Tăng huyết áp là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng của bệnh tim mạch, đột quỵ và bệnh thận. Bên cạnh việc dùng thuốc theo chỉ định, thay đổi chế độ ăn uống có vai trò quan trọng trong kiểm soát huyết áp lâu dài. Trong đó, chế độ ăn DASH - Dietary Approaches to Stop Hypertension là mô hình dinh dưỡng được nhiều tổ chức y tế khuyến nghị cho người tăng huyết áp hoặc có nguy cơ tim mạch.
DASH không phải là chế độ ăn kiêng ngắn hạn. Đây là mô hình ăn uống cân bằng, ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo, cá, thịt gia cầm bỏ da, các loại đậu và hạt không muối; đồng thời hạn chế natri, thực phẩm chế biến sẵn, chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa và đồ uống có đường.
Trả lời nhanh
Chế độ ăn DASH là mô hình dinh dưỡng giúp hỗ trợ kiểm soát huyết áp thông qua giảm natri, tăng rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo, đạm lành mạnh và chất xơ. Khi kết hợp với dùng thuốc đúng chỉ định, vận động phù hợp, kiểm soát cân nặng và tái khám định kỳ, DASH có thể góp phần giảm nguy cơ biến chứng tim mạch. Người bệnh thận, suy tim, đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng kali cần hỏi bác sĩ trước khi tự tăng thực phẩm giàu kali hoặc dùng muối thay thế.
Tham vấn chuyên môn
ThS.BSNT Vũ Thị Thìn - Khoa Tim mạch - Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh
Lưu ý y khoa
Bài viết chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, điều trị hoặc tư vấn dinh dưỡng cá thể hóa từ bác sĩ. Người mắc tăng huyết áp, suy tim, bệnh thận mạn, đái tháo đường, tăng kali máu hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc ức chế men chuyển, thuốc chẹn thụ thể angiotensin, thuốc giữ kali hoặc thuốc tim mạch khác cần hỏi bác sĩ trước khi thay đổi mạnh khẩu phần, tăng thực phẩm giàu kali hoặc dùng muối thay thế. Không tự ý ngừng thuốc hạ huyết áp khi áp dụng DASH.
Tóm tắt nhanh
Chế độ ăn DASH là gì?
DASH - Dietary Approaches to Stop Hypertension là chế độ ăn được phát triển nhằm hỗ trợ kiểm soát huyết áp ở người tăng huyết áp hoặc có nguy cơ mắc bệnh tim mạch. Khác với các chế độ ăn kiêng cực đoan, DASH là mô hình dinh dưỡng cân bằng, linh hoạt và có thể duy trì lâu dài.
Theo định hướng của chế độ DASH, người áp dụng nên ưu tiên:
- Rau xanh;
- Trái cây tươi, ăn nguyên quả;
- Ngũ cốc nguyên hạt;
- Sữa và sản phẩm từ sữa ít béo hoặc không béo;
- Cá;
- Thịt gia cầm bỏ da;
- Các loại đậu;
- Các loại hạt không muối;
- Dầu thực vật với lượng vừa phải.
Đồng thời, cần hạn chế:
- Muối và thực phẩm nhiều natri;
- Nước mắm, nước tương, bột nêm dùng quá nhiều;
- Thịt chế biến sẵn;
- Đồ hộp nhiều muối;
- Mì ăn liền;
- Đồ uống có đường;
- Chất béo bão hòa;
- Thực phẩm chứa chất béo chuyển hóa;
- Đồ chiên rán và thức ăn nhanh.
Điểm cần nhớ: DASH không chỉ là “ăn nhạt”, mà là mô hình ăn uống tổng thể giúp giảm natri, tăng thực phẩm giàu chất xơ, ưu tiên chất béo lành mạnh và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn.
Vì sao DASH có thể hỗ trợ kiểm soát huyết áp?
DASH có thể hỗ trợ kiểm soát huyết áp thông qua việc giảm natri, tăng thực phẩm giàu chất xơ và ưu tiên các nguồn thực phẩm lành mạnh. Hiệu quả thực tế phụ thuộc vào mức huyết áp ban đầu, lượng natri, cân nặng, mức vận động, thuốc đang dùng và mức độ tuân thủ.
DASH không tác động nhờ một thực phẩm đơn lẻ mà nhờ mô hình ăn tổng thể:
- Giảm natri từ muối, nước chấm và thực phẩm chế biến sẵn;
- Tăng rau xanh, trái cây nguyên quả và ngũ cốc nguyên hạt;
- Bổ sung sữa ít béo, đậu, hạt và nguồn đạm ít chất béo bão hòa;
- Hỗ trợ kiểm soát cân nặng;
- Hỗ trợ kiểm soát mỡ máu và đường huyết;
- Giảm đồ uống có đường, đồ chiên rán và thực phẩm siêu chế biến.
Những yếu tố này liên quan chặt chẽ đến huyết áp và nguy cơ tim mạch. Vì vậy, DASH thường được xem là một phần quan trọng trong kế hoạch thay đổi lối sống cho người tăng huyết áp.
Khẩu phần DASH tham khảo theo ngày
Bảng dưới đây là khẩu phần tham khảo theo mô hình DASH khoảng 2.000 kcal/ngày. Không nên áp dụng nguyên xi cho mọi người. Người thấp cân, thừa cân, đái tháo đường, bệnh thận, suy tim hoặc có nhu cầu năng lượng khác cần được điều chỉnh khẩu phần.
Nếu người bệnh đang cần giảm cân, kiểm soát đường huyết, hạn chế kali/phospho hoặc kiểm soát lượng dịch, bác sĩ có thể điều chỉnh số khẩu phần của từng nhóm.
Nguyên tắc xây dựng chế độ ăn DASH
1. Tăng rau xanh và trái cây, nhưng cần cá thể hóa
Rau xanh và trái cây cung cấp chất xơ, vitamin, khoáng chất và các hợp chất thực vật có lợi. Đây là nhóm thực phẩm quan trọng trong DASH.
Nên ưu tiên:
- Rau lá xanh;
- Bông cải;
- Bí xanh;
- Cà rốt;
- Cà chua;
- Dưa leo;
- Táo;
- Cam;
- Đu đủ;
- Quả mọng;
- Trái cây nguyên quả thay vì nước ép.
Tuy nhiên, một số loại rau quả giàu kali như chuối, cam, bơ, nước dừa, rau lá xanh đậm hoặc các loại đậu cần được điều chỉnh nếu người bệnh có bệnh thận mạn, tăng kali máu hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng kali.
2. Ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt
Ngũ cốc nguyên hạt cung cấp chất xơ, vitamin nhóm B và khoáng chất. Thay một phần tinh bột tinh chế bằng ngũ cốc nguyên hạt có thể giúp người bệnh no lâu hơn và hỗ trợ kiểm soát cân nặng.
Có thể lựa chọn:
- Gạo lứt;
- Yến mạch;
- Bánh mì nguyên cám;
- Khoai lang;
- Ngô;
- Hạt quinoa nếu phù hợp.
Người đái tháo đường vẫn cần tính tổng lượng carbohydrate từ cơm, yến mạch, khoai, ngô và trái cây trong ngày. Gạo lứt hoặc ngũ cốc nguyên hạt tốt hơn lựa chọn tinh chế, nhưng ăn quá nhiều vẫn có thể làm tăng đường huyết.
3. Lựa chọn nguồn đạm ít chất béo bão hòa
Trong chế độ DASH, người bệnh nên ưu tiên nguồn đạm lành mạnh, ít chất béo bão hòa hơn so với thịt đỏ nhiều mỡ hoặc thịt chế biến sẵn.
Nên ưu tiên:
- Cá;
- Thịt gia cầm bỏ da;
- Đậu phụ;
- Đậu nành;
- Đậu lăng;
- Đậu xanh;
- Sữa và chế phẩm từ sữa ít béo hoặc không béo;
- Trứng với lượng phù hợp nếu không có chống chỉ định.
Nên hạn chế:
- Thịt đỏ nhiều mỡ;
- Nội tạng động vật;
- Xúc xích;
- Thịt xông khói;
- Giăm bông;
- Đồ chiên rán;
- Thực phẩm chế biến sẵn nhiều natri.
4. Kiểm soát lượng natri
Giảm natri là một nguyên tắc quan trọng trong chế độ DASH. Theo Tổ chức Y tế Thế giới WHO, người trưởng thành nên dùng dưới 2.000mg natri/ngày, tương đương dưới 5g muối/ngày.
Để giảm natri, người bệnh nên:
- Nêm nhạt hơn khi nấu ăn;
- Hạn chế nước mắm, nước tương, muối chấm;
- Không chan nước chấm vào cơm hoặc canh;
- Đọc nhãn thực phẩm đóng gói;
- Hạn chế mì ăn liền, đồ hộp, xúc xích, thịt nguội;
- Không uống hết nước dùng nếu ăn phở, bún, mì ngoài hàng;
- Ưu tiên thực phẩm tươi.
Không tự ý dùng muối thay thế
Một số loại muối giảm natri chứa kali chloride. Người bệnh thận mạn, tăng kali máu, suy tim hoặc đang dùng thuốc ức chế men chuyển, thuốc chẹn thụ thể angiotensin, thuốc lợi tiểu giữ kali hay thuốc ảnh hưởng kali không nên tự dùng nếu chưa được bác sĩ đồng ý.
5. Hạn chế đường thêm vào và chất béo bão hòa
Tiêu thụ nhiều đường thêm vào và chất béo bão hòa có thể làm tăng cân, tăng triglycerid, rối loạn mỡ máu và làm khó kiểm soát huyết áp.
Nên hạn chế:
- Nước ngọt;
- Trà sữa;
- Nước tăng lực;
- Bánh kẹo;
- Sữa đặc;
- Đồ tráng miệng nhiều đường;
- Đồ chiên rán;
- Bơ động vật;
- Mỡ động vật;
- Da gia cầm;
- Thức ăn nhanh;
- Thực phẩm có chất béo chuyển hóa.
Gợi ý thực đơn DASH một ngày theo bữa cơm Việt
Thực đơn dưới đây chỉ mang tính tham khảo cho người trưởng thành ổn định. Khẩu phần thực tế cần điều chỉnh theo tuổi, cân nặng, mức vận động, mục tiêu huyết áp, đường huyết, chức năng thận, tình trạng suy tim và thuốc đang dùng.
Lưu ý khi áp dụng thực đơn DASH
- Người đái tháo đường cần tính lượng carbohydrate từ cơm, bún, miến, yến mạch, khoai, trái cây và sữa.
- Người bệnh thận cần hỏi bác sĩ về lượng kali, phospho, đạm và lượng dịch.
- Người suy tim cần hỏi bác sĩ về lượng muối và lượng nước/canh/sữa phù hợp.
- Người đang giảm cân cần điều chỉnh tổng năng lượng, không ăn quá nhiều hạt, bơ, dầu hoặc tinh bột.
- Người tăng huyết áp nên đo huyết áp tại nhà để theo dõi đáp ứng.
Những sai lầm thường gặp khi áp dụng chế độ ăn DASH
Chỉ giảm muối nhưng bỏ qua các nguyên tắc khác
Nhiều người cho rằng DASH chỉ là chế độ ăn nhạt. Thực tế, giảm natri chỉ là một phần. DASH còn cần tăng rau xanh, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, đạm lành mạnh và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn.
Nếu chỉ giảm muối nhưng vẫn ăn nhiều đồ chiên rán, đồ ngọt, thịt chế biến, ít rau xanh hoặc ít vận động, hiệu quả kiểm soát huyết áp có thể không như mong muốn.
Ăn quá nhiều trái cây hoặc uống nhiều nước ép
Trái cây là thành phần quan trọng trong DASH, nhưng không nên ăn không giới hạn. Trái cây vẫn chứa carbohydrate và đường tự nhiên.
Người bệnh nên:
- Ăn trái cây nguyên quả;
- Chia nhỏ khẩu phần;
- Hạn chế nước ép;
- Không thêm đường, sữa đặc hoặc siro;
- Tính carbohydrate nếu có đái tháo đường;
- Hỏi bác sĩ về kali nếu có bệnh thận hoặc tăng kali máu.
Loại bỏ hoàn toàn chất béo
DASH không yêu cầu kiêng hoàn toàn chất béo. Cơ thể vẫn cần chất béo để hấp thu vitamin tan trong dầu và duy trì hoạt động bình thường.
Điều quan trọng là ưu tiên chất béo không bão hòa từ dầu thực vật, cá, quả bơ, hạt không muối và hạn chế mỡ động vật, bơ, đồ chiên rán, thức ăn nhanh.
Không đọc nhãn dinh dưỡng
Một lượng lớn natri có thể đến từ thực phẩm chế biến sẵn chứ không chỉ từ muối thêm vào khi nấu ăn. Người áp dụng DASH nên tập thói quen đọc nhãn dinh dưỡng, chú ý đến:
- Natri/sodium;
- Khẩu phần;
- Đường thêm vào;
- Chất béo bão hòa;
- Chất béo chuyển hóa;
- Thành phần như bột nêm, MSG, baking soda hoặc các hợp chất chứa natri.
Tự ý ngừng thuốc khi thấy huyết áp cải thiện
DASH có thể hỗ trợ kiểm soát huyết áp nhưng không thay thế thuốc. Người bệnh không nên tự ý giảm liều hoặc ngừng thuốc hạ huyết áp khi chưa có chỉ định của bác sĩ, kể cả khi huyết áp cải thiện sau thay đổi lối sống.
Ai nên áp dụng chế độ ăn DASH?
DASH có thể phù hợp với nhiều nhóm đối tượng, đặc biệt là:
- Người tăng huyết áp;
- Người tiền tăng huyết áp hoặc huyết áp cao chưa ổn định;
- Người rối loạn mỡ máu;
- Người thừa cân hoặc béo phì;
- Người mắc bệnh động mạch vành;
- Người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch;
- Người muốn phòng ngừa bệnh tim mạch;
- Người có thói quen ăn nhiều muối, nước chấm hoặc thực phẩm chế biến sẵn.
Tuy nhiên, người có bệnh nền như bệnh thận, suy tim, đái tháo đường hoặc đang dùng nhiều thuốc cần được cá thể hóa chế độ ăn.
Những trường hợp cần điều chỉnh chế độ ăn DASH
Người mắc bệnh thận mạn hoặc tăng kali máu
DASH thường giàu kali, magie và phospho hơn chế độ ăn thông thường. Người bệnh thận mạn, tăng kali máu hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng kali không nên tự tăng chuối, cam, bơ, nước dừa, rau lá xanh đậm, đậu, hạt hoặc dùng muối thay thế nếu chưa hỏi bác sĩ.
Người suy tim
Người suy tim, phù nhiều hoặc khó thở khi nằm cần hỏi bác sĩ về lượng muối và lượng dịch phù hợp. Không nên tự tăng nước, canh, sữa, nước ép hoặc trái cây nhiều nước nếu đang được dặn hạn chế dịch.
Người mắc đái tháo đường
Người mắc đái tháo đường vẫn có thể áp dụng DASH, nhưng cần tính tổng lượng carbohydrate từ cơm, yến mạch, khoai, trái cây và sữa. Gạo lứt hoặc trái cây nguyên quả tốt hơn lựa chọn tinh chế, nhưng ăn quá nhiều vẫn có thể làm tăng đường huyết.
Người đang dùng thuốc ảnh hưởng kali
Người đang dùng thuốc ức chế men chuyển, thuốc chẹn thụ thể angiotensin, thuốc lợi tiểu giữ kali hoặc các thuốc có thể ảnh hưởng kali máu cần hỏi bác sĩ trước khi tăng thực phẩm giàu kali hoặc dùng muối thay thế.
Tư vấn DASH và kiểm soát huyết áp tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc
Áp dụng DASH cần dựa trên tình trạng cụ thể của từng người bệnh, bao gồm mức huyết áp, mỡ máu, đường huyết, chức năng thận, cân nặng, thuốc đang dùng và thói quen ăn uống hằng ngày.
Tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, bác sĩ Tim mạch có thể thăm khám, đánh giá huyết áp, mỡ máu, đường huyết, chức năng thận, cân nặng và các yếu tố nguy cơ liên quan. Khi cần, bác sĩ có thể phối hợp Dinh dưỡng, Nội tiết, Thận - Tiết niệu hoặc chuyên khoa liên quan để tư vấn chế độ ăn DASH, kế hoạch dùng thuốc, vận động và theo dõi lâu dài phù hợp với từng người bệnh.
Người bệnh nên mang theo nhật ký huyết áp tại nhà, kết quả xét nghiệm mỡ máu, đường huyết, chức năng thận, đơn thuốc đang dùng và thông tin về chế độ ăn hiện tại để bác sĩ tư vấn chính xác hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chế độ ăn DASH có thay thế thuốc hạ huyết áp không?
Không. DASH là biện pháp hỗ trợ kiểm soát huyết áp và không thay thế thuốc điều trị. Người bệnh cần tuân thủ chỉ định của bác sĩ và không tự ý ngừng thuốc.
Bao lâu áp dụng DASH thì có hiệu quả?
Một số người có thể thấy huyết áp cải thiện sau vài tuần khi giảm natri và tuân thủ DASH, nhưng hiệu quả khác nhau giữa từng người. Người bệnh vẫn cần đo huyết áp tại nhà, dùng thuốc đúng chỉ định và tái khám.
Người huyết áp bình thường có nên áp dụng DASH không?
Có. DASH không chỉ dành cho người tăng huyết áp mà còn phù hợp với người khỏe mạnh muốn phòng ngừa bệnh tim mạch và xây dựng chế độ ăn cân bằng. Tuy nhiên, khẩu phần vẫn cần phù hợp với nhu cầu năng lượng và tình trạng sức khỏe cá nhân.
Có cần kiêng hoàn toàn muối khi áp dụng DASH?
Không. DASH không yêu cầu loại bỏ hoàn toàn muối mà hướng tới kiểm soát lượng natri theo khuyến cáo. Người bệnh nên giảm muối, nước chấm mặn và thực phẩm chế biến sẵn thay vì kiêng muối cực đoan.
Người bệnh thận có áp dụng DASH được không?
Có thể, nhưng cần điều chỉnh. DASH thường giàu kali, phospho và đạm thực vật hơn chế độ ăn thông thường. Người bệnh thận cần hỏi bác sĩ về lượng rau quả, đậu, hạt, sữa, đạm và muối phù hợp.
Người đái tháo đường có áp dụng DASH được không?
Có thể. Người đái tháo đường cần kiểm soát tổng carbohydrate từ cơm, khoai, yến mạch, trái cây và sữa. Nên ưu tiên thực phẩm ít chế biến, chia khẩu phần hợp lý và theo dõi đường huyết.
Có nên dùng muối ít natri khi ăn DASH không?
Không nên tự dùng. Một số loại muối ít natri chứa kali chloride, có thể không phù hợp với người bệnh thận, tăng kali máu, suy tim hoặc người đang dùng thuốc ảnh hưởng kali. Cần hỏi bác sĩ trước khi sử dụng.
Kết luận
Chế độ ăn DASH là mô hình dinh dưỡng được khuyến nghị nhằm hỗ trợ kiểm soát huyết áp và giảm nguy cơ tim mạch. Bằng cách giảm natri, tăng rau xanh, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo, đạm lành mạnh và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, DASH có thể trở thành một phần quan trọng trong kế hoạch kiểm soát tăng huyết áp lâu dài.
Để áp dụng hiệu quả, người bệnh cần kết hợp DASH với dùng thuốc đúng chỉ định, đo huyết áp tại nhà, vận động phù hợp, kiểm soát cân nặng và tái khám định kỳ. Người mắc bệnh thận, suy tim, đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng kali nên được bác sĩ tư vấn cá thể hóa trước khi thay đổi chế độ ăn.
