Tham vấn chuyên môn: THS.BS - Hoàng Văn Ban, Khoa Ngoại Chấn thương chỉnh hình - Thần kinh sọ não Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh.
Lưu ý y khoa: Nội dung trong bài mang tính tham khảo, không thay thế quá trình thăm khám, chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Người bệnh không nên tự nắn chỉnh cổ chân, tự dùng thuốc kéo dài hoặc tiếp tục tập khi đau tăng. Nếu đau ảnh hưởng đến đi lại, kéo dài, tái diễn hoặc xuất hiện dấu hiệu chấn thương nặng, người bệnh cần đi khám để được đánh giá và lựa chọn hướng điều trị phù hợp.
Đau cổ chân sau tập luyện thường do đâu?
Đau cổ chân sau tập luyện thường liên quan đến bong gân, gân quanh mắt cá bị kích thích hoặc khớp và xương chịu lực lặp lại. Thời điểm xuất hiện đau và tình huống gây đau giúp định hướng nguyên nhân trước khi thăm khám.
Bong gân hoặc lật cổ chân
Bong gân xảy ra khi dây chằng giữ khớp cổ chân bị kéo giãn hoặc rách sau một động tác xoay, vặn hay tiếp đất lệch. Chấn thương này dễ gặp khi chơi bóng đá, bóng rổ, cầu lông, tennis, pickleball hoặc chạy trên địa hình không bằng phẳng.
Sau chấn thương, người tập thường đau quanh mắt cá, sưng và khó chịu lực, đồng thời có thể xuất hiện bầm tím sau đó. Nếu dây chằng bị tổn thương nhiều, người tập có thể cảm thấy cổ chân lỏng, khuỵu khi bước hoặc khó đi lại.
Gân quanh cổ chân bị kích thích
Gân gót Achilles và các gân chạy quanh mắt cá tham gia liên tục vào động tác chạy, nhón chân, bật nhảy và tăng tốc. Khi quãng đường, thời gian hoặc cường độ tập tăng quá nhanh, gân dễ bị kích thích và gây đau sau vận động.
Đau tại gân Achilles thường tập trung ở phía sau cổ chân, gần gót và rõ hơn khi chạy hoặc nhón chân. Trong khi đó, đau dọc mặt trong hoặc mặt ngoài mắt cá liên quan đến những gân khác nên vị trí đau là thông tin quan trọng để bác sĩ có cơ sở đánh giá tình trạng bệnh.
Khớp cổ chân chịu áp lực lặp lại
Một buổi chạy dài hơn bình thường, tập nhiều trận liên tiếp hoặc thực hiện nhiều động tác bật nhảy khiến khớp cổ chân phải chịu lực lặp lại trong thời gian dài. Người tập cảm thấy đau âm ỉ, căng hoặc nặng quanh mắt cá sau khi kết thúc vận động.
Nếu triệu chứng giảm sau nghỉ và việc đi lại không bị ảnh hưởng, người tập nên điều chỉnh cường độ trong những buổi tiếp theo. Trường hợp đau xuất hiện thường xuyên dù đã giảm mức tập cần được kiểm tra để tìm nguyên nhân thay vì tiếp tục tăng cường độ.
Xương bị tổn thương sau vận động cường độ cao
Chạy và bật nhảy lặp lại gây áp lực lên xương bàn chân và cổ chân, đặc biệt khi khối lượng vận động tăng quá nhanh. Nếu xương không kịp phục hồi, các tổn thương nhỏ có thể tích tụ và dẫn đến nứt xương do quá tải.
Cơn đau thường tập trung tại một điểm trên xương. Ban đầu, đau xuất hiện gần cuối buổi tập và giảm khi nghỉ ngơi, nhưng khi tổn thương tiến triển, cơn đau có thể xuất hiện sớm hơn, kéo dài cả khi đi bộ hoặc kèm theo sưng quanh vị trí tổn thương.
Đau cổ chân sau tập luyện nên xử trí thế nào?
Khi đau xuất hiện sau một cú trẹo, tiếp đất lệch hoặc buổi tập nặng, người tập nên dừng hoạt động gây đau. Trong giai đoạn đầu, nghỉ tương đối – chườm lạnh – băng ép – kê cao chân (R.I.C.E.) giúp giảm đau và kiểm soát sưng, đặc biệt khi cổ chân có biểu hiện của bong gân.
- Nghỉ tương đối (Rest): Tạm dừng chạy, bật nhảy, tăng tốc và đổi hướng nếu các động tác này làm đau tăng. Không nên cố hoàn thành buổi tập khi cổ chân đã đau hoặc sưng.
- Chườm lạnh (Ice): Bọc túi lạnh bằng khăn mỏng rồi đặt lên vùng đau khoảng 15 - 20 phút mỗi lần. Không đặt đá trực tiếp lên da và không chườm liên tục quá lâu.
- Băng ép (Compression): Dùng băng thun quấn với lực vừa phải quanh cổ chân để hỗ trợ kiểm soát sưng. Nếu bàn chân xuất hiện tê, lạnh, tím hoặc đau tăng, cần nới băng ngay.
- Kê cao chân (Elevation): Khi nằm hoặc ngồi nghỉ, kê chân lên gối và giữ cổ chân cao hơn mức tim nếu tư thế thuận tiện.
Các biện pháp trên chủ yếu hỗ trợ kiểm soát triệu chứng trong giai đoạn đầu, không thay thế việc đánh giá mức độ chấn thương. Người tập không nên bất động cổ chân kéo dài nếu bác sĩ không yêu cầu cố định.
Trong thời gian cổ chân còn đau hoặc sưng, cần tránh massage mạnh, tự kéo nắn, ngâm nước nóng, chườm nóng hoặc xoa dầu nóng lên vùng vừa chấn thương. Người tập không nên tự dùng thuốc giảm đau kéo dài chỉ nhằm tiếp tục tập luyện.
Khi nào đau cổ chân sau tập luyện cần đi khám?
Người bị đau cổ chân sau tập luyện nên đi khám khi cơn đau ảnh hưởng rõ đến khả năng đứng, đi lại hoặc xuất hiện dấu hiệu liên quan đến xương và dây chằng. Với chấn thương cấp tính, một số biểu hiện còn giúp bác sĩ cân nhắc liệu người bệnh có cần chụp X-quang để loại trừ gãy xương hay không.
Các dấu hiệu cần chú ý gồm:
- Cổ chân hoặc bàn chân biến dạng sau chấn thương.
- Đau dữ dội hoặc mức độ đau tăng nhanh.
- Không chịu được trọng lượng cơ thể trên chân đau.
- Không đi được khoảng bốn bước sau chấn thương.
- Đau nhói khi ấn trực tiếp lên vùng xương quanh mắt cá.
- Sưng hoặc bầm tím tăng nhanh.
- Cổ chân lỏng, dễ khuỵu khi bước.
- Bàn chân tê, lạnh hoặc đổi màu bất thường.
- Đau kéo dài hoặc tái diễn sau nhiều buổi tập.
Khả năng đi được vài bước không đủ để tự loại trừ hoàn toàn gãy xương. Nếu đau tập trung rõ tại xương hoặc chấn thương xảy ra sau va chạm mạnh, người tập nên đi thăm khám thay vì tự theo dõi kéo dài.
Điều trị đau cổ chân sau tập luyện phụ thuộc vào nguyên nhân
Hướng điều trị phụ thuộc vào cấu trúc bị ảnh hưởng và mức độ chấn thương. Với bong gân nhẹ hoặc kích thích mô mềm, bác sĩ thường ưu tiên điều chỉnh hoạt động, bảo vệ cổ chân và hướng dẫn vận động phù hợp. Chấn thương nặng hơn đôi khi cần dụng cụ hỗ trợ, cố định hoặc phương pháp điều trị chuyên sâu.
Sau khi đau và sưng giảm, mục tiêu tiếp theo là khôi phục cử động cổ chân, sức mạnh cơ và khả năng giữ thăng bằng. Người bệnh thường tiến dần từ các động tác đơn giản sang nhón gót, tập sức mạnh, đứng một chân rồi mới quay lại chạy, bật nhảy và đổi hướng.
Quá trình tăng mức vận động cần dựa trên phản ứng thực tế của cổ chân. Nếu một bài tập khiến đau hoặc sưng tăng rõ sau buổi tập, người bệnh nên giảm mức vận động và đánh giá lại thay vì cố tập.
Phòng ngừa đau cổ chân sau tập luyện
Để hạn chế đau tái diễn, người tập cần chú ý cách tăng cường độ, khởi động và lựa chọn giày phù hợp. Người từng bong gân trước đây cần quan tâm nhiều hơn đến sức mạnh và thăng bằng của cổ chân trước khi tham gia các môn yêu cầu đổi hướng nhanh.
Một số biện pháp nên duy trì gồm:
- Khởi động trước khi chạy hoặc chơi thể thao.
- Tăng quãng đường, tốc độ và thời gian tập theo từng bước.
- Tránh thay đổi đồng thời nhiều yếu tố của buổi tập.
- Chọn giày vừa chân, còn độ bám và phù hợp với mặt sân.
- Tập nhón gót, đứng một chân và các bài tăng sức mạnh quanh cổ chân.
- Bố trí thời gian nghỉ sau buổi tập hoặc thi đấu cường độ cao.
- Giảm mức tập khi đau bắt đầu xuất hiện thay vì cố hoàn thành kế hoạch.
Với người từng bị lật cổ chân, các bài tập thăng bằng và sức mạnh quanh mắt cá có vai trò quan trọng trong quá trình trở lại vận động. Việc chỉ chờ hết đau rồi quay lại ngay cường độ cũ dễ khiến cổ chân chưa sẵn sàng cho các động tác chạy nhanh, bật nhảy hoặc đổi hướng.
Thăm khám đau cổ chân sau tập luyện tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc
Đau cổ chân kéo dài hoặc sưng trở lại mỗi khi tập luyện có thể khiến người chơi khó duy trì vận động. Việc thăm khám giúp xác định nguyên nhân và lựa chọn cách điều trị phù hợp trước khi trở lại tập luyện. Người bệnh có thể đến khám tại Khoa Ngoại Chấn thương chỉnh hình - Thần kinh sọ não, BVĐK Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh để tìm nguyên nhân.
Bác sĩ sẽ hỏi về động tác gây đau, kiểm tra vị trí đau, khả năng cử động, sức mạnh và độ vững của cổ chân. Nếu cần làm rõ tổn thương, bác sĩ có thể chỉ định chẩn đoán hình ảnh để có cơ sở lựa chọn hướng điều trị phù hợp. Với trường hợp phù hợp điều trị bảo tồn, quá trình phục hồi được phối hợp cùng Khoa Vật lý trị liệu - Phục hồi chức năng. BVĐK Hồng Ngọc hiện tiếp nhận điều trị và phục hồi nhiều chấn thương thể thao, trong đó có bong gân, trật khớp cổ chân, viêm gân gót và các tổn thương phần mềm liên quan đến vận động.
Chương trình tập được xây dựng theo tình trạng thực tế, hướng tới phục hồi cử động cổ chân, sức mạnh, thăng bằng và khả năng thực hiện lại các động tác cần thiết trong sinh hoạt hoặc môn thể thao người bệnh theo đuổi.
Câu hỏi thường gặp về đau cổ chân sau tập luyện
Đau cổ chân sau tập luyện có phải bong gân không?
Không phải mọi trường hợp đau cổ chân sau tập đều là bong gân. Bong gân có thể xảy ra sau cú lật hoặc xoay bàn chân, kèm sưng, bầm tím và đau quanh mắt cá, còn đau tăng dần qua nhiều buổi tập có thể liên quan đến tổn thương gân, khớp hoặc xương.
Đau cổ chân sau tập nên chườm nóng hay lạnh?
Nếu đau xuất hiện ngay sau chấn thương và cổ chân đang sưng, nên ưu tiên chườm lạnh trong giai đoạn đầu. Cần bọc túi lạnh bằng khăn và chườm không quá 20 phút mỗi lần, đồng thời tránh chườm nóng lên vùng đang sưng cấp.
Đau cổ chân nhưng không sưng có đáng lo không?
Mức độ sưng không phản ánh đầy đủ tình trạng tổn thương. Đau khu trú tại xương, đau tăng khi chịu lực, đau kéo dài qua nhiều buổi tập hoặc ảnh hưởng đến dáng đi là những dấu hiệu cần được thăm khám dù cổ chân không sưng rõ.
Khi nào nên trở lại chơi thể thao?
Người chơi nên trở lại khi cổ chân không đau tăng khi đi lại, sức mạnh và thăng bằng đã phục hồi, đồng thời thực hiện được chạy, bật nhảy, tăng tốc và đổi hướng mà không gây đau cổ chân sau tập luyện sau tập. Quyết định trở lại sân cần dựa vào khả năng vận động thực tế, sự tự tin và việc hoàn thành động tác đặc thù của môn thể thao, thay vì chỉ dựa vào số ngày nghỉ hoặc việc đã hết sưng.
Đau cổ chân tái diễn sau mỗi buổi tập có bình thường không?
Đau lặp lại sau nhiều buổi tập không nên được xem là phản ứng bình thường. Người tập nên giảm mức vận động, đồng thời kiểm tra lại giày và cách tập. Nếu triệu chứng vẫn tái diễn hoặc tăng dần, cần đi khám để xác định nguyên nhân và có hướng xử trí phù hợp.
Kết luận
Đau cổ chân sau tập luyện thường liên quan đến bong gân, gân bị kích thích hoặc áp lực lặp lại lên khớp và xương. Khi cơn đau xuất hiện, người tập nên giảm vận động và xử trí phù hợp thay vì cố tiếp tục buổi tập. Nếu đau nhiều, khó chịu lực, đau khu trú tại xương, sưng bầm tăng nhanh hoặc triệu chứng kéo dài và tái diễn, người bệnh nên đi khám để xác định nguyên nhân trước khi trở lại cường độ vận động cũ.
Tài liệu tham khảo
- Martin RL, Davenport TE, Fraser JJ, et al. Ankle Stability and Movement Coordination Impairments: Lateral Ankle Ligament Sprains Revision 2021. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy. 2021;51(4):CPG1-CPG80. https://doi.org/10.2519/jospt.2021.0302
- American College of Radiology. ACR Appropriateness Criteria® Acute Trauma to the Ankle. https://acsearch.acr.org/docs/69436/Narrative/
- Chimenti RL, Neville C, Houck J, et al. Achilles Pain, Stiffness, and Muscle Power Deficits: Midportion Achilles Tendinopathy Revision – 2024. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy. 2024;54(12):CPG1-CPG32. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39611662/
- American Academy of Orthopaedic Surgeons. Stress Fractures. OrthoInfo. https://orthoinfo.aaos.org/en/diseases--conditions/stress-fractures
- Smith MD, Vicenzino B, Bahr R, et al. Return to sport decisions after an acute lateral ankle sprain injury: introducing the PAASS framework—an international multidisciplinary consensus. British Journal of Sports Medicine. 2021;55(22):1270–1276. https://bjsm.bmj.com/content/55/22/1270
