Tham vấn chuyên môn: THS.BSNT - Nguyễn Thị Như Quỳnh - Khoa Nội tiết Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh.
Lưu ý y khoa: Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định chuyên môn. Trẻ có dấu hiệu thừa cân/béo phì cần được đánh giá dựa trên tuổi, giới, quá trình tăng trưởng, bệnh đồng mắc và các yếu tố liên quan. Phụ huynh không nên tự cho trẻ nhịn ăn, sử dụng thuốc giảm cân, thực phẩm hỗ trợ giảm cân hoặc áp dụng chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt khi chưa được tư vấn chuyên môn.
Béo phì ở trẻ em là gì?
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), thừa cân và béo phì là tình trạng tích tụ mỡ bất thường hoặc quá mức có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe. Ở trẻ em, việc đánh giá khác với người trưởng thành vì chiều cao, cân nặng và tỷ lệ mỡ cơ thể liên tục thay đổi trong quá trình phát triển.
Với trẻ 5 - 19 tuổi, BMI cần được đối chiếu theo tuổi và giới. Theo WHO, BMI theo tuổi trên +1 độ lệch chuẩn so với trung vị của chuẩn tăng trưởng được xác định là thừa cân và trên +2 độ lệch chuẩn là béo phì. Với trẻ dưới 5 tuổi, việc đánh giá sử dụng các chỉ số tăng trưởng riêng phù hợp với nhóm tuổi.
Theo bác sĩ ThS.BSNT Nguyễn Thị Như Quỳnh “cha mẹ không nên kết luận con mắc béo phì chỉ vì trẻ trông mũm mĩm hoặc nặng hơn các bạn cùng tuổi. Điều quan trọng hơn là theo dõi cân nặng, chiều cao và đường tăng trưởng qua nhiều thời điểm để nhận biết xu hướng tăng cân bất thường.”
Dấu hiệu nhận biết béo phì ở trẻ em
Một số thay đổi về vóc dáng, khả năng vận động và tốc độ tăng cân có thể giúp phụ huynh nhận biết nguy cơ béo phì. Tuy nhiên, những biểu hiện này chỉ mang tính gợi ý và không thể thay thế việc đánh giá chỉ số tăng trưởng.
Vóc dáng thay đổi rõ rệt
Trẻ có thể xuất hiện khuôn mặt tròn, má đầy, cằm hoặc cổ có nhiều mô mỡ, bụng lớn, lớp mỡ dưới da ở ngực, bụng, hông và đùi tăng lên. Cha mẹ cũng có thể nhận thấy quần áo nhanh chật trong khi chiều cao không tăng tương ứng.
Tuy nhiên, ngoại hình không phản ánh hoàn toàn lượng mỡ cơ thể. Một số trẻ có thể tăng cân trước khi bước vào giai đoạn tăng nhanh chiều cao. Vì vậy, các đặc điểm như má phính, cổ ngắn hoặc bụng lớn không đủ để khẳng định trẻ mắc béo phì.
Trẻ nhanh mệt khi vận động
Trẻ có cân nặng dư thừa có thể dễ đổ mồ hôi, thở nhanh hoặc nhanh mệt hơn khi chạy, leo cầu thang hay chơi thể thao. Một số trẻ bắt đầu né tránh các trò chơi vận động vì cảm thấy khó theo kịp bạn bè.
Nếu trẻ thường xuyên khó thở, đau ngực, chóng mặt hoặc khả năng vận động giảm rõ rệt, phụ huynh nên đưa trẻ đi kiểm tra để tìm nguyên nhân thay vì mặc định mọi triệu chứng đều do cân nặng.
Chỉ số BMI cao so với độ tuổi và giới tính của trẻ
BMI được tính bằng cân nặng tính theo kilogam chia cho bình phương chiều cao tính theo mét. Tuy nhiên, với trẻ em, con số này phải được đối chiếu với biểu đồ BMI theo tuổi và giới thay vì đọc theo tiêu chuẩn người trưởng thành.
BMI vẫn chỉ là công cụ sàng lọc. Khi đánh giá tình trạng cân nặng của trẻ, cần xem xét thêm tốc độ tăng chiều cao, giai đoạn dậy thì, tiền sử gia đình, chế độ sinh hoạt và các vấn đề sức khỏe đi kèm.
Nguyên nhân gây béo phì ở trẻ em
Béo phì ở trẻ em là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động, trong đó có chế độ ăn dư thừa năng lượng và ít vận động. Bên cạnh đó, di truyền, thói quen sinh hoạt, giấc ngủ và một số vấn đề sức khỏe cũng có thể góp phần làm cân nặng của trẻ tăng quá mức.
- Chế độ ăn dư thừa năng lượng: Trẻ thường xuyên sử dụng thức ăn nhanh, món chiên rán, bánh kẹo, nước ngọt hoặc đồ uống nhiều đường có thể nạp nhiều năng lượng hơn nhu cầu của cơ thể. Nếu tình trạng này kéo dài, phần năng lượng dư thừa dễ được tích trữ dưới dạng mỡ.
- Ít vận động: Thời gian ngồi xem tivi, chơi điện tử hoặc sử dụng điện thoại, máy tính quá nhiều làm giảm mức độ hoạt động thể chất. Khi trẻ vừa ít vận động vừa có chế độ ăn giàu năng lượng, nguy cơ tăng cân càng cao.
- Yếu tố di truyền và gia đình: Trẻ có bố mẹ hoặc người thân mắc béo phì thường có nguy cơ cao hơn. Bên cạnh yếu tố gen, các thành viên trong gia đình còn thường chia sẻ cùng thói quen ăn uống, vận động và sinh hoạt, từ đó ảnh hưởng đến cân nặng của trẻ.
- Thiếu ngủ và sinh hoạt chưa hợp lý: Ngủ không đủ hoặc thường xuyên thức khuya có thể ảnh hưởng đến quá trình điều hòa cảm giác đói, no và thói quen ăn uống. Thức khuya cũng thường đi kèm thời gian sử dụng thiết bị điện tử kéo dài và ăn thêm vào buổi tối.
- Một số bệnh lý hoặc thuốc: Trong một số trường hợp, rối loạn nội tiết, bệnh lý di truyền hoặc thuốc đang sử dụng có thể góp phần làm trẻ tăng cân. Nếu trẻ tăng cân nhanh nhưng chiều cao phát triển chậm, thường xuyên mệt mỏi hoặc có biểu hiện bất thường khác, nên được kiểm tra để xác định nguyên nhân.
Béo phì ở trẻ em có nguy hiểm không?
Béo phì thời thơ ấu không chỉ ảnh hưởng đến vóc dáng mà còn làm tăng nguy cơ gặp các vấn đề về chuyển hóa, hô hấp, xương khớp và sức khỏe tâm lý. Trẻ mắc béo phì cũng có nguy cơ tiếp tục béo phì khi trưởng thành cao hơn.
Rối loạn chuyển hóa
Trẻ béo phì có nguy cơ cao hơn gặp tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, kháng insulin, tiền đái tháo đường, đái tháo đường type 2 và gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa.
Đáng chú ý, những bất thường này đôi khi tiến triển mà không gây triệu chứng rõ ràng. Tùy độ tuổi, mức độ béo phì và yếu tố nguy cơ, trẻ có thể cần được đánh giá thêm về huyết áp, đường huyết, mỡ máu hoặc chức năng gan.
Ngưng thở khi ngủ và vấn đề hô hấp
Béo phì có liên quan đến nguy cơ ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ và một số vấn đề hô hấp. Các biểu hiện cần chú ý gồm ngủ ngáy thường xuyên, thở khó khi ngủ, có khoảng ngừng thở, ngủ không yên, buồn ngủ ban ngày hoặc giảm tập trung.
Nếu trẻ thường xuyên ngủ ngáy lớn hoặc có khoảng ngừng thở khi ngủ, gia đình nên đưa trẻ đến cơ sở y tế kiểm tra thay vì coi đây đơn thuần là một thói quen khi ngủ.
Tăng áp lực lên hệ xương khớp
Cân nặng dư thừa làm tăng tải trọng lên hệ cơ xương đang phát triển. Một số trẻ có thể xuất hiện đau chân, đau gối, khó vận động hoặc giảm khả năng tham gia các hoạt động thể chất.
Khi vận động gây khó chịu, trẻ càng có xu hướng ít vận động hơn. Điều này có thể tạo thành vòng lặp giữa tăng cân, giảm vận động và suy giảm thể lực.
Ảnh hưởng đến tâm lý và sự tự tin
Trẻ có vóc dáng khác biệt so với bạn bè có thể bị trêu chọc, kỳ thị hoặc hình thành cảm giác tự ti về cơ thể. Một số trường hợp có thể né tránh giao tiếp, không muốn tham gia hoạt động tập thể hoặc trở nên quá ám ảnh với cân nặng.
Vì vậy, mục tiêu kiểm soát béo phì không nên chỉ tập trung vào việc làm trẻ gầy đi mà cần hướng đến sức khỏe tổng thể, khả năng vận động, giấc ngủ, tâm lý và sự phát triển bình thường.
Điều chỉnh chế độ ăn cho trẻ béo phì
Trẻ đang phát triển không nên nhịn ăn hoặc áp dụng chế độ giảm cân khắc nghiệt. Khẩu phần cần cung cấp đủ năng lượng và dưỡng chất cần thiết cho sự phát triển chiều cao, hệ xương, não bộ và quá trình dậy thì.
Gia đình nên ưu tiên rau xanh, trái cây nguyên quả, ngũ cốc phù hợp, cá, trứng, thịt nạc, các loại đậu và sản phẩm sữa phù hợp với độ tuổi. Đồng thời, nên giảm tần suất sử dụng nước ngọt, đồ uống nhiều đường, bánh kẹo, thức ăn nhanh và món chiên rán.
Một số thay đổi đơn giản có thể áp dụng trong sinh hoạt hằng ngày:
- Ưu tiên nước lọc thay cho nước ngọt hoặc đồ uống nhiều đường.
- Cho trẻ ăn trái cây nguyên quả thay vì thường xuyên uống nước ép thêm đường.
- Bổ sung rau hoặc trái cây vào các bữa chính và bữa phụ.
- Không sử dụng bánh kẹo hoặc thức ăn nhanh làm phần thưởng.
- Duy trì giờ ăn tương đối ổn định.
- Hạn chế vừa ăn vừa xem tivi, điện thoại hoặc máy tính bảng.
- Điều chỉnh khẩu phần phù hợp với tuổi.
- Khuyến khích cả gia đình cùng duy trì chế độ ăn lành mạnh.
Bác sĩ ThS.BSNT Nguyễn Thị Như Quỳnh cho biết, thay vì liên tục cấm trẻ ăn hoặc nhắc con phải giảm cân, cha mẹ nên điều chỉnh môi trường ăn uống của cả gia đình. Khi nước lọc, trái cây, rau xanh và các thực phẩm phù hợp luôn sẵn có, trẻ sẽ dễ hình thành lựa chọn ăn uống lành mạnh hơn.
Trẻ béo phì cần vận động bao nhiêu mỗi ngày?
Theo khuyến nghị của WHO, trẻ em và thanh thiếu niên từ 5 - 17 tuổi nên hoạt động thể chất cường độ vừa đến mạnh trung bình từ 60 phút mỗi ngày trở lên, chủ yếu là các hoạt động aerobic. Các hoạt động giúp tăng cường cơ và xương nên được thực hiện từ 3 ngày mỗi tuần trở lên.
Trẻ có thể chia thời gian vận động thành nhiều đợt trong ngày, không cần tập liên tục 60 phút hoặc đến phòng tập. Các hoạt động như đá bóng, cầu lông, bơi, chạy, đạp xe, nhảy dây hay đi bộ cùng gia đình đều có thể giúp tăng mức vận động. Với trẻ trước đó ít hoạt động, nên bắt đầu từ mức phù hợp với thể lực rồi tăng dần. Để trẻ duy trì lâu dài, cha mẹ nên lựa chọn hình thức vận động con yêu thích, tránh biến hoạt động thể chất thành hình phạt vì trẻ đang thừa cân.
Hỗ trợ tâm lý cho trẻ khi kiểm soát cân nặng
Cân nặng là chủ đề nhạy cảm, đặc biệt khi trẻ bước vào tuổi đi học và dậy thì. Những câu nói như “con béo quá”, “ăn ít lại đi” hoặc liên tục so sánh trẻ với bạn bè, anh chị em có thể khiến trẻ xấu hổ và hình thành suy nghĩ tiêu cực về cơ thể.
Cha mẹ nên tập trung vào sức khỏe và thói quen thay vì ngoại hình. Chẳng hạn, có thể giải thích rằng ăn rau giúp cơ thể khỏe hơn, đi bộ giúp ngủ ngon hơn hoặc vận động giúp trẻ chơi lâu mà ít mệt hơn thay vì nói mọi thay đổi chỉ nhằm mục đích giảm cân. Nếu trẻ thường xuyên buồn bã, né tránh bạn bè, bị bắt nạt vì ngoại hình hoặc quá lo lắng về ăn uống và cân nặng, gia đình nên chủ động tìm sự hỗ trợ chuyên môn.
5 thay đổi gia đình có thể bắt đầu ngay
Cha mẹ không cần đặt mục tiêu trẻ phải giảm ngay một số kilogram cụ thể. Thay vào đó, nên tập trung vào những thay đổi nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày và giúp trẻ duy trì đều đặn:
- Thay đổi đồ uống: ưu tiên nước lọc, giảm dần nước ngọt và đồ uống nhiều đường.
- Thêm rau và trái cây: bắt đầu bằng những loại trẻ đã quen ăn để dễ duy trì.
- Tăng vận động chung: cả nhà có thể đi bộ, đạp xe hoặc chơi cùng trẻ sau giờ học.
- Ăn không màn hình: hạn chế tivi và điện thoại trong bữa ăn để trẻ tập trung vào cảm giác đói và no.
- Cả gia đình cùng thay đổi: cha mẹ làm gương về ăn uống, vận động và giấc ngủ thay vì yêu cầu riêng trẻ phải ăn kiêng.
Cách tiếp cận này giúp trẻ hình thành lối sống có lợi cho sức khỏe mà không tạo cảm giác mình bị đối xử khác biệt chỉ vì cân nặng.
Khi nào cần đưa trẻ đi khám?
Phụ huynh nên đưa trẻ đi kiểm tra khi cân nặng tăng nhanh kéo dài, BMI theo tuổi vượt ngưỡng phù hợp hoặc xuất hiện các vấn đề sức khỏe đi kèm.
Một số dấu hiệu cần lưu ý gồm:
- Cân nặng tăng nhanh nhưng chiều cao tăng chậm.
- Ngủ ngáy lớn, khó thở hoặc có khoảng ngừng thở khi ngủ.
- Nhanh mệt hoặc khả năng vận động giảm rõ rệt.
- Đau chân, đau gối hoặc khó tham gia các hoạt động thông thường.
- Da vùng cổ hoặc nách dày và sẫm màu bất thường.
- Đường huyết, huyết áp hoặc mỡ máu từng được phát hiện bất thường.
- Béo phì xuất hiện rất sớm hoặc gia đình có nhiều người mắc béo phì mức độ nặng.
- Trẻ tự ti, lo âu, bị bắt nạt hoặc có hành vi ăn uống bất thường.
Việc thăm khám không chỉ nhằm xác định trẻ có mắc béo phì hay không mà còn giúp đánh giá tốc độ tăng trưởng, chế độ ăn, vận động, giấc ngủ, tiền sử gia đình và các vấn đề sức khỏe liên quan.
Kiểm soát béo phì ở trẻ em tại Bệnh viện Đa Khoa Hồng Ngọc
Kiểm soát béo phì ở trẻ em cần nhìn rộng hơn mục tiêu giảm cân, bởi cân nặng có thể liên quan đến dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ, tâm lý và các rối loạn chuyển hóa. Tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, mô hình kiểm soát bệnh lý thừa cân được triển khai theo hướng phối hợp nhiều chuyên khoa, trong đó người bệnh được đánh giá về tình trạng chuyển hóa, nội tiết, dinh dưỡng, tâm lý và khả năng vận động để xây dựng hướng quản lý phù hợp.
Với trẻ có dấu hiệu tăng cân nhanh, BMI theo tuổi cao hoặc xuất hiện các vấn đề như nhanh mệt, ngủ ngáy, ít vận động hay bất thường chuyển hóa, phụ huynh nên chủ động đưa trẻ đi thăm khám. Việc đánh giá sớm giúp xác định tình trạng cân nặng, nhận diện các yếu tố liên quan và xây dựng kế hoạch kiểm soát phù hợp với độ tuổi và quá trình phát triển, thay vì tự áp dụng chế độ ăn kiêng hoặc phương pháp giảm cân dành cho người lớn.
FAQ về béo phì ở trẻ em
Trẻ bụng to có bị béo phì không?
Bụng lớn hoặc lớp mỡ dưới da dày chỉ là dấu hiệu. Để xác định trẻ thừa cân hay béo phì, cần đánh giá đồng thời cân nặng, chiều cao và chỉ số tăng trưởng phù hợp với tuổi, giới.
Có nên cho trẻ béo phì nhịn ăn để giảm cân nhanh?
Nhịn ăn hoặc cắt giảm khẩu phần quá mức có thể ảnh hưởng đến quá trình tăng trưởng và khiến trẻ hình thành mối quan hệ thiếu lành mạnh với thức ăn. Chế độ ăn cần đảm bảo đủ dưỡng chất, phù hợp với độ tuổi và tình trạng sức khỏe.
Trẻ béo phì có thể mắc đái tháo đường không?
Béo phì làm tăng nguy cơ kháng insulin, tiền đái tháo đường và đái tháo đường type 2 ở trẻ. Tuy nhiên, mức nguy cơ ở mỗi trẻ khác nhau và việc xét nghiệm cần dựa trên độ tuổi, mức độ béo phì cùng các yếu tố nguy cơ đi kèm.
Trẻ béo phì nên giảm bao nhiêu kilogram mỗi tháng?
Mức giảm cân phù hợp cần được xác định dựa trên tuổi, chiều cao, giai đoạn tăng trưởng, mức độ béo phì và tình trạng sức khỏe của từng trẻ. Ở một số trường hợp, mục tiêu có thể là kiểm soát tốc độ tăng cân trong khi chiều cao tiếp tục phát triển để BMI cải thiện dần theo thời gian.
Trẻ bị béo phì có thể tự trở về cân nặng phù hợp khi lớn lên không?
Tình trạng béo phì thời thơ ấu có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành và làm tăng nguy cơ nhiều bệnh mạn tính. Vì vậy, phát hiện và can thiệp sớm giúp trẻ hình thành thói quen ăn uống, vận động và sinh hoạt lành mạnh hơn.
Kết luận
Béo phì ở trẻ em cần được nhận biết và kiểm soát sớm vì có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa, hô hấp, xương khớp, tâm lý và sức khỏe lâu dài. Cha mẹ nên theo dõi cân nặng, chiều cao và tốc độ tăng trưởng của trẻ, đồng thời điều chỉnh chế độ ăn, tăng vận động và duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh. Khi trẻ tăng cân nhanh, BMI theo tuổi cao hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, nên đưa trẻ đi thăm khám để được đánh giá và xây dựng hướng kiểm soát phù hợp.
Tài liệu tham khảo
- World Health Organization (WHO) – Obesity and overweight
- World Health Organization (WHO) – BMI-for-age 5–19 years
- World Health Organization (WHO) – Physical activity
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Preventing Childhood Obesity: 6 Things Families Can Do
- American Academy of Pediatrics (AAP) – Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Treatment of Children and Adolescents With Obesity
- U.S. Preventive Services Task Force (USPSTF) – High Body Mass Index in Children and Adolescents: Interventions
