thi đấu: Chạy, bật nhảy hoặc đổi hướng khi cổ chân còn đau và thiếu vững làm tăng nguy cơ tổn thương thêm hoặc tái lật.

Khi nào lật cổ chân cần đi khám?

Không phải trường hợp lật cổ chân nào cũng cần đến bệnh viện ngay. Bong gân nhẹ có thể cải thiện dần khi giảm vận động và chăm sóc phù hợp. Người bị lật cổ chân nên đi khám sớm khi có các biểu hiện:

• Cổ chân hoặc bàn chân biến dạng sau chấn thương.
• Không thể đứng hoặc đi được vài bước.
• Đau chói tại một điểm trên xương.
• Sưng hoặc bầm tím tăng nhanh.
• Cổ chân rất lỏng hoặc thường xuyên khuỵu.
• Bàn chân tê, lạnh, nhợt màu hoặc tím tái.
• Khả năng gập duỗi cổ chân giảm rõ rệt.
• Đau và sưng không cải thiện sau vài ngày chăm sóc.
• Bong gân tái diễn nhiều lần hoặc cổ chân thường xuyên mất vững.

Khi thăm khám, bác sĩ sẽ phân biệt bong gân đơn thuần với gãy xương, trật khớp hoặc các tổn thương khác quanh cổ chân. Đồng thời, người bệnh có thể được chỉ định chẩn đoán hình ảnh để đánh giá rõ hơn mức độ chấn thương.

Khám lật cổ chân tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc

Khi thăm khám lật cổ chân tại Khoa Ngoại Chấn thương chỉnh hình - Thần kinh sọ não, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh, bác sĩ sẽ đánh giá vị trí đau, mức độ sưng, khả năng vận động, sức chịu lực và độ vững của cổ chân.

Bên cạnh đó, bác sĩ có thể chỉ định các phương pháp chẩn đoán hình ảnh nhằm phát hiện gãy xương hoặc tổn thương phối hợp. Dựa trên kết quả đánh giá, bác sĩ lựa chọn phương án điều trị phù hợp với mức độ chấn thương và nhu cầu vận động của từng người.

Trong giai đoạn phục hồi, người bệnh cần tập vật lý trị liệu giúp lấy lại tầm vận động, sức mạnh cơ, khả năng giữ thăng bằng và kiểm soát cổ chân được tăng dần theo khả năng đáp ứng. Mục tiêu không chỉ là giảm đau mà còn giúp khớp ổn định hơn và tạo nền tảng để người bệnh quay lại sinh hoạt, tập luyện hoặc thi đấu an toàn.

Cách phòng ngừa lật cổ chân tái phát

Người từng bong gân cổ chân có nguy cơ tái chấn thương nếu quay lại vận động khi sức mạnh, thăng bằng và khả năng kiểm soát khớp chưa phục hồi đầy đủ. Vì vậy, giai đoạn phòng ngừa sau chấn thương đóng vai trò quan trọng không kém quá trình giảm đau.

Người chơi nên duy trì các biện pháp:

• Khởi động cổ chân, cẳng chân và toàn thân trước khi tập.
• Tập nâng gót để tăng sức mạnh cơ quanh cổ chân.
• Tập đứng một chân và các bài thăng bằng để cải thiện kiểm soát khớp.
• Sử dụng dây đàn hồi để tập các hướng gập, duỗi và xoay cổ chân.
• Tăng dần thời lượng, tốc độ và độ khó sau thời gian nghỉ.
• Tập đúng kỹ thuật tiếp đất, xoay trụ và chuyển hướng.
• Chọn giày đúng kích thước, phù hợp với môn thể thao và mặt sân.
• Sử dụng băng hoặc nẹp cổ chân khi có chỉ định, đặc biệt ở người từng bong gân nhiều lần.

Câu hỏi thường gặp về lật cổ chân khi chơi thể thao

Lật cổ chân nhưng vẫn đi được có cần khám không?

Lật cổ chân vẫn đi lại được không đồng nghĩa chấn thương chỉ ở mức nhẹ, vì một số trường hợp rách dây chằng hoặc gãy xương nhỏ vẫn có thể chịu lực trong thời gian đầu. Người bệnh nên đi khám nếu đau tăng, sưng bầm rõ, đi khập khiễng, đau chói tại một điểm xương hoặc cảm thấy cổ chân thiếu vững.

Lật cổ chân khi chơi thể thao nên chườm nóng hay lạnh?

Trong giai đoạn đầu khi cổ chân còn sưng đau, người bị lật cổ chân khi chơi thể thao nên ưu tiên chườm lạnh khoảng 15 - 20 phút mỗi lần và bọc túi lạnh qua một lớp khăn để bảo vệ da. Chườm ấm chỉ nên thực hiện khi sưng cấp đã giảm và phù hợp với tình trạng phục hồi, không nên tự chườm nóng ngay sau chấn thương.

Lật cổ chân khi chơi thể thao có cần bó bột không?

Không phải mọi trường hợp lật cổ chân khi chơi thể thao đều cần bó bột. Bong gân nhẹ thường được điều trị bằng bảo vệ khớp, kiểm soát đau sưng và phục hồi vận động từng bước, trong khi tổn thương nặng hơn có thể cần nẹp hoặc bất động trong một thời gian tùy mức độ rách dây chằng, độ vững của khớp và tổn thương đi kèm.

Lật cổ chân bao lâu thì khỏi?

Bong gân nhẹ thường cải thiện trong 1 - 3 tuần, trường hợp rách dây chằng một phần có thể cần 3 - 8 tuần, còn chấn thương nặng kéo dài nhiều tuần đến vài tháng. Thời gian hồi phục phụ thuộc vào mức độ tổn thương và quá trình phục hồi chức năng. Người chơi chỉ nên trở lại sân khi cổ chân hết đau, vận động tốt, đủ sức mạnh và không còn cảm giác mất vững.

Kết luận

Lật cổ chân khi chơi thể thao cần được xử trí đúng ngay từ đầu để hạn chế sưng đau, bảo vệ dây chằng và giảm nguy cơ tái chấn thương. Người chơi nên dừng vận động, chườm lạnh, băng ép vừa phải, kê cao chân và tránh xoa bóp, chườm nóng hoặc tự kéo nắn khớp. Nếu cổ chân biến dạng, sưng bầm nhanh, đau nhiều, tê lạnh hoặc không chịu lực được, cần đi khám sớm để loại trừ tổn thương nặng. 

Tài liệu tham khảo

1. American Academy of Orthopaedic Surgeons – Sprained Ankle
2. National Health Service – Sprains and strains
3. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy – Clinical Practice Guidelines for Lateral Ankle Sprains
4. British Journal of Sports Medicine – Return to sport after an acute lateral ankle sprain
5. Chelsea and Westminster Hospital – Care of your ankle injury