Tham vấn chuyên môn: TS.BS Lương Thị Thu Hiền - chuyên khoa Nhi/Nội tiết Nhi, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc.
Tóm tắt nhanh bài viết
- Dậy thì sớm có thể khiến trẻ cao nhanh lúc đầu nhưng ngừng cao sớm nếu tuổi xương trưởng thành sớm và sụn tăng trưởng đóng sớm.
- Mức ảnh hưởng chiều cao phụ thuộc tuổi bắt đầu dậy thì, tốc độ tiến triển, tuổi xương, chiều cao dự đoán và nguyên nhân dậy thì sớm.
- Trẻ cần được khám Nội tiết Nhi nếu bé gái có dấu hiệu dậy thì trước 8 tuổi hoặc bé trai trước 9 tuổi.
- Chụp tuổi xương, đánh giá tốc độ tăng trưởng và chiều cao dự đoán giúp bác sĩ ước tính nguy cơ ảnh hưởng chiều cao trưởng thành.
- Điều trị dậy thì sớm có thể giúp bảo vệ tiềm năng chiều cao ở một số trẻ có chỉ định, nhưng không phải trẻ nào cũng cần điều trị.
- Cha mẹ không nên tự dùng thuốc ức chế dậy thì, hormone hoặc thực phẩm chức năng tăng chiều cao khi chưa có chỉ định.
Dậy thì sớm có ảnh hưởng chiều cao không?
Dậy thì sớm có thể ảnh hưởng đến chiều cao trưởng thành của trẻ, đặc biệt khi quá trình dậy thì bắt đầu quá sớm, tiến triển nhanh và làm tuổi xương trưởng thành sớm hơn tuổi thực.
Theo TS.BS Lương Thị Thu Hiền: "Khi tuổi dậy thì kết thúc, quá trình phát triển chiều cao cũng dừng lại. Vì bộ xương trưởng thành và sự phát triển xương dừng lại ở độ tuổi sớm hơn bình thường, trẻ dậy thì sớm nếu không được đánh giá và xử trí phù hợp có thể không đạt được chiều cao tối đa theo tiềm năng di truyền."
Điểm khiến cha mẹ dễ nhầm là: trẻ dậy thì sớm thường có giai đoạn tăng trưởng vượt trội, nhìn cao hơn bạn bè cùng tuổi. Tuy nhiên, sự tăng trưởng này có thể “đến sớm và kết thúc sớm”.
Tóm lại, dậy thì sớm có thể khiến trẻ cao nhanh trong ngắn hạn nhưng thấp hơn tiềm năng khi trưởng thành nếu tuổi xương trưởng thành sớm và các đầu xương đóng sớm.
Vì sao dậy thì sớm có thể khiến trẻ thấp hơn khi trưởng thành?
Chiều cao của trẻ phụ thuộc chủ yếu vào sự phát triển của sụn tăng trưởng (growth plate) nằm ở hai đầu xương dài. Đây là “vùng sinh học” giúp xương dài ra trong suốt thời thơ ấu và giai đoạn dậy thì. Khi sụn tăng trưởng còn mở, xương vẫn tiếp tục phát triển; khi sụn này đóng lại, chiều cao gần như không tăng thêm.
Trong giai đoạn dậy thì, cơ thể tăng tiết hormone sinh dục gồm estrogen ở bé gái và testosterone ở bé trai. Các hormone này có vai trò quan trọng trong việc kích hoạt “cú tăng trưởng dậy thì” (pubertal growth spurt), giúp trẻ tăng chiều cao nhanh hơn bình thường. Tuy nhiên, chính các hormone này cũng đồng thời thúc đẩy quá trình cốt hóa sụn tăng trưởng, khiến sụn nhanh trưởng thành và sớm đóng lại.
Về mặt sinh lý nội tiết, estrogen (kể cả ở bé trai, do testosterone chuyển hóa thành estrogen tại mô ngoại vi) là yếu tố chính quyết định thời điểm đóng sụn tăng trưởng. Khi nồng độ estrogen tăng sớm và kéo dài, quá trình “lão hóa xương” diễn ra nhanh hơn, làm rút ngắn thời gian tăng trưởng chiều dài xương.
Có thể hiểu cơ chế này theo chuỗi sinh học sau:
- Dậy thì khởi phát sớm hơn bình thường.
- Trục nội tiết dưới đồi - tuyến yên - sinh dục được hoạt hóa sớm, làm tăng LH/FSH và hormone sinh dục.
- Hormone sinh dục kích thích tăng tiết hormone tăng trưởng (GH) và IGF-1, khiến trẻ tăng chiều cao nhanh trong giai đoạn đầu.
- Đồng thời, hormone sinh dục thúc đẩy trưởng thành xương nhanh hơn, làm tuổi xương “đi trước” tuổi thực.
- Sụn tăng trưởng bị kích thích cốt hóa sớm, dẫn đến thu hẹp dần và đóng lại sớm hơn bình thường.
- Khi sụn tăng trưởng đã đóng, xương không còn khả năng dài ra thêm.
- Tổng thời gian tăng trưởng bị rút ngắn, dẫn đến chiều cao trưởng thành có thể thấp hơn tiềm năng di truyền.
Ở trẻ dậy thì sớm, giai đoạn đầu thường gây hiểu lầm vì trẻ có thể tăng chiều cao nhanh hơn bạn cùng tuổi, thậm chí vượt trội trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên, đây là sự tăng trưởng “đến sớm - kết thúc sớm”, không phải tăng trưởng kéo dài như sinh lý bình thường.
Do đó, trong dậy thì sớm, câu hỏi quan trọng không chỉ là “hiện tại con cao bao nhiêu”, mà là xương của con còn bao nhiêu thời gian để tiếp tục phát triển.
Trẻ dậy thì sớm cao nhanh có phải là tốt không?
Cao nhanh có thể là một phần của quá trình dậy thì, nhưng nếu xảy ra quá sớm hoặc đi kèm các dấu hiệu dậy thì tiến triển nhanh, cha mẹ không nên chủ quan.
Ở bé gái, giai đoạn phát triển chiều cao nhanh thường xuất hiện trong quá trình dậy thì. Sau khi có kinh, tốc độ tăng chiều cao thường chậm lại rõ rệt; trẻ vẫn có thể cao thêm nhưng “cửa sổ” tăng trưởng còn lại thường ngắn hơn. Vì vậy, nếu bé gái có kinh quá sớm, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám để đánh giá tuổi xương và chiều cao dự đoán.
Ở bé trai, biểu hiện dậy thì thường bắt đầu bằng tăng thể tích tinh hoàn. Giai đoạn tăng trưởng nhanh thường đến muộn hơn bé gái, nhưng thời điểm và mức tăng khác nhau giữa từng trẻ. Nếu bé trai có dấu hiệu dậy thì trước 9 tuổi hoặc tăng chiều cao quá nhanh bất thường, trẻ cần được bác sĩ đánh giá.
Vì vậy, nếu trẻ dậy thì sớm nhưng chưa được đánh giá tuổi xương, cha mẹ không nên chỉ dựa vào việc trẻ đang cao nhanh để yên tâm. Bác sĩ cần xem tốc độ tăng trưởng, tuổi xương và chiều cao dự đoán để đánh giá nguy cơ thật sự.
Điều trị dậy thì sớm có giúp bảo vệ tiềm năng chiều cao không?
Có thể có, nhưng không phải trong mọi trường hợp. Điều trị dậy thì sớm nhằm làm chậm hoặc tạm dừng tiến triển dậy thì, giúp xương có thêm thời gian phát triển, từ đó bảo vệ tiềm năng chiều cao ở những trẻ có chỉ định.
Mayo Clinic nêu mục tiêu chính của điều trị dậy thì sớm là giúp trẻ đạt chiều cao khi trưởng thành; điều trị tùy nguyên nhân, tuổi của trẻ và tốc độ tiến triển dậy thì. Có trường hợp bác sĩ có thể theo dõi vài tháng trước khi quyết định can thiệp.
Với dậy thì sớm trung ương, thuốc tương tự hormone giải phóng gonadotropin (GnRH) có thể được bác sĩ chỉ định để ức chế tạm thời quá trình dậy thì. Cleveland Clinic nêu điều trị dậy thì sớm trung ương thường dùng GnRH agonist để làm chậm các dấu hiệu dậy thì và trì hoãn kinh nguyệt.
Tuy nhiên, điều trị phải được cá thể hóa. Cha mẹ không nên tự ý dùng thuốc ức chế dậy thì, hormone hoặc thực phẩm chức năng tác động nội tiết. Việc điều trị dậy thì sớm cần có chỉ định và được theo dõi bởi bác sĩ chuyên khoa Nội tiết Nhi.
Không phải trẻ dậy thì sớm nào cũng cần điều trị
Đây là điểm rất quan trọng. Một số trẻ có dấu hiệu phát triển sớm đơn độc, tiến triển chậm hoặc tuổi xương không đi nhanh có thể chỉ cần theo dõi. Ngược lại, trẻ dậy thì sớm thật sự, tiến triển nhanh, tuổi xương tăng nhanh hoặc chiều cao dự đoán thấp có thể cần điều trị.
Bộ Y tế nêu không phải tất cả trường hợp dậy thì sớm trung ương đều cần điều trị; quyết định điều trị tùy thuộc vào tuổi, tốc độ tiến triển dậy thì, tốc độ phát triển chiều cao và ước lượng chiều cao cuối cùng.
Vì vậy, cha mẹ không nên tự mua thuốc, tự tiêm hormone, tự dùng thực phẩm chức năng hoặc tự áp dụng các phương pháp “kìm dậy thì” khi chưa có chỉ định. Làm chậm dậy thì sai cách có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển thể chất và tâm lý bình thường của trẻ.
Cha mẹ nên làm gì để bảo vệ chiều cao cho trẻ?
Nếu nghi ngờ trẻ dậy thì sớm, cha mẹ nên làm 5 việc sau:
1. Ghi lại chiều cao định kỳ
Đo chiều cao cho trẻ mỗi 3-6 tháng, ghi ngày đo và số đo. Nên đo cùng một thời điểm trong ngày, cùng một tư thế, trẻ bỏ giày dép. Nếu trẻ tăng chiều cao quá nhanh trong thời gian ngắn hoặc vượt bậc so với trước đây, nên đi khám.
2. Theo dõi dấu hiệu dậy thì
Cha mẹ nên chú ý dấu hiệu phát triển ngực ở bé gái, tăng kích thước tinh hoàn/dương vật ở bé trai, mọc lông mu/lông nách, mùi cơ thể, mụn trứng cá, giọng trầm hoặc tăng chiều cao nhanh.
Tuy nhiên, không nên làm trẻ xấu hổ hoặc bị soi xét cơ thể quá mức. Hãy trao đổi nhẹ nhàng, tôn trọng sự riêng tư của con.
3. Đưa trẻ đi khám đúng mốc tuổi
Nên cho trẻ khám Nội tiết Nhi nếu bé gái có dấu hiệu dậy thì trước 8 tuổi hoặc bé trai có dấu hiệu dậy thì trước 9 tuổi. Trẻ cũng nên được khám nếu dậy thì tiến triển nhanh, tăng chiều cao bất thường hoặc cha mẹ lo lắng về chiều cao dự đoán.
4. Không tự ý dùng thuốc hoặc thực phẩm chức năng
Không tự dùng thuốc ức chế dậy thì, hormone, sản phẩm tăng chiều cao hoặc thực phẩm chức năng “cân bằng nội tiết” khi chưa có chỉ định. Các sản phẩm này có thể không có bằng chứng hiệu quả, thậm chí tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng nội tiết.
5. Hỗ trợ tâm lý cho trẻ
Dậy thì sớm không chỉ ảnh hưởng chiều cao mà còn có thể khiến trẻ bối rối, xấu hổ hoặc bị bạn bè trêu chọc. Cha mẹ nên giải thích đơn giản, trung thực cho trẻ; tránh bình luận tiêu cực về ngoại hình; khen ngợi nỗ lực học tập, thể thao, sở thích và theo dõi dấu hiệu buồn bã, căng thẳng, mất hứng thú hoặc tự làm tổn thương bản thân.
Nếu trẻ có thay đổi cảm xúc rõ rệt, thu mình, lo âu kéo dài hoặc gặp khó khăn ở trường do cơ thể phát triển sớm, cha mẹ nên trao đổi thêm với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý phù hợp.
Khám dậy thì sớm cho trẻ tại BVĐK Hồng Ngọc?
Tại Khoa nhi, BVĐK Hồng Ngọc, trẻ có dấu hiệu dậy thì sớm được thăm khám trực tiếp với TS.BS Lương Thị Thu Hiền - chuyên gia đầu ngành về Nội tiết - Di truyền trẻ em và vị thành niên. Bác sĩ từng tu nghiệp về Nội tiết Nhi tại Úc, Malaysia, Nga; nguyên Trưởng khoa Nhi - Bệnh viện E; có gần 20 năm giảng dạy tại Bộ môn Nhi - Đại học Y Hà Nội và hơn 15 năm công tác tại Bệnh viện Nhi Trung ương, Bệnh viện Bạch Mai.
Bên cạnh thăm khám chuyên khoa, Hồng Ngọc đã xây dựng gói tầm soát dậy thì sớm ở trẻ em với danh mục kiểm tra bài bản, kết hợp khám tổng quát, siêu âm và các xét nghiệm chuyên sâu liên quan đến hormone và cơ quan sinh sản. Nhờ đó, bác sĩ có thêm cơ sở đánh giá tình trạng hiện tại, theo dõi xu hướng phát triển và xây dựng kế hoạch theo dõi hoặc điều trị phù hợp với từng trẻ.
Với những trường hợp cần đánh giá sâu hơn, trẻ có thể tiếp tục được theo dõi định kỳ để bác sĩ kiểm tra tốc độ tăng trưởng, diễn biến dậy thì và điều chỉnh hướng xử trí khi cần, giúp cha mẹ chủ động hơn trong quá trình chăm sóc và theo dõi sự phát triển của con.
Câu hỏi thường gặp
Dậy thì sớm có làm trẻ thấp đi không?
Có thể. Trẻ dậy thì sớm thường cao nhanh lúc đầu, nhưng tuổi xương cũng có thể trưởng thành sớm, khiến sụn tăng trưởng đóng sớm và trẻ ngừng cao sớm. Vì vậy, chiều cao trưởng thành có thể thấp hơn tiềm năng nếu dậy thì tiến triển nhanh và không được đánh giá phù hợp.
Vì sao trẻ dậy thì sớm ban đầu lại cao hơn bạn bè?
Hormone giới tính tăng sớm có thể kích thích trẻ tăng chiều cao nhanh trong giai đoạn đầu dậy thì. Tuy nhiên, hormone này cũng thúc đẩy xương trưởng thành nhanh hơn. Khi tuổi xương đi trước tuổi thực, trẻ có thể hết thời gian tăng trưởng sớm hơn.
Bé gái có kinh sớm còn cao được không?
Vẫn có thể cao thêm, nhưng tốc độ tăng chiều cao sau khi có kinh thường chậm lại rõ rệt và thời gian tăng trưởng còn lại thường ngắn hơn. Nếu bé gái có kinh quá sớm, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám để đánh giá tuổi xương và chiều cao dự đoán.
Điều trị dậy thì sớm có giúp tăng chiều cao không?
Điều trị có thể giúp bảo vệ tiềm năng chiều cao ở một số trẻ dậy thì sớm thật sự, tiến triển nhanh hoặc có tuổi xương trưởng thành sớm. Tuy nhiên, không phải trẻ nào cũng cần điều trị. Quyết định phụ thuộc tuổi khởi phát, tốc độ dậy thì, tuổi xương, chiều cao dự đoán và đánh giá của bác sĩ chuyên khoa.
Khi nào cha mẹ cần đưa trẻ đi khám vì lo ảnh hưởng chiều cao?
Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám nếu bé gái có dấu hiệu dậy thì trước 8 tuổi, bé trai trước 9 tuổi, trẻ cao nhanh bất thường, dấu hiệu dậy thì tiến triển nhanh trong vài tháng hoặc gia đình lo trẻ thấp hơn tiềm năng chiều cao.
Kết luận
Dậy thì sớm có thể ảnh hưởng chiều cao vì trẻ tăng trưởng nhanh lúc đầu nhưng tuổi xương cũng trưởng thành sớm, làm sụn tăng trưởng đóng sớm và trẻ ngừng cao sớm hơn. Mức độ ảnh hưởng tùy tuổi khởi phát, tốc độ tiến triển dậy thì, tuổi xương, chiều cao dự đoán và tình trạng sức khỏe của trẻ.
Cha mẹ không nên chỉ nhìn chiều cao hiện tại để đánh giá, mà nên đưa trẻ đi khám Nội tiết Nhi khi có dấu hiệu dậy thì trước 8 tuổi ở bé gái, trước 9 tuổi ở bé trai hoặc khi trẻ tăng chiều cao quá nhanh kèm dấu hiệu dậy thì. Việc thăm khám sớm giúp bác sĩ đánh giá tuổi xương, chiều cao dự đoán và quyết định trẻ cần theo dõi hay điều trị.
Lưu ý y khoa
Bài viết chỉ có giá trị tham khảo, không thay thế thăm khám và tư vấn của bác sĩ. Dậy thì sớm có nhiều nguyên nhân và mức độ tiến triển khác nhau. Việc đánh giá ảnh hưởng chiều cao cần dựa trên tuổi khởi phát, tốc độ tăng trưởng, khám lâm sàng, tuổi xương, xét nghiệm nội tiết và chiều cao dự đoán.
Cha mẹ không nên tự dùng thuốc ức chế dậy thì, hormone hoặc thực phẩm chức năng tăng chiều cao khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Nếu trẻ có dấu hiệu dậy thì sớm, tăng trưởng bất thường hoặc thay đổi tâm lý rõ rệt, nên đưa trẻ đi khám để được đánh giá cá nhân hóa.
