Tham vấn chuyên môn: ThS.BS Lê Thị Vân Anh - Phó Giám đốc Trung tâm Tiêu hóa - BVĐK Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh.
Lưu ý y khoa: Nội dung bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định của bác sĩ. Người thừa cân/béo phì hoặc đã phát hiện gan nhiễm mỡ nên được đánh giá tình trạng gan, nguy cơ xơ hóa và các bệnh chuyển hóa đi kèm để có kế hoạch kiểm soát cân nặng phù hợp. Không tự ý dùng thuốc giảm cân, thuốc điều trị gan hoặc thực phẩm bổ sung khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Gan nhiễm mỡ do béo phì là gì?
Gan nhiễm mỡ là tình trạng chất béo tích tụ quá mức trong tế bào gan. Về chuyên môn, tình trạng này thường được xác định khi mỡ hiện diện khoảng 5% tế bào gan hoặc đạt ngưỡng tương đương trên các phương pháp đánh giá chuyên biệt. Béo phì là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng vì lượng mỡ dư thừa, đặc biệt là mỡ nằm sâu trong ổ bụng, có thể làm thay đổi cách cơ thể xử lý đường và chất béo.
Hiện nay, gan nhiễm mỡ liên quan đến thừa cân, béo phì và các vấn đề chuyển hóa thường được xếp vào nhóm bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa. Tên tiếng Anh là Metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease, viết tắt là MASLD. Đây là thuật ngữ mới thay thế cho tên “gan nhiễm mỡ không do rượu” trước đây. Bệnh có thể chỉ dừng ở giai đoạn tích tụ mỡ nhưng cũng có thể tiến triển sang viêm gan, hình thành mô sẹo và xơ gan nếu các yếu tố nguy cơ không được kiểm soát.
Vì sao béo phì dễ gây gan nhiễm mỡ?
Béo phì không gây gan nhiễm mỡ đơn giản vì cơ thể “có quá nhiều mỡ”. Khi lượng mỡ tăng lên, đặc biệt là mỡ nội tạng, quá trình chuyển hóa đường và chất béo cũng thay đổi. Gan phải tiếp nhận nhiều chất béo hơn và có thể không xử lý hết, từ đó làm mỡ tích tụ trong tế bào gan.
Một số cơ chế chính gồm:
- Dư thừa năng lượng kéo dài: Khi năng lượng từ thức ăn thường xuyên cao hơn nhu cầu sử dụng, phần dư thừa được dự trữ dưới dạng mỡ. Một phần chất béo này có thể được đưa đến và tích tụ tại gan.
- Cơ thể đáp ứng kém với insulin: Insulin là hormone giúp kiểm soát lượng đường trong máu. Ở nhiều người có béo phì, cơ thể phản ứng kém với insulin, còn gọi là kháng insulin. Khi đó, mô mỡ giải phóng nhiều chất béo vào máu hơn, trong khi gan cũng tăng tạo chất béo.
- Tăng mỡ nội tạng: Mỡ nội tạng nằm sâu trong ổ bụng, bao quanh các cơ quan. Loại mỡ này liên quan chặt chẽ với đường huyết cao, rối loạn mỡ máu và tình trạng viêm kéo dài, từ đó làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ.
- Rối loạn hoạt động của mô mỡ: Mô mỡ không chỉ là nơi dự trữ năng lượng mà còn tạo ra nhiều chất ảnh hưởng đến chuyển hóa và phản ứng viêm. Khi lượng mô mỡ tăng quá mức, những tín hiệu này có thể thay đổi theo hướng bất lợi cho gan.
- BMI cao thường đi kèm nguy cơ cao hơn: Chỉ số khối cơ thể (BMI) càng tăng thì nguy cơ tích tụ mỡ và gặp các rối loạn chuyển hóa thường càng lớn. Tuy nhiên, BMI chỉ là công cụ sàng lọc, không phản ánh đầy đủ lượng mỡ nội tạng của từng người.
Vì vậy, gan nhiễm mỡ không chỉ liên quan đến việc ăn nhiều thức ăn có chất béo. Ăn dư thừa năng lượng, sử dụng nhiều đồ uống có đường, ít vận động, béo bụng và các rối loạn chuyển hóa đều có thể góp phần làm mỡ tích tụ trong gan.
Gan nhiễm mỡ do béo phì có triệu chứng gì?
Phần lớn người bị gan nhiễm mỡ do béo phì không có triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu. Nhiều trường hợp chỉ được phát hiện tình cờ khi khám sức khỏe, siêu âm bụng hoặc làm xét nghiệm máu.
Một số biểu hiện có thể gặp gồm:
- Mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân.
- Ăn không ngon hoặc cảm giác đầy bụng.
- Nặng hoặc tức nhẹ vùng bụng phía trên bên phải.
- Xét nghiệm máu có thể phát hiện men gan tăng.
Men gan là những chỉ số được kiểm tra trong máu để hỗ trợ đánh giá tổn thương tế bào gan. Tuy nhiên, men gan bình thường không đồng nghĩa chắc chắn gan không bị nhiễm mỡ hoặc không có tổn thương. Vì vậy, bác sĩ thường cần kết hợp triệu chứng, yếu tố nguy cơ, xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh.
Khi bệnh gan đã tiến triển nặng hơn, người bệnh có thể xuất hiện vàng da, phù chân, bụng to bất thường hoặc các dấu hiệu suy giảm chức năng gan. Những biểu hiện này cần được thăm khám sớm.
Gan nhiễm mỡ do béo phì có nguy hiểm không?
Gan nhiễm mỡ đơn thuần thường chưa gây hậu quả nghiêm trọng ngay lập tức. Tuy nhiên, nếu mỡ tiếp tục tích tụ và gây phản ứng viêm, tế bào gan có thể bị tổn thương và dần hình thành mô sẹo.
Bệnh có thể tiến triển theo hướng:
Gan nhiễm mỡ > viêm gan nhiễm mỡ > xơ hóa gan > xơ gan > biến chứng xơ gan hoặc ung thư gan. Giai đoạn gan vừa tích tụ mỡ vừa có viêm và tổn thương tế bào gan được gọi là viêm gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa, tên tiếng Anh là Metabolic dysfunction-associated steatohepatitis, viết tắt là MASH.
Không phải tất cả người bị gan nhiễm mỡ đều tiến triển thành xơ gan hoặc ung thư gan. Nguy cơ phụ thuộc vào mức độ tổn thương gan và các yếu tố đi kèm như đái tháo đường type 2, mức độ béo phì, tuổi và khả năng kiểm soát các rối loạn chuyển hóa. Ngoài ảnh hưởng đến gan, người mắc gan nhiễm mỡ liên quan chuyển hóa cũng thường có tăng huyết áp, đường huyết cao hoặc rối loạn mỡ máu. Vì vậy, việc điều trị cần hướng đến sức khỏe chuyển hóa toàn thân thay vì chỉ tập trung vào lượng mỡ nhìn thấy trên siêu âm.
Gan nhiễm mỡ do béo phì được phát hiện như thế nào?
Người có béo phì, đặc biệt khi kèm vòng eo lớn, đái tháo đường type 2, tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu, nên trao đổi với bác sĩ về việc kiểm tra sức khỏe gan. Mục tiêu không chỉ là phát hiện gan có nhiễm mỡ hay không mà còn đánh giá nguy cơ hình thành mô sẹo và xơ hóa.
Các phương pháp thường được sử dụng gồm:
- Xét nghiệm máu: Kiểm tra men gan, đường huyết và mỡ máu. Một số kết quả có thể được kết hợp để ước tính nguy cơ xơ hóa gan.
- Siêu âm bụng: Là phương pháp phổ biến giúp phát hiện tình trạng tích tụ mỡ trong gan.
- Siêu âm đàn hồi mô gan: Có thể được chỉ định để đánh giá nguy cơ xơ hóa.
- Chụp cộng hưởng từ hoặc sinh thiết gan: Chỉ được cân nhắc trong một số trường hợp cần đánh giá chuyên sâu hơn.
Không phải người bị gan nhiễm mỡ nào cũng cần thực hiện tất cả các phương pháp trên. Bác sĩ sẽ lựa chọn dựa trên mức nguy cơ của từng trường hợp.
Người đã từng được siêu âm phát hiện gan nhiễm mỡ, men gan tăng kéo dài hoặc có nhiều bệnh chuyển hóa đi kèm nên được đánh giá phù hợp. Nếu xuất hiện vàng da, phù chân, bụng to bất thường hoặc các biểu hiện nghi ngờ bệnh gan tiến triển, cần đi khám sớm.
Gan nhiễm mỡ do béo phì điều trị như thế nào?
Điều trị gan nhiễm mỡ do béo phì hướng đến giảm lượng mỡ trong gan, hạn chế viêm và xơ hóa, đồng thời kiểm soát các rối loạn chuyển hóa đi kèm. Với phần lớn người bệnh, giảm cân phù hợp, điều chỉnh chế độ ăn và tăng hoạt động thể lực là nền tảng quan trọng.
Giảm cân phù hợp và duy trì lâu dài
Giảm cân có chủ đích giúp giảm lượng mỡ tích tụ trong gan. Theo các hướng dẫn chuyên môn, giảm khoảng 5% cân nặng ban đầu có thể giúp cải thiện lượng mỡ trong gan. Giảm 7 - 10% cân nặng hoặc hơn có thể giúp giảm tình trạng viêm và cải thiện xơ hóa ở một số người.
Mục tiêu giảm cân thực tế cần được điều chỉnh theo mức độ béo phì, tình trạng gan, bệnh đi kèm và khả năng duy trì của từng người. Không nên cố giảm cân nhanh bằng nhịn ăn kéo dài, chế độ ăn quá khắt khe hoặc thuốc không rõ nguồn gốc. Quá trình giảm cân vẫn cần đảm bảo đủ dinh dưỡng và hạn chế mất khối cơ.
Điều chỉnh chế độ ăn
Người bị gan nhiễm mỡ do béo phì không cần loại bỏ hoàn toàn tinh bột hoặc chất béo. Điều quan trọng hơn là kiểm soát tổng năng lượng và cải thiện chất lượng bữa ăn.
Nên ưu tiên:
- Rau xanh, các loại đậu và thực phẩm giàu chất xơ.
- Ngũ cốc nguyên hạt.
- Cá, thịt nạc, trứng và các nguồn đạm phù hợp.
- Các nguồn chất béo có lợi như cá, hạt và dầu thực vật với lượng vừa phải.
Đồng thời nên hạn chế:
- Nước ngọt, trà sữa và đồ uống nhiều đường.
- Bánh kẹo và thực phẩm chứa nhiều đường.
- Thức ăn nhanh và thực phẩm chế biến sẵn.
- Món chiên rán nhiều dầu.
- Thực phẩm chứa nhiều chất béo bão hòa.
- Rượu bia, đặc biệt khi đã có tổn thương gan.
Thay vì áp dụng một chế độ ăn quá khắt khe trong thời gian ngắn, người điều trị nên lựa chọn những thay đổi có thể duy trì lâu dài.
Tăng hoạt động thể lực
Vận động giúp cơ thể sử dụng năng lượng tốt hơn, giảm mỡ vùng bụng và cải thiện khả năng kiểm soát đường huyết. Tập luyện cũng có thể góp phần giảm lượng mỡ trong gan ngay cả khi cân nặng chưa thay đổi nhiều.
Người trưởng thành thường được khuyến nghị hướng tới khoảng 150 - 300 phút vận động cường độ vừa mỗi tuần, chẳng hạn đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi. Có thể kết hợp thêm các bài tập tăng sức mạnh cơ khoảng 2 ngày mỗi tuần nếu sức khỏe cho phép. Người ít vận động lâu ngày, béo phì mức độ cao hoặc có bệnh tim mạch, xương khớp nên bắt đầu từ mức nhẹ và tăng dần theo khả năng thay vì tập quá sức ngay từ đầu.
Kiểm soát bệnh đi kèm và điều trị béo phì khi cần
Đái tháo đường type 2, tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu cần được kiểm soát song song với quá trình giảm cân. Việc điều trị các bệnh này không chỉ có lợi cho gan mà còn giúp giảm nguy cơ biến chứng tim mạch và chuyển hóa.
Nếu thay đổi dinh dưỡng, vận động và hành vi chưa giúp kiểm soát cân nặng, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc điều trị béo phì khi có chỉ định. Một số trường hợp béo phì kèm bệnh đồng mắc cũng có thể được đánh giá để cân nhắc phẫu thuật chuyển hóa.
Thuốc và phẫu thuật không phải lựa chọn dành cho tất cả người bị gan nhiễm mỡ. Người bệnh cũng không nên tự sử dụng thuốc giảm cân, thuốc mát gan, thuốc giải độc gan hoặc thực phẩm bổ sung khi chưa được bác sĩ đánh giá.
Kiểm soát gan nhiễm mỡ do béo phì tại BVĐK Hồng Ngọc
Điều trị gan nhiễm mỡ do béo phì cần kết hợp chăm sóc gan với kiểm soát cân nặng và các bệnh đi kèm. Với người đã có viêm gan nhiễm mỡ, mục tiêu là giảm mỡ trong gan, cải thiện tình trạng viêm, đưa men gan tăng về mức phù hợp và hạn chế xơ hóa tiến triển. Người bệnh cũng cần được đánh giá đường huyết, mỡ máu và huyết áp để điều trị toàn diện. Tại BVĐK Hồng Ngọc – Phúc Trường Minh, người béo phì có gan nhiễm mỡ được tiếp cận theo hướng đa chuyên khoa, phối hợp Tiêu hóa – Gan mật, Nội tiết, Dinh dưỡng, Tâm lý, Phục hồi chức năng và Ngoại khoa khi có chỉ định. Kế hoạch điều trị được xây dựng dựa trên mức độ tổn thương gan, tình trạng béo phì và các bệnh đồng mắc của từng người.
Với người đã có gan nhiễm mỡ, bác sĩ Tiêu hóa – Gan mật theo dõi men gan và đánh giá nguy cơ xơ hóa bằng các xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh phù hợp. Dựa trên kết quả này, mức giảm cân và các chỉ số chuyển hóa, bác sĩ sẽ điều chỉnh kế hoạch điều trị. Men gan trở về bình thường chưa đủ để khẳng định gan đã hết tổn thương. Song song với việc theo dõi gan, người bệnh cần duy trì chế độ ăn phù hợp, vận động đều đặn, hạn chế rượu bia và kiểm soát đường huyết, mỡ máu, huyết áp nhằm giảm tích tụ mỡ và hạn chế tổn thương gan tiếp diễn. Khi cần, bác sĩ sẽ cân nhắc thuốc điều trị hoặc phẫu thuật chuyển hóa theo chỉ định, đồng thời hẹn tái khám để đánh giá đáp ứng và hỗ trợ duy trì kết quả lâu dài.
Câu hỏi thường gặp về gan nhiễm mỡ do béo phì
Gan nhiễm mỡ do béo phì có hồi phục được không?
Gan nhiễm mỡ ở giai đoạn sớm có khả năng cải thiện khi cân nặng và các rối loạn chuyển hóa được kiểm soát tốt. Khi gan đã xuất hiện xơ hóa nhiều hoặc xơ gan, khả năng hồi phục hạn chế hơn và cần được bác sĩ chuyên khoa theo dõi lâu dài.
Men gan bình thường có loại trừ gan nhiễm mỡ không?
Men gan vẫn có thể nằm trong giới hạn bình thường ở một số người dù gan đã tích tụ mỡ hoặc xuất hiện tổn thương. Vì vậy, kết quả men gan cần được đánh giá cùng yếu tố nguy cơ, siêu âm và các phương pháp kiểm tra khác khi cần.
Người không béo phì có thể bị gan nhiễm mỡ không?
Gan nhiễm mỡ vẫn có thể xảy ra ở người có cân nặng bình thường, đặc biệt khi có nhiều mỡ nội tạng, đường huyết cao, rối loạn mỡ máu hoặc tăng huyết áp. Do đó, cân nặng và BMI không phải những yếu tố duy nhất quyết định nguy cơ.
Kết luận
Gan nhiễm mỡ do béo phì thường tiến triển âm thầm nhưng có thể dẫn đến viêm, xơ hóa và các biến chứng gan nếu các yếu tố nguy cơ không được kiểm soát. Giảm cân phù hợp, duy trì chế độ ăn cân bằng, vận động đều đặn và kiểm soát tốt đường huyết, mỡ máu, huyết áp là những yếu tố quan trọng giúp cải thiện sức khỏe gan. Người đã phát hiện gan nhiễm mỡ hoặc có béo phì kèm bệnh chuyển hóa nên được thăm khám để đánh giá mức độ tổn thương gan và lựa chọn kế hoạch kiểm soát cân nặng phù hợp, thay vì tự áp dụng các phương pháp giảm cân hoặc dùng thuốc.
