Béo phì gây bệnh gì? Những nguy cơ không nên chủ quan

Tham vấn chuyên môn: THS.BSNT Nguyễn Thị Như Quỳnh - Khoa Nội tiết - BVĐK Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh.

Lưu ý y khoa: Nội dung trong bài có mục đích cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc phác đồ của bác sĩ. BMI chỉ là công cụ sàng lọc và cần được đánh giá thận trọng ở trẻ em, phụ nữ mang thai, người có khối cơ lớn, người cao tuổi hoặc người bị phù. Người bệnh không nên tự dùng thuốc giảm cân, tự ngừng thuốc đang điều trị hoặc áp dụng chế độ ăn kiêng khắc nghiệt khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.

Béo phì là gì và khi nào được xem là béo phì?

Béo phì là bệnh mạn tính, đặc trưng bởi tình trạng tích tụ mỡ quá mức hoặc bất thường đến mức có thể ảnh hưởng xấu đến sức khỏe. Cân nặng cao không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với béo phì vì một phần trọng lượng có thể đến từ cơ, xương hoặc dịch trong cơ thể. Do đó, bác sĩ thường kết hợp nhiều chỉ số để đánh giá.

Chỉ số khối cơ thể BMI được tính theo công thức:

BMI = Cân nặng (kg) / Chiều cao² (m²)

Đối với người trưởng thành, WHO sử dụng BMI ≥25 kg/m² để xác định thừa cân và BMI ≥30 kg/m² để xác định béo phì. Ở người châu Á, nguy cơ chuyển hóa có thể tăng ở mức BMI thấp hơn, vì vậy một số hướng dẫn và cơ sở y tế sử dụng các ngưỡng thấp hơn để đánh giá nguy cơ hoặc xác định béo phì.

Theo các ngưỡng thường được sử dụng tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương:

Tuy nhiên, các ngưỡng BMI dành cho người châu Á không phải là một hệ thống phân loại cho mọi quốc gia. Vì vậy, BMI cần được kết hợp với vòng eo và các yếu tố nguy cơ chuyển hóa khi đánh giá từng người. 

Phân loại trên được dùng để sàng lọc tình trạng dinh dưỡng ở người trưởng thành. BMI không đo trực tiếp lượng mỡ và không phản ánh được mỡ tích tụ ở đâu. Người có nhiều cơ, phụ nữ mang thai, người phù hoặc có thay đổi thành phần cơ thể có thể cần phương pháp đánh giá khác.

Vòng eo giúp bác sĩ nhận biết tình trạng béo bụng và ước tính lượng mỡ nội tạng. Một người có BMI chưa quá cao nhưng vòng eo lớn vẫn có thể đối mặt với nguy cơ đái tháo đường, tăng huyết áp và bệnh tim mạch. Vì vậy, kết quả BMI cần được xem xét cùng vòng eo, huyết áp, xét nghiệm và tiền sử sức khỏe.

Béo phì gây bệnh gì? 7 nhóm bệnh thường gặp

Mỡ thừa có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan thông qua tình trạng kháng insulin, viêm mạn tính, rối loạn hormon và áp lực lên hệ tim mạch, hô hấp, xương khớp. Vì vậy, béo phì làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh chuyển hóa và mạn tính, đặc biệt khi cân nặng dư thừa kéo dài hoặc đi kèm các yếu tố nguy cơ khác.

Đái tháo đường type 2 và rối loạn chuyển hóa

Béo phì, đặc biệt là tình trạng tích tụ nhiều mỡ ở vùng bụng, làm tăng nguy cơ kháng insulin. Khi đó, các tế bào đáp ứng kém với insulin nên cơ thể phải sản xuất nhiều insulin hơn để kiểm soát đường huyết. Theo thời gian, khả năng bù trừ có thể suy giảm và dẫn đến tiền đái tháo đường hoặc đái tháo đường type 2.

Béo phì cũng thường đi kèm tăng triglyceride, tăng cholesterol có hại, giảm cholesterol có lợi và hội chứng chuyển hóa. Đây là nhóm bất thường làm tăng đồng thời nguy cơ đái tháo đường, bệnh tim và đột quỵ. Giai đoạn đầu có thể không có triệu chứng nên người bệnh chỉ phát hiện khi đo huyết áp hoặc xét nghiệm máu.

Tăng huyết áp, bệnh tim mạch và đột quỵ

Mỡ thừa, đặc biệt là mỡ nội tạng, có thể làm thay đổi hoạt động của hệ thần kinh giao cảm, hệ renin–angiotensin–aldosterone và chức năng thận, đồng thời làm tăng tình trạng viêm và rối loạn chuyển hóa. Những thay đổi này góp phần làm tăng nguy cơ tăng huyết áp và bệnh tim mạch ở người béo phì. 

Béo phì thường xuất hiện cùng rối loạn mỡ máu, đường huyết cao và tình trạng viêm. Sự kết hợp này thúc đẩy tổn thương mạch máu, xơ vữa động mạch và hình thành các bệnh như bệnh động mạch vành, nhồi máu cơ tim, suy tim hoặc đột quỵ. Nguy cơ thường tăng khi cân nặng dư thừa nhiều và kéo dài.

Gan nhiễm mỡ và bệnh lý gan mật

Béo phì là một yếu tố nguy cơ quan trọng của gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa. Khi cơ thể kháng insulin và lượng chất béo trong máu tăng, mỡ có thể tích tụ trong tế bào gan. Nhiều người không có triệu chứng rõ và chỉ phát hiện qua siêu âm hoặc xét nghiệm men gan.

Ở một số trường hợp, gan nhiễm mỡ có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ, xơ hóa, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan. Người béo phì cũng có nguy cơ cao mắc sỏi mật và viêm túi mật. Tuy nhiên, giảm cân quá nhanh cũng có thể thúc đẩy hình thành sỏi mật, vì vậy người bệnh nên kiểm soát cân nặng theo lộ trình phù hợp.

Ngưng thở khi ngủ và các vấn đề hô hấp

Mỡ tích tụ quanh cổ có thể làm hẹp đường thở trên, trong khi mỡ vùng bụng làm hạn chế hoạt động của cơ hoành. Những thay đổi này khiến người béo phì dễ ngáy to, thở không đều hoặc ngừng thở từng đợt trong khi ngủ.

Ngưng thở khi ngủ khiến giấc ngủ bị gián đoạn, làm người bệnh đau đầu vào buổi sáng, mệt mỏi, giảm tập trung và buồn ngủ ban ngày. Nếu không được điều trị, tình trạng thiếu oxy lặp lại có thể làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, bệnh tim, rối loạn đường huyết và đột quỵ.

Thoái hóa khớp, gout và hạn chế vận động

Cân nặng dư thừa làm tăng áp lực lên khớp gối, khớp háng, cổ chân và cột sống. Đồng thời, mô mỡ có thể giải phóng các chất thúc đẩy viêm, góp phần làm tổn thương sụn và tăng nguy cơ thoái hóa khớp.

Người bệnh có thể bị đau, cứng khớp, giảm tầm vận động hoặc khó đi lại. Khi vận động ngày càng hạn chế, lượng năng lượng tiêu hao giảm và cân nặng có thể tiếp tục tăng, tạo thành vòng xoắn bất lợi.

Béo phì cũng liên quan đến nguy cơ tăng acid uric và bệnh gout. Các đợt gout thường gây đau, sưng nóng đột ngột tại khớp, đặc biệt ở ngón chân cái. Người bệnh không nên tự quy mọi cơn đau khớp cho cân nặng mà cần được đánh giá để xác định đúng nguyên nhân.

Nguy cơ mắc một số loại ung thư

Béo phì không đồng nghĩa người bệnh chắc chắn mắc ung thư. Tuy nhiên, lượng mỡ cơ thể cao có liên quan đến nguy cơ tăng của nhiều loại ung thư, trong đó có ung thư đại trực tràng, gan, thận, nội mạc tử cung và ung thư vú ở phụ nữ sau mãn kinh.

Mô mỡ có thể ảnh hưởng đến nồng độ estrogen, insulin, yếu tố tăng trưởng và tình trạng viêm trong cơ thể. Đây là những cơ chế được cho là góp phần thúc đẩy sự phát triển bất thường của tế bào. Nguy cơ cụ thể còn phụ thuộc vào tuổi, giới, di truyền, hút thuốc, chế độ ăn và nhiều yếu tố khác.

Rối loạn sinh sản, thai kỳ và sức khỏe tinh thần

Ở nữ giới, béo phì có thể ảnh hưởng đến chu kỳ kinh nguyệt và quá trình rụng trứng, từ đó làm giảm khả năng mang thai. Phụ nữ béo phì khi mang thai có nguy cơ cao hơn mắc đái tháo đường thai kỳ, tăng huyết áp thai kỳ, tiền sản giật và phải sinh mổ.

Ở nam giới, béo phì có thể liên quan đến giảm chất lượng tinh trùng và rối loạn chức năng tình dục. Tuy nhiên, khả năng sinh sản phụ thuộc vào nhiều yếu tố nên cần được thăm khám chuyên khoa thay vì đánh giá chỉ dựa trên cân nặng.

Béo phì cũng có thể ảnh hưởng đến hình ảnh cơ thể, sự tự tin và chất lượng sống. Kỳ thị cân nặng, khó khăn trong sinh hoạt hoặc những lần giảm cân thất bại có thể góp phần gây căng thẳng, lo âu hoặc trầm cảm. Không nên mặc định mọi vấn đề tâm lý đều do béo phì hoặc đổ lỗi cho người bệnh vì cân nặng là kết quả của nhiều yếu tố sinh học, hành vi và môi trường.

Vì sao béo phì làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh?

Béo phì ảnh hưởng đến sức khỏe thông qua nhiều cơ chế diễn ra đồng thời:

• Mỡ nội tạng làm tăng kháng insulin: Mỡ tập trung quanh gan, tụy và các cơ quan trong ổ bụng có liên quan chặt chẽ với rối loạn đường huyết và hội chứng chuyển hóa.
• Mô mỡ thúc đẩy viêm mạn tính: Mô mỡ không chỉ dự trữ năng lượng mà còn tạo ra hormon và các chất trung gian gây viêm, ảnh hưởng đến mạch máu, gan và chuyển hóa.
• Cân nặng dư thừa tạo áp lực cơ học: Tim phải làm việc nhiều hơn, hoạt động hô hấp khó khăn hơn và các khớp chịu tải lớn hơn.
• Rối loạn hormon ảnh hưởng nhiều cơ quan: Sự thay đổi của insulin, hormon sinh dục và các tín hiệu điều hòa cảm giác đói có thể tác động đến gan, hệ sinh sản và nguy cơ ung thư.

Mức độ nguy hiểm của béo phì phụ thuộc vào những yếu tố nào?

Không phải người béo phì nào cũng có mức nguy cơ giống nhau. Bác sĩ thường xem xét nhiều yếu tố trước khi đánh giá khả năng xuất hiện biến chứng:

• Mức độ béo phì: BMI càng cao, nguy cơ mắc bệnh đồng mắc thường càng lớn.
• Vị trí tích tụ mỡ: Mỡ tập trung ở bụng và quanh nội tạng thường liên quan chặt hơn với đái tháo đường và bệnh tim mạch.
• Thời gian tăng cân: Cân nặng dư thừa kéo dài có thể khiến các rối loạn chuyển hóa tích lũy theo thời gian.
• Tuổi và tiền sử gia đình: Tuổi cao hoặc gia đình có người mắc đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh tim làm nguy cơ tăng thêm.
• Mức độ vận động và thói quen sinh hoạt: Ít vận động, hút thuốc, uống nhiều rượu bia, thiếu ngủ và chế độ ăn mất cân đối có thể làm nguy cơ cao hơn.
• Các bệnh đang mắc: Tăng huyết áp, tiền đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ hoặc ngưng thở khi ngủ cho thấy sức khỏe đã chịu ảnh hưởng.
• Thuốc và bệnh nội tiết: Một số loại thuốc hoặc bệnh lý nội tiết có thể góp phần làm tăng cân và gây khó khăn cho quá trình kiểm soát cân nặng.

Dấu hiệu cảnh báo người béo phì nên đi khám sớm

Nhiều biến chứng do béo phì có thể tiến triển âm thầm. Người bệnh nên chủ động đi khám nếu xuất hiện một hoặc nhiều dấu hiệu sau:

• Khát nhiều, tiểu nhiều, mệt mỏi, nhìn mờ hoặc có thay đổi cân nặng bất thường không giải thích được. 
• Huyết áp, đường huyết hoặc mỡ máu tăng khi kiểm tra.
• Đau tức ngực, hồi hộp, khó thở khi vận động hoặc phù chân.
• Ngáy to, có lúc ngừng thở khi ngủ, đau đầu buổi sáng hoặc buồn ngủ nhiều vào ban ngày.
• Đau khớp kéo dài, đi lại khó hoặc khả năng vận động giảm dần.
• Đau hoặc nặng tức vùng hạ sườn phải, men gan tăng hoặc phát hiện gan nhiễm mỡ.
• Kinh nguyệt không đều, khó mang thai hoặc xuất hiện vấn đề về chức năng tình dục.
• Tâm trạng buồn bã, lo âu, tự ti hoặc căng thẳng kéo dài vì cân nặng.

Người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay nếu có đau hoặc đè nặng ở ngực, khó thở đột ngột, vã mồ hôi, choáng; hoặc xuất hiện méo miệng, yếu liệt một bên cơ thể, nói khó, nhìn mờ hay rối loạn ý thức. Đây có thể là dấu hiệu của nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ, cần được cấp cứu càng sớm càng tốt.

Người béo phì nên kiểm tra những gì để phát hiện bệnh đồng mắc?

Bác sĩ sẽ lựa chọn nội dung kiểm tra dựa trên tuổi, BMI, vòng eo, triệu chứng, tiền sử gia đình và bệnh đang mắc. Quá trình đánh giá có thể bao gồm:

• Đo chiều cao, cân nặng, tính BMI và đo vòng eo.
• Đo huyết áp và đánh giá nguy cơ tim mạch.
• Xét nghiệm đường huyết lúc đói hoặc HbA1c để phát hiện tiền đái tháo đường và đái tháo đường.
• Xét nghiệm cholesterol, triglyceride và các thành phần mỡ máu.
• Kiểm tra men gan và cân nhắc siêu âm khi nghi ngờ gan nhiễm mỡ.
• Khai thác tình trạng ngáy, ngừng thở khi ngủ và buồn ngủ ban ngày.
• Đánh giá tim mạch khi có đau ngực, khó thở, hồi hộp hoặc nhiều yếu tố nguy cơ.
• Kiểm tra hệ cơ xương khớp khi đau hoặc hạn chế vận động.
• Đánh giá kinh nguyệt, khả năng sinh sản và sức khỏe thai kỳ khi phù hợp.
• Rà soát thuốc đang sử dụng, chế độ ăn, vận động, giấc ngủ và sức khỏe tâm lý.

Các nội dung kiểm tra trên được lựa chọn tùy theo tình trạng sức khỏe của từng người, không cần thực hiện toàn bộ trong mọi trường hợp. Dựa trên kết quả thăm khám, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm hoặc chẩn đoán hình ảnh phù hợp để phát hiện bệnh đồng mắc và hướng dẫn theo dõi, điều trị khi cần.

Kiểm soát cân nặng có giúp giảm nguy cơ biến chứng không?

Kiểm soát cân nặng hợp lý có thể cải thiện đường huyết, mỡ máu, huyết áp, chức năng vận động và một số bệnh đồng mắc. Nhiều người đã nhận được lợi ích sức khỏe khi giảm khoảng 5 đến 10% cân nặng ban đầu, dù chưa đạt mức cân nặng được xem là lý tưởng.

Kế hoạch điều trị có thể kết hợp:

• Điều chỉnh chế độ ăn theo tình trạng sức khỏe và nhu cầu năng lượng.
• Tăng vận động theo khả năng tim mạch, hô hấp và cơ xương khớp.
• Thay đổi hành vi ăn uống và xây dựng thói quen có thể duy trì lâu dài.
• Hỗ trợ tâm lý khi có ăn uống mất kiểm soát, căng thẳng hoặc tự ti về cân nặng.
• Sử dụng thuốc điều trị béo phì khi có chỉ định.
• Can thiệp ngoại khoa trong một số trường hợp béo phì nặng hoặc không đáp ứng với các phương pháp phù hợp trước đó.

Người bệnh không nên tự mua thuốc giảm cân, sử dụng sản phẩm không rõ nguồn gốc hoặc nhịn ăn quá mức. Thuốc điều trị béo phì cần được bác sĩ kê đơn sau khi đánh giá chỉ định, chống chỉ định, bệnh nền và nguy cơ tác dụng không mong muốn.

Tầm soát và điều trị bệnh lý do béo phì tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc

Người béo phì, đặc biệt khi có tăng đường huyết, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ, khó thở khi ngủ hoặc đau khớp, nên được đánh giá toàn diện thay vì chỉ tập trung vào việc giảm số cân.

Trung tâm Kiểm soát Bệnh lý Thừa cân và các hậu quả do béo phì tại BVĐK Hồng Ngọc triển khai mô hình phối hợp đa chuyên khoa, gồm Nội tiết, Dinh dưỡng, Tâm lý, Phục hồi chức năng và Ngoại khoa. Người bệnh được đánh giá tình trạng chuyển hóa, nội tiết, nguyên nhân tăng cân, khả năng vận động và các bệnh đồng mắc để xây dựng hướng quản lý phù hợp với thể trạng.

Tùy mức độ béo phì và nguy cơ sức khỏe, bác sĩ có thể tư vấn thay đổi dinh dưỡng, vận động, hành vi, điều trị nội khoa hoặc cân nhắc ngoại khoa khi có chỉ định. Những trường hợp phức tạp có thể được phối hợp thêm với chuyên khoa Tim mạch, Hô hấp và các đơn vị liên quan nhằm đảm bảo quá trình điều trị phù hợp và an toàn.

Câu hỏi thường gặp về bệnh do béo phì

Người bị béo phì có chắc chắn mắc các bệnh khác không?

Béo phì làm tăng nguy cơ mắc bệnh nhưng không có nghĩa ai cũng gặp biến chứng. Người bệnh nên kiểm tra sức khỏe để phát hiện sớm bất thường về đường huyết, huyết áp và mỡ máu, kể cả khi chưa có triệu chứng.

Người trẻ bị béo phì có cần kiểm tra sức khỏe không?

Tăng huyết áp, tiền đái tháo đường, gan nhiễm mỡ và ngưng thở khi ngủ có thể xuất hiện từ khi còn trẻ. Vì vậy, người trẻ bị béo phì vẫn cần kiểm tra sức khỏe để phát hiện và xử trí sớm.

Béo bụng có đáng lo hơn tăng cân toàn thân không?

Mỡ tập trung nhiều ở bụng, đặc biệt là mỡ nội tạng bao quanh các cơ quan, có thể làm tăng nguy cơ đái tháo đường type 2 và bệnh tim mạch ngay cả khi cân nặng chưa quá cao. Vì vậy, ngoài cân nặng, cần theo dõi vòng eo và kiểm tra huyết áp, đường huyết, mỡ máu để đánh giá nguy cơ sức khỏe.

Béo phì có thể làm tăng nguy cơ tử vong không?

Béo phì làm tăng nguy cơ tử vong sớm do các bệnh liên quan như tim mạch, đái tháo đường và một số loại ung thư. Kiểm soát cân nặng và điều trị bệnh đồng mắc có thể giúp giảm nguy cơ này.

Kết luận

Hiểu rõ béo phì gây bệnh gì giúp nhận thấy đây không chỉ là vấn đề về cân nặng mà còn có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan trong cơ thể. Một số rối loạn chuyển hóa có thể tiến triển âm thầm, vì vậy người có BMI hoặc vòng eo tăng nên chủ động theo dõi sức khỏe. Thăm khám và kiểm soát cân nặng từ sớm sẽ giúp giảm nguy cơ biến chứng và bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Nguồn tham khảo

1. Tổ chức Y tế Thế giới.Obesity and overweight, cập nhật ngày 08/12/2025.
2. Viện Quốc gia về Đái tháo đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ.Health Risks of Overweight & Obesity.
3. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ.Obesity and Cancer Fact Sheet.
4. Viện Tim, Phổi và Máu Quốc gia Hoa Kỳ.Overweight and Obesity Treatment.
5. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ.Consequences of Obesity, cập nhật ngày 05/12/2025.