Bong gân cổ chân khi chơi thể thao thường xảy ra khi bàn chân bị lật, xoắn hoặc tiếp đất sai tư thế, khiến dây chằng quanh khớp bị kéo giãn hoặc rách. Người bị chấn thương nên dừng vận động, bảo vệ cổ chân, chườm lạnh đúng cách, băng ép vừa phải và kê chân cao. Phần lớn trường hợp nhẹ có thể điều trị bảo tồn, nhưng người bệnh cần đi khám sớm nếu không thể chịu lực, đau nhói tại xương, cổ chân biến dạng hoặc bàn chân bị tê, lạnh và đổi màu.
Trả lời nhanh
Người bị bong gân cổ chân khi chơi thể thao nên dừng vận động và áp dụng PRICE trong 48 – 72 giờ đầu để bảo vệ cổ chân, nghỉ ngơi, chườm lạnh 15 – 20 phút mỗi lần, băng ép vừa phải và kê cao chân. Khi sưng đau giảm, người bệnh có thể cử động nhẹ và tập đi lại từ từ. Cần đi khám sớm nếu không thể đi được vài bước, đau nhói tại xương hoặc cổ chân biến dạng.
Tham vấn chuyên môn: THS.BS - Hoàng Văn Ban - Khoa Ngoại Chấn thương chỉnh hình - Thần kinh sọ não Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh.
Tóm tắt nhanh bài viết
- Bong gân cổ chân là tổn thương dây chằng, thường xuất hiện sau khi bàn chân bị lật hoặc xoắn quá mức.
- Người bị chấn thương nên dừng chơi thể thao ngay và áp dụng PRICE trong 48 – 72 giờ đầu.
- Người bệnh không nên tự xoay, nắn chỉnh, xoa bóp mạnh hoặc chườm nóng vùng cổ chân đang sưng.
- Không thể chịu lực, đau nhói tại xương, biến dạng hoặc tê lạnh bàn chân là những dấu hiệu cần đi khám.
- Người chơi chỉ nên trở lại tập luyện khi cổ chân đã phục hồi tầm vận động, sức mạnh, thăng bằng và khả năng thực hiện động tác đặc thù.
Bong gân cổ chân khi chơi thể thao là gì?
Bong gân cổ chân là tình trạng một hoặc nhiều dây chằng quanh khớp bị kéo giãn quá mức, rách một phần hoặc đứt hoàn toàn. Dây chằng là các dải mô nối xương với xương, có vai trò giữ khớp ổn định khi đứng, đi bộ, chạy hoặc bật nhảy.
Trong thể thao, chấn thương này thường xảy ra khi người chơi tiếp đất sai tư thế, xoay người đột ngột, hoặc dẫm phải chân đối phương khiến bàn chân bị gập hoặc lật vào trong. Các môn có nhiều động tác chạy, bật nhảy và chuyển hướng như bóng đá, bóng rổ, cầu lông, tennis, pickleball hoặc chạy địa hình làm tăng nguy cơ lật cổ chân.
Bong gân khác với căng cơ. Bong gân gây tổn thương dây chằng, trong khi căng cơ là tình trạng cơ hoặc gân nối cơ với xương bị kéo giãn hay rách.
Nhận biết mức độ bong gân và thời điểm cần đi khám
Bong gân cổ chân thường gây đau ngay sau động tác lật hoặc xoắn bàn chân. Vị trí đau phổ biến nằm quanh mắt cá ngoài, nhưng tổn thương cũng có thể xuất hiện ở mặt trong hoặc phía trên khớp. Các biểu hiện thường gặp gồm:
- Đau khi đứng, đi lại hoặc xoay cổ chân.
- Sưng quanh mắt cá sau vài phút hoặc vài giờ.
- Bầm tím quanh cổ chân hoặc lan xuống bàn chân.
- Đau khi chạm vào vùng tổn thương.
- Khó gập, duỗi hoặc xoay cổ chân.
- Khó chịu lực lên chân bị thương.
- Cảm giác cổ chân lỏng hoặc dễ khuỵu.
Một số người có thể nghe tiếng “rắc” khi bị chấn thương. Tuy nhiên, tiếng động này không đủ để phân biệt bong gân với gãy xương. Người bệnh không nên tự xoay chân hoặc cố đi nhiều lần để kiểm tra.
Ba mức độ bong gân cổ chân
Để đánh giá mức độ tổn thương và có hướng xử trí phù hợp, y học thường chia bong gân thành 3 mức độ dựa trên tình trạng của dây chằng:
Người bệnh không thể tự xác định chính xác mức độ bong gân chỉ dựa vào tình trạng sưng hoặc bầm tím. Bong gân nặng có thể gây biểu hiện gần giống gãy xương và cần được bác sĩ kiểm tra.
Khi nào cần đi khám sớm?
Người bị chấn thương nên đến cơ sở y tế nếu có một trong những dấu hiệu sau:
- Cổ chân hoặc bàn chân biến dạng.
- Không thể đứng hoặc đi được khoảng bốn bước.
- Đau nhói khi ấn vào vùng xương quanh mắt cá hoặc bàn chân.
- Sưng, bầm tím hoặc đau tăng nhanh.
- Bàn chân tê, lạnh, nhợt màu hoặc tím tái.
- Có vết thương hở hoặc chảy máu.
- Cổ chân lỏng, khuỵu hoặc mất vững rõ rệt.
- Đau nằm cao phía trên khớp cổ chân.
- Triệu chứng không cải thiện hoặc nặng hơn sau vài ngày.
Khả năng chịu lực và vị trí đau tại xương là những yếu tố bác sĩ sử dụng để cân nhắc chụp X-quang. Người bệnh không nên tự áp dụng các tiêu chí này để loại trừ gãy xương tại nhà.
Cách xử trí bong gân cổ chân trong 48 – 72 giờ đầu áp dụng phương pháp PRICE
Ngay sau khi bị lật cổ chân, người bệnh cần kiểm soát sưng đau, bảo vệ dây chằng và hạn chế làm tổn thương tiến triển bằng các bước sau:
- Protection – Bảo vệ cổ chân: Đưa chân về tư thế thoải mái, tránh chạy, bật nhảy hoặc xoay khớp. Có thể dùng băng, nẹp hoặc nạng để hỗ trợ, nhưng cần lựa chọn dụng cụ phù hợp và không cố định quá chặt.
- Rest – Nghỉ ngơi tương đối: Tạm dừng các hoạt động gây đau và hạn chế chịu lực lên chân bị thương. Người bệnh không nhất thiết phải nằm bất động hoàn toàn. Khi đau và sưng giảm, có thể bắt đầu cử động nhẹ rồi tăng dần mức độ chịu lực.
- Ice – Chườm lạnh: Bọc túi lạnh hoặc đá trong khăn mỏng rồi đặt lên vùng sưng đau khoảng 15 – 20 phút mỗi lần. Có thể lặp lại sau mỗi 2 – 3 giờ nếu cần. Không đặt đá trực tiếp lên da và không chườm lạnh khi ngủ.
- Compression – Băng ép: Dùng băng thun quấn quanh cổ chân với lực vừa phải để hỗ trợ khớp và hạn chế sưng. Cần nới hoặc tháo băng ngay nếu bàn chân bị tê, lạnh, đổi màu hoặc đau tăng.
- Elevation – Kê cao chân: Khi ngồi hoặc nằm, nên kê cổ chân lên gối và giữ cao hơn mức tim nếu có thể. Biện pháp này hỗ trợ giảm tình trạng sưng nề tại vùng bị chấn thương.
Trong những ngày đầu sau chấn thương, người bệnh không nên chườm nóng, ngâm nước nóng, xoa dầu hoặc massage mạnh vùng cổ chân. Đồng thời, cần tránh tự nắn, kéo giật khớp, bó thuốc không rõ thành phần, uống nhiều rượu bia, băng cổ chân quá chặt hoặc cố chạy và tiếp tục thi đấu. Xoa bóp, chườm nóng hoặc uống rượu bia có thể làm tăng lưu lượng máu đến vùng tổn thương, khiến tình trạng sưng đau và bầm tím trở nên rõ hơn.
Thăm khám và điều trị bong gân cổ chân tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc
Người bị bong gân cổ chân có thể thăm khám tại Khoa Chấn thương chỉnh hình – Thần kinh sọ não, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc để xác định mức độ tổn thương và loại trừ gãy xương hoặc các chấn thương phối hợp. Bác sĩ sẽ đánh giá vị trí đau, khả năng chịu lực, tầm vận động và độ vững của khớp; đồng thời cân nhắc chụp X-quang, MRI hoặc phương pháp chẩn đoán hình ảnh phù hợp khi cần thiết. Khoa hiện tiếp nhận thăm khám, chẩn đoán và điều trị các chấn thương liên quan đến cơ, xương, khớp, dây chằng.
Tùy tình trạng, người bệnh có thể được hướng dẫn sử dụng băng hoặc nẹp hỗ trợ, thuốc giảm đau và kế hoạch vận động phù hợp. Khi cần phục hồi tầm vận động, sức mạnh, thăng bằng và khả năng trở lại chơi thể thao, người bệnh có thể được phối hợp điều trị tại Khoa Vật lý trị liệu – Phục hồi chức năng. Hồng Ngọc hiện có dịch vụ điều trị chấn thương thể thao, trong đó tiếp nhận các trường hợp bong gân có biểu hiện đau, sưng, bầm tím hoặc khớp lỏng lẻo.
Người bệnh nên chủ động thăm khám nếu không thể chịu lực, đau tại xương, cổ chân mất vững hoặc triệu chứng kéo dài, từ đó được xây dựng kế hoạch điều trị và phục hồi phù hợp trước khi trở lại vận động.
Câu hỏi thường gặp về bong gân cổ chân khi chơi thể thao
Bong gân cổ chân nên chườm nóng hay lạnh?
Người bệnh nên ưu tiên chườm lạnh trong 48 – 72 giờ đầu để hỗ trợ giảm đau và kiểm soát sưng. Túi lạnh cần được bọc trong khăn và chỉ chườm tối đa khoảng 20 phút mỗi lần. Không nên chườm nóng khi vùng cổ chân vẫn đang sưng cấp.
Bong gân cổ chân có cần bó bột không?
Không phải trường hợp nào cũng cần bó bột. Bong gân nhẹ thường chỉ cần băng hoặc nẹp hỗ trợ, trong khi tổn thương nặng có thể cần bất động ngắn hạn. Bác sĩ sẽ lựa chọn phương án dựa trên mức tổn thương và độ vững của khớp.
Bong gân cổ chân mất bao lâu để phục hồi?
Thời gian phục hồi phụ thuộc vào mức độ tổn thương. Mức độ 1 có thể mất 1 - 3 tuần, mức độ 2 cần 3 - 6 tuần. Đối với mức độ 3 (rách nặng hoặc đứt toàn bộ), người bệnh có thể cần từ 3 - 6 tháng, đôi khi phải kết hợp phẫu thuật và vật lý trị liệu để lấy lại chức năng vận động.
Làm sao để hạn chế bong gân cổ chân tái phát?
Để hạn chế bong gân cổ chân tái phát, người chơi chỉ nên trở lại tập luyện khi khớp đã hết sưng đau, vận động vững và có thể chạy, bật nhảy, đổi hướng mà không khó chịu. Người từng bị bong gân nên tiếp tục tập sức mạnh, thăng bằng, khởi động kỹ, tăng cường độ từ từ và mang giày phù hợp. Băng hoặc nẹp cổ chân có thể hỗ trợ trong một số trường hợp theo hướng dẫn của bác sĩ. Nếu cổ chân vẫn yếu, dễ khuỵu hoặc thường xuyên bị lật, người chơi nên tạm dừng và đi khám.
Làm thế nào để phòng ngừa bong gân khi chơi thể thao?
Để giảm thiểu nguy cơ bong gân, bạn nên khởi động kỹ các khớp trước khi tập luyện; sử dụng giày thể thao vừa vặn, có độ bám tốt; và có thể trang bị thêm băng cuốn bảo vệ cổ chân (ankle brace) nếu bạn có tiền sử chấn thương khớp này.
Kết luận
Bong gân cổ chân khi chơi thể thao không chỉ cần giảm đau và sưng mà còn phải phục hồi khả năng cử động, giữ thăng bằng và độ vững của khớp. Người bệnh không nên quay lại chạy, bật nhảy hoặc thi đấu khi cổ chân vẫn còn đau, yếu hay dễ bị lật.
Nếu không thể đứng hoặc đi lại bằng chân bị thương, đau nhiều tại vùng xương, cổ chân biến dạng hoặc triệu chứng kéo dài, người bệnh nên thăm khám bác sĩ. Việc đánh giá đúng mức độ tổn thương và phục hồi theo hướng dẫn sẽ giúp cổ chân vận động ổn định hơn, đồng thời hạn chế nguy cơ tái phát.
Lưu ý y khoa: Bài viết chỉ có giá trị tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ. Người bệnh không nên tự nắn chỉnh, dùng thuốc kéo dài hoặc quay lại chơi thể thao khi cổ chân chưa phục hồi. Hãy đi khám sớm nếu đau nhiều, không thể đi lại, cổ chân biến dạng hoặc bàn chân tê lạnh.
Tài liệu tham khảo
- American Academy of Orthopaedic Surgeons. Sprained Ankle. OrthoInfo.
https://orthoinfo.aaos.org/en/diseases--conditions/sprained-ankle/
- National Health Service. Sprains and strains.
https://www.nhs.uk/conditions/sprains-and-strains/
- American College of Radiology. ACR Appropriateness Criteria: Acute Trauma to the Ankle.
https://acsearch.acr.org/docs/69436/Narrative/
- Smith MD và cộng sự. Return to sport decisions after an acute lateral ankle sprain injury: Introducing the PAASS framework. British Journal of Sports Medicine, 2021.
