Béo phì có thể ảnh hưởng trực tiếp đến gan, đặc biệt thông qua mỡ nội tạng, kháng insulin, rối loạn mỡ máu và viêm mạn tính. Khi mỡ tích tụ quá nhiều trong gan, người bệnh có thể bị gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa. Nếu không phát hiện và kiểm soát sớm, tình trạng này có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ, xơ hóa gan, xơ gan và làm tăng nguy cơ ung thư gan ở một số trường hợp.
Gan nhiễm mỡ do béo phì thường diễn tiến âm thầm. Nhiều người không đau, không vàng da và men gan có thể vẫn bình thường, nhưng gan đã có tích tụ mỡ hoặc bắt đầu có nguy cơ xơ hóa. Vì vậy, người béo phì, béo bụng, đái tháo đường type 2, mỡ máu cao hoặc men gan tăng không nên chờ có triệu chứng mới đi kiểm tra gan.
Trả lời nhanh: Béo phì ảnh hưởng gan chủ yếu bằng cách làm tăng mỡ nội tạng và kháng insulin, khiến mỡ dễ tích tụ trong tế bào gan. Gan nhiễm mỡ do béo phì thường âm thầm, có thể không có triệu chứng nhưng vẫn có nguy cơ tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ, xơ hóa gan, xơ gan. Người béo phì, béo bụng, đái tháo đường type 2, mỡ máu cao, men gan tăng hoặc siêu âm phát hiện gan nhiễm mỡ nên kiểm tra gan định kỳ và đánh giá nguy cơ xơ hóa khi cần.
Béo phì làm tăng tích tụ mỡ trong tế bào gan, gây gan nhiễm mỡ
Tham vấn chuyên môn: THS.BSNT Nguyễn Thị Như Quỳnh - Khoa Nội tiết, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh.
Disclaimer y khoa: Bài viết chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc điều trị. Người bệnh không nên tự dùng thuốc “bổ gan”, “thải độc gan”, thuốc giảm cân, thuốc lợi tiểu hoặc thực phẩm chức năng khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Nếu có vàng da, vàng mắt, bụng to nhanh, phù chân, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, lơ mơ, đau bụng dữ dội hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, cần đi khám/cấp cứu sớm.
Tóm tắt nội dung bài viết
Nội dung chính
Bạn sẽ biết gì?
Béo phì ảnh hưởng gan thế nào?
Mỡ nội tạng, kháng insulin và rối loạn mỡ máu làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ
Gan nhiễm mỡ do béo phì là gì?
Tình trạng mỡ tích tụ trong gan liên quan rối loạn chuyển hóa, hiện thường gọi là MASLD
MASLD/MASH là gì?
MASLD thay cho NAFLD; MASH thay cho NASH trong hệ thuật ngữ mới
Nguy cơ biến chứng
Có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ, xơ hóa gan, xơ gan, ung thư gan
Dấu hiệu cần chú ý
Thường ít triệu chứng; có thể mệt, nặng hạ sườn phải, men gan tăng, siêu âm gan nhiễm mỡ
Cần kiểm tra gì?
Men gan, siêu âm gan, mỡ máu, đường huyết, HbA1c, FIB-4, FibroScan khi cần
Cách giảm nguy cơ
Giảm cân an toàn, giảm mỡ nội tạng, ăn uống hợp lý, vận động, hạn chế rượu bia, kiểm soát bệnh nền
Béo phì ảnh hưởng gan như thế nào?
Béo phì ảnh hưởng gan chủ yếu thông qua tích tụ mỡ trong gan, kháng insulin, rối loạn lipid máu và viêm mạn tính mức độ thấp. Gan là cơ quan trung tâm trong chuyển hóa đường, mỡ và năng lượng. Khi cơ thể dư mỡ kéo dài, gan phải xử lý nhiều acid béo hơn, từ đó dễ tích tụ mỡ trong tế bào gan.
Ở người béo phì, đặc biệt là béo bụng, mỡ nội tạng giải phóng acid béo tự do vào hệ tuần hoàn nhiều hơn. Gan tiếp nhận lượng acid béo này, đồng thời chịu tác động của kháng insulin và rối loạn mỡ máu. Kết quả là triglyceride có thể tích tụ trong tế bào gan, tạo thành gan nhiễm mỡ.
Có thể hiểu ngắn gọn: béo phì làm gan dễ bị nhiễm mỡ vì mỡ nội tạng và kháng insulin khiến gan nhận nhiều acid béo hơn, tăng tổng hợp mỡ và khó xử lý mỡ dư thừa.
Mỡ nội tạng khiến gan nhận nhiều acid béo hơn, tăng tổng hợp mỡ
Vì sao béo phì dễ gây gan nhiễm mỡ?
Mỡ nội tạng làm tăng dòng acid béo về gan
Mỡ nội tạng là loại mỡ nằm sâu trong ổ bụng, gần gan, ruột và các cơ quan chuyển hóa. Khi mỡ nội tạng tăng, lượng acid béo tự do về gan cũng tăng, khiến gan dễ tích mỡ hơn.
Người béo bụng, vòng bụng lớn có nguy cơ gan nhiễm mỡ cao hơn người chỉ tăng mỡ dưới da. Vì vậy, vòng bụng là chỉ số quan trọng, không nên chỉ nhìn cân nặng.
Với người châu Á, vòng bụng nam từ 90 cm trở lên, nữ từ 80 cm trở lên thường được xem là ngưỡng cần chú ý về béo bụng và nguy cơ chuyển hóa.
Kháng insulin làm gan tăng tích mỡ
Ở người béo phì, đặc biệt là béo bụng, cơ thể có thể đáp ứng kém với insulin. Khi kháng insulin xảy ra, gan tăng sản xuất đường và dễ rối loạn chuyển hóa mỡ, làm tăng nguy cơ tích tụ triglyceride trong gan.
Người béo phì có đường huyết cao, HbA1c tăng hoặc tiền đái tháo đường cần kiểm tra gan, vì gan nhiễm mỡ và rối loạn đường huyết thường đi cùng nhau.
Đây cũng là lý do người mắc đái tháo đường type 2 cần đặc biệt chú ý. Gan nhiễm mỡ ở nhóm này không chỉ phổ biến hơn mà nguy cơ xơ hóa gan tiến triển cũng có thể cao hơn.
Kháng insulin dễ gây rối loạn chuyển hóa mỡ
Rối loạn mỡ máu làm gan chịu thêm gánh nặng
Triglyceride cao, HDL-cholesterol thấp và rối loạn lipid máu thường gặp ở người béo phì. Khi chuyển hóa mỡ bị rối loạn, gan vừa là nơi xử lý vừa là nơi tích tụ mỡ dư.
Nếu xét nghiệm có triglyceride cao hoặc cholesterol bất thường, người bệnh nên kiểm tra thêm men gan và siêu âm gan, đặc biệt khi có vòng bụng lớn hoặc đái tháo đường type 2.
Viêm mạn tính làm gan dễ tổn thương hơn
Mô mỡ dư thừa, nhất là mỡ nội tạng, có thể tiết ra các chất trung gian gây viêm. Tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp này có thể góp phần làm gan tổn thương, thúc đẩy viêm gan nhiễm mỡ và xơ hóa gan.
Gan nhiễm mỡ không nên được xem là “mỡ thừa vô hại”. Khi có viêm và tổn thương tế bào gan, nguy cơ tiến triển bệnh sẽ cao hơn.
Rượu bia có thể làm tình trạng nặng hơn
Gan nhiễm mỡ ở người béo phì thường liên quan rối loạn chuyển hóa, nhưng rượu bia vẫn cần được khai thác kỹ. Nếu người bệnh vừa có yếu tố chuyển hóa vừa uống rượu bia ở mức đáng kể, bác sĩ sẽ đánh giá để phân biệt MASLD - Gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa, bệnh gan do rượu hoặc nhóm chồng lấp như MetALD - Người có gan nhiễm mỡ chuyển hóa kèm mức uống rượu đáng kể.
Rượu bia có thể làm tăng viêm gan, tăng men gan và làm tổn thương gan tiến triển nhanh hơn. Người béo phì đã có gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc triglyceride cao nên trao đổi với bác sĩ về mức độ cần hạn chế hoặc ngừng rượu bia.
Người béo phì nên hạn chế bia rượu để tránh gây tổn thương gan
*MASLD là thuật ngữ mới dùng để chỉ tình trạng gan nhiễm mỡ có liên quan rối loạn chuyển hóa như béo phì, đái tháo đường type 2, tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu.
* MASH là thuật ngữ mới thay cho NASH, dùng khi gan nhiễm mỡ đi kèm viêm và tổn thương tế bào gan. Đây là nhóm có nguy cơ xơ hóa gan cao hơn so với gan nhiễm mỡ đơn thuần.
Trong giai đoạn chuyển tiếp, người bệnh có thể vẫn thấy các thuật ngữ NAFLD/NASH trong hồ sơ cũ, kết quả khám hoặc tài liệu y khoa. Khi đọc bài viết này, có thể hiểu MASLD tương ứng với NAFLD và MASH tương ứng với NASH trong nhiều ngữ cảnh.
Béo phì ảnh hưởng gan qua những cơ chế nào?
Cơ chế
Tác động lên gan
Nên kiểm tra
Mỡ nội tạng tăng
Tăng acid béo tự do về gan, làm gan dễ tích mỡ
Vòng bụng, siêu âm gan
Kháng insulin
Làm gan tăng sản xuất đường và rối loạn chuyển hóa mỡ
Đường huyết đói, HbA1c
Rối loạn mỡ máu
Triglyceride cao làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan
Lipid máu, men gan
Viêm mạn tính
Góp phần gây viêm gan nhiễm mỡ và xơ hóa gan
Men gan, đánh giá nguy cơ xơ hóa
Rượu bia
Làm tăng tổn thương gan nếu đi kèm gan nhiễm mỡ chuyển hóa
Khai thác lượng rượu bia, GGT, siêu âm
Đái tháo đường type 2
Tăng nguy cơ bệnh gan tiến triển và xơ hóa
HbA1c, FIB-4, FibroScan khi cần
Giảm cân cực đoan/sản phẩm không rõ nguồn gốc
Có thể gây thiếu dinh dưỡng, độc gan hoặc rối loạn điện giải
Khám bác sĩ trước khi dùng sản phẩm giảm cân
Uống thuốc giảm cân không rõ nguồn gốc có thể gây ngộ độc gan
Gan nhiễm mỡ do béo phì có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm nếu không phát hiện và kiểm soát. Nhiều người nghĩ gan nhiễm mỡ chỉ là “mỡ bám trong gan”, nhưng bệnh có thể tiến triển theo nhiều mức độ khác nhau.
Giai đoạn/tình trạng
Diễn giải dễ hiểu
Ý nghĩa thực tế
Gan nhiễm mỡ đơn thuần
Mỡ tích tụ trong gan, có thể chưa có viêm rõ
Có thể cải thiện nếu giảm mỡ nội tạng, kiểm soát cân nặng, đường huyết, mỡ máu
MASH/viêm gan nhiễm mỡ
Mỡ trong gan kèm viêm và tổn thương tế bào gan
Nguy cơ xơ hóa gan cao hơn, cần theo dõi y khoa sát hơn
Xơ hóa gan
Gan hình thành mô sẹo do tổn thương kéo dài
Cần đánh giá mức độ xơ hóa, ví dụ bằng FIB-4, FibroScan hoặc phương pháp bác sĩ chỉ định
Xơ gan
Mô sẹo lan rộng, cấu trúc gan bị biến đổi
Có thể gây cổ trướng, giãn tĩnh mạch thực quản, suy gan và cần theo dõi chuyên khoa
Ung thư gan
Một số người bệnh gan mạn tính có nguy cơ ung thư gan cao hơn
Cần tầm soát theo chỉ định, đặc biệt khi đã có xơ gan hoặc nguy cơ cao
Không phải ai bị gan nhiễm mỡ cũng sẽ tiến triển thành xơ gan. Tuy nhiên, nguy cơ tăng cao hơn nếu người bệnh có béo phì kéo dài, đái tháo đường type 2, rối loạn mỡ máu, uống rượu bia, men gan tăng kéo dài hoặc đã có dấu hiệu xơ hóa gan.
Người béo phì có nguy cơ xơ gan cao hơn người bình thường
*MASH - Gan nhiễm mỡ kèm viêm và tổn thương tế bào gan
Dấu hiệu gan bị ảnh hưởng ở người béo phì
Gan nhiễm mỡ do béo phì thường không gây triệu chứng trong nhiều năm. Vì vậy, người béo phì, béo bụng, đái tháo đường type 2 hoặc rối loạn mỡ máu không nên chờ đau gan mới đi kiểm tra.
Mệt mỏi kéo dài
Mệt mỏi là triệu chứng không đặc hiệu, có thể do thiếu ngủ, stress, đái tháo đường, suy giáp hoặc bệnh gan. Ở người béo phì, nếu mệt kéo dài kèm men gan bất thường hoặc gan nhiễm mỡ trên siêu âm, cần đánh giá thêm.
Không nên tự uống thuốc bổ gan khi chưa biết nguyên nhân. Cần kiểm tra men gan, đường huyết, mỡ máu và các yếu tố nguy cơ khác.
Nặng tức vùng hạ sườn phải
Một số người có cảm giác đầy tức hoặc nặng vùng hạ sườn phải. Triệu chứng này có thể liên quan gan to, bệnh túi mật, dạ dày hoặc nguyên nhân khác, không đặc hiệu riêng cho gan nhiễm mỡ.
Nếu đau hoặc tức hạ sườn phải kéo dài, kèm buồn nôn, vàng da, sốt hoặc men gan tăng, người bệnh nên khám Tiêu hóa Gan mật.
Men gan tăng khi xét nghiệm
ALT, AST hoặc GGT có thể tăng khi gan bị viêm, tổn thương hoặc chịu tác động từ rượu bia, thuốc, virus viêm gan, gan nhiễm mỡ. Tuy nhiên, một số người gan nhiễm mỡ vẫn có men gan bình thường.
Men gan bình thường không loại trừ hoàn toàn gan nhiễm mỡ hoặc xơ hóa gan. Cần kết hợp siêu âm, đánh giá chuyển hóa và chỉ định của bác sĩ.
Men gan tăng cao ở người béo phì có thể là dấu hiệu gan đang bị ảnh hưởng
Siêu âm phát hiện gan nhiễm mỡ
Siêu âm gan là phương pháp thường dùng để phát hiện gan nhiễm mỡ. Kết quả có thể ghi gan nhiễm mỡ độ 1, 2, 3 tùy mức độ hình ảnh học.
Gan nhiễm mỡ trên siêu âm không chỉ cần “uống thuốc mát gan”. Quan trọng là tìm nguyên nhân: béo bụng, rượu bia, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, thuốc hoặc bệnh gan khác.
Dấu hiệu cảnh báo bệnh gan tiến triển
Vàng da, vàng mắt, bụng to nhanh, phù chân, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, lơ mơ, sụt cân không rõ nguyên nhân là các dấu hiệu cần đi khám sớm hoặc cấp cứu tùy mức độ.
Đây không phải dấu hiệu gan nhiễm mỡ nhẹ. Người bệnh cần được bác sĩ đánh giá ngay để loại trừ xơ gan mất bù, xuất huyết tiêu hóa, suy gan hoặc bệnh gan nặng.
Nhóm nguy cơ gan nhiễm mỡ cao khi béo phì gồm: béo bụng, đái tháo đường type 2, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp, hội chứng chuyển hóa và người uống nhiều rượu bia.
Người béo phì cần kiểm tra gan như thế nào?
Kiểm tra
Ý nghĩa
Khi nào thường cần
BMI và vòng bụng
Đánh giá béo phì, béo bụng, mỡ nội tạng
Người tăng cân, bụng to, nghi gan nhiễm mỡ
ALT, AST, GGT
Đánh giá tổn thương tế bào gan hoặc áp lực chuyển hóa lên gan
Khám sức khỏe định kỳ, gan nhiễm mỡ, uống rượu bia, dùng thuốc
Bilirubin, albumin, INR
Đánh giá chức năng gan ở một số trường hợp
Khi nghi bệnh gan tiến triển hoặc bác sĩ chỉ định
Tiểu cầu
Hỗ trợ đánh giá nguy cơ bệnh gan tiến triển trong một số công cụ
Khi men gan bất thường, nghi xơ hóa hoặc bác sĩ chỉ định
FIB-4
Công cụ ước tính nguy cơ xơ hóa gan dựa trên tuổi, AST, ALT, tiểu cầu
Gan nhiễm mỡ, đái tháo đường type 2, men gan bất thường hoặc nguy cơ chuyển hóa cao
Siêu âm gan mật
Phát hiện gan nhiễm mỡ, gan to, bệnh túi mật hoặc tổn thương khác
Người béo phì, men gan tăng, đau tức hạ sườn phải
Lipid máu
Đánh giá triglyceride, LDL, HDL
Béo bụng, gan nhiễm mỡ, nguy cơ tim mạch
Đường huyết đói, HbA1c
Tầm soát tiền đái tháo đường, đái tháo đường type 2
Béo phì, tiền sử gia đình tiểu đường, gan nhiễm mỡ
FibroScan/đánh giá xơ hóa
Ước tính độ cứng gan và mức độ xơ hóa
Gan nhiễm mỡ kèm nguy cơ cao, men gan tăng kéo dài, đái tháo đường
Xét nghiệm virus viêm gan
Loại trừ viêm gan B, C nếu có nguy cơ
Men gan tăng, tiền sử truyền máu, thủ thuật, yếu tố nguy cơ
Không phải người béo phì nào cũng cần làm tất cả xét nghiệm. Bác sĩ sẽ dựa vào tuổi, vòng bụng, tiền sử rượu bia, bệnh nền, men gan, đường huyết, mỡ máu và kết quả siêu âm để chỉ định phù hợp.
Tùy vào từng bệnh nhân, bác sĩ sẽ chỉ định loại xét nghiệm phù hợp
Giảm cân có giúp cải thiện gan nhiễm mỡ không?
Có. Giảm cân hợp lý, đặc biệt giảm mỡ nội tạng, có thể giúp giảm mỡ trong gan, cải thiện men gan, đường huyết và mỡ máu. Tuy nhiên, giảm cân cần bền vững, không nên nhịn ăn cực đoan hoặc giảm cân quá nhanh.
Với người thừa cân, béo phì, giảm khoảng 5–10% cân nặng ban đầu thường có ý nghĩa với mỡ gan và các chỉ số chuyển hóa. Mức giảm cao hơn có thể cần thiết ở một số trường hợp viêm gan nhiễm mỡ hoặc xơ hóa, nhưng phải được cá thể hóa theo tình trạng sức khỏe.
Giảm cân cần hướng tới giảm mỡ nội tạng
Không phải mọi hình thức giảm cân đều tốt cho gan. Giảm cân quá nhanh, mất nước hoặc mất cơ có thể khiến sức khỏe tổng thể kém hơn. Mục tiêu phù hợp hơn là giảm mỡ nội tạng, giảm vòng bụng, cải thiện đường huyết, triglyceride và men gan.
Người bệnh nên theo dõi cân nặng, vòng bụng và các chỉ số xét nghiệm thay vì chỉ nhìn số cân.
Tránh giảm cân cực đoan
Nhịn ăn kéo dài, dùng thuốc giảm cân không rõ nguồn gốc, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc nhuận tràng có thể gây mất nước, rối loạn điện giải, thiếu dinh dưỡng và làm gan chịu thêm áp lực.
Người có gan nhiễm mỡ nên giảm cân theo kế hoạch có dinh dưỡng đầy đủ, không tự dùng “thuốc mát gan”, “trà thải độc” hoặc sản phẩm giảm cân không rõ thành phần.
Cần kiểm soát bệnh nền đi kèm
Nếu người bệnh có đái tháo đường type 2, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc hội chứng chuyển hóa, chỉ giảm cân là chưa đủ. Cần kiểm soát đồng thời các yếu tố này để giảm nguy cơ gan nhiễm mỡ tiến triển.
Người bị béo phì kèm bệnh nền cần kiểm soát yếu tố bệnh song song với việc giảm cân
Cách giảm nguy cơ tổn thương gan ở người béo phì
Giảm mỡ nội tạng và vòng bụng
Mỡ nội tạng là yếu tố quan trọng liên quan gan nhiễm mỡ. Giảm vòng bụng thường phản ánh cải thiện mỡ nội tạng tốt hơn so với chỉ nhìn số cân.
Người bệnh có thể theo dõi vòng bụng mỗi 2 - 4 tuần, đo cùng thời điểm và kết hợp theo dõi cân nặng, đường huyết, mỡ máu, men gan.
Ăn uống theo hướng giảm đường và chất béo xấu
Đồ uống có đường, bánh kẹo, thức ăn nhanh, món chiên, tinh bột tinh chế và rượu bia có thể làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ. Chế độ ăn nên ưu tiên rau, đạm nạc, ngũ cốc nguyên hạt, chất béo lành mạnh và khẩu phần phù hợp.
Có thể bắt đầu bằng các thay đổi đơn giản: thay nước ngọt bằng nước lọc/trà không đường, giảm đồ chiên, tăng rau, chọn tinh bột hấp thu chậm như khoai, yến mạch, gạo lứt nếu phù hợp.
Ăn uống giảm đường giúp giảm nguy cơ bệnh gan ở người béo phì
Tăng vận động thể lực
Vận động giúp giảm mỡ gan, cải thiện độ nhạy insulin, giảm triglyceride và hỗ trợ kiểm soát cân nặng. Người mới bắt đầu có thể đi bộ nhanh, đạp xe nhẹ, bơi hoặc tập theo hướng dẫn.
Có thể bắt đầu với 20–30 phút đi bộ/ngày, tăng dần theo thể trạng. Kết hợp tập sức mạnh 2–3 buổi/tuần giúp giữ cơ và cải thiện chuyển hóa.
Kiểm soát đường huyết, mỡ máu và huyết áp
Gan nhiễm mỡ do béo phì thường nằm trong bối cảnh rối loạn chuyển hóa. Nếu chỉ giảm men gan mà không kiểm soát đái tháo đường, mỡ máu, huyết áp, nguy cơ tiến triển vẫn còn.
Người bệnh nên tái khám định kỳ, dùng thuốc đúng chỉ định nếu có bệnh nền và không tự ngừng thuốc khi chỉ số tạm ổn.
Hạn chế rượu bia và thận trọng với thuốc
Rượu bia và một số thuốc có thể làm gan tổn thương. Người có gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc xơ hóa gan cần hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc, thực phẩm chức năng hoặc sản phẩm giảm cân.
Không tự dùng nhiều loại “bổ gan” cùng lúc. Sản phẩm không rõ nguồn gốc có thể làm men gan tăng hoặc gây độc gan.
Khi nào nên đi khám?
Nên đi khám sớm nếu
Người bệnh nên đi khám chuyên khoa Tiêu hóa Gan mật hoặc Nội tiết nếu thuộc nhóm nguy cơ sau:
BMI thuộc nhóm béo phì hoặc vòng bụng lớn.
Siêu âm ghi gan nhiễm mỡ.
Men gan ALT, AST hoặc GGT tăng.
Có đái tháo đường type 2, tiền đái tháo đường hoặc triglyceride cao.
Có tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc hội chứng chuyển hóa.
Đau tức hạ sườn phải hoặc mệt mỏi kéo dài.
Uống rượu bia thường xuyên.
Đã tự giảm cân nhiều lần nhưng gan nhiễm mỡ hoặc men gan không cải thiện.
Đang dùng thuốc hoặc thực phẩm chức năng có thể ảnh hưởng gan.
Cần đi khám/cấp cứu ngay nếu có dấu hiệu cảnh báo
Cần đi khám hoặc cấp cứu sớm nếu có:
vàng da, vàng mắt;
bụng to nhanh;
phù chân;
nôn ra máu;
đi ngoài phân đen;
lơ mơ, ngủ gà bất thường;
đau bụng dữ dội;
sốt kèm đau hạ sườn phải;
sụt cân không rõ nguyên nhân;
khó thở, mệt lả nhiều.
Tại Trung tâm kiểm soát bệnh lý thừa cân - Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, người bệnh có thể được đánh giá theo hướng liên chuyên khoa khi cần, gồm Tiêu hóa Gan mật, Nội tiết, Dinh dưỡng và Tim mạch. Cách tiếp cận này giúp xác định béo phì đã ảnh hưởng đến gan ở mức độ nào và xây dựng kế hoạch kiểm soát cân nặng, mỡ gan, đường huyết, mỡ máu phù hợp.
Điều trị béo phì và các bệnh lý liên quan theo mô hình liên chuyên khoa tại BVĐK Hồng Ngọc
Câu hỏi thường gặp
Béo phì ảnh hưởng gan như thế nào?
Béo phì làm tăng mỡ nội tạng, kháng insulin và rối loạn mỡ máu, khiến mỡ dễ tích tụ trong gan. Tình trạng này có thể gây gan nhiễm mỡ, viêm gan nhiễm mỡ, xơ hóa gan và trong một số trường hợp tiến triển thành xơ gan.
MASLD có phải là gan nhiễm mỡ không?
MASLD là thuật ngữ mới dùng cho gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa, thường gặp ở người béo phì, béo bụng, đái tháo đường type 2, tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu. Trước đây, tình trạng này thường được gọi là NAFLD.
MASH khác gì MASLD?
MASLD là thuật ngữ chung cho gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa. MASH là dạng có viêm và tổn thương tế bào gan, trước đây thường gọi là NASH. MASH có nguy cơ xơ hóa gan cao hơn gan nhiễm mỡ đơn thuần.
Béo phì có gây gan nhiễm mỡ không?
Có. Béo phì, đặc biệt béo bụng, là yếu tố nguy cơ quan trọng của gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa. Nguy cơ cao hơn nếu đi kèm đái tháo đường type 2, triglyceride cao, tăng huyết áp hoặc hội chứng chuyển hóa.
Gan nhiễm mỡ do béo phì có triệu chứng không?
Thường không có triệu chứng rõ ở giai đoạn đầu. Một số người có thể mệt mỏi, nặng tức hạ sườn phải hoặc chỉ phát hiện khi siêu âm gan, xét nghiệm men gan. Vì vậy, người béo phì nên kiểm tra sức khỏe định kỳ.
Men gan bình thường có loại trừ gan nhiễm mỡ không?
Không. Một số người gan nhiễm mỡ vẫn có men gan bình thường. Cần kết hợp siêu âm gan, đánh giá vòng bụng, đường huyết, mỡ máu và nguy cơ xơ hóa nếu bác sĩ chỉ định.
Gan nhiễm mỡ có dẫn đến xơ gan không?
Có thể, nhưng không phải ai cũng tiến triển. Nguy cơ cao hơn khi có viêm gan nhiễm mỡ, xơ hóa gan, béo phì kéo dài, đái tháo đường type 2, rượu bia hoặc nhiều rối loạn chuyển hóa đi kèm.
Người béo phì cần xét nghiệm gan gì?
Thường cần kiểm tra ALT, AST, GGT, siêu âm gan, lipid máu, đường huyết đói, HbA1c. Một số trường hợp cần FIB-4, FibroScan, đánh giá xơ hóa gan, xét nghiệm viêm gan virus hoặc xét nghiệm chuyên sâu theo chỉ định.
Giảm cân có hết gan nhiễm mỡ không?
Gan nhiễm mỡ có thể cải thiện nếu giảm cân an toàn, giảm mỡ nội tạng, ăn uống hợp lý, vận động đều, hạn chế rượu bia và kiểm soát đường huyết/mỡ máu. Tuy nhiên, nếu đã có xơ hóa gan hoặc bệnh gan khác, cần theo dõi chuyên khoa.
Có nên uống thuốc bổ gan khi bị gan nhiễm mỡ không?
Không nên tự dùng thuốc bổ gan, trà thải độc hoặc thực phẩm chức năng khi chưa rõ nguyên nhân. Một số sản phẩm không rõ nguồn gốc có thể gây độc gan hoặc làm men gan tăng. Người bệnh nên đi khám để xác định nguyên nhân và mức độ nguy cơ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào.
Kết luận
Béo phì ảnh hưởng gan chủ yếu qua mỡ nội tạng, kháng insulin, rối loạn lipid máu và viêm mạn tính. Hậu quả thường gặp nhất là gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa, hiện thường gọi là MASLD. Nếu không kiểm soát, một số trường hợp có thể tiến triển thành MASH, xơ hóa gan, xơ gan và làm tăng nguy cơ ung thư gan.
Nếu có béo bụng, gan nhiễm mỡ, men gan tăng, đái tháo đường type 2, triglyceride cao hoặc nghi xơ hóa gan, người bệnh nên thăm khám chuyên khoa Tiêu hóa Gan mật/Nội tiết để được đánh giá nguyên nhân và mức độ nguy cơ. Tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, bác sĩ có thể phối hợp đánh giá gan – chuyển hóa – dinh dưỡng để xây dựng kế hoạch kiểm soát cân nặng và bảo vệ gan phù hợp. Khách hàng có thể liên hệ hotline 024 3927 5568 hoặc để lại thông tin tại form để được liên hệ tư vấn.
Béo phì có thể ảnh hưởng trực tiếp đến gan, đặc biệt thông qua mỡ nội tạng, kháng insulin, rối loạn mỡ máu và viêm mạn tính. Khi mỡ tích tụ quá nhiều trong gan, người bệnh có thể bị gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa. Nếu không phát hiện và kiểm soát sớm, tình trạng này có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ, xơ hóa gan, xơ gan và làm tăng nguy cơ ung thư gan ở một số trường hợp.
Gan nhiễm mỡ do béo phì thường diễn tiến âm thầm. Nhiều người không đau, không vàng da và men gan có thể vẫn bình thường, nhưng gan đã có tích tụ mỡ hoặc bắt đầu có nguy cơ xơ hóa. Vì vậy, người béo phì, béo bụng, đái tháo đường type 2, mỡ máu cao hoặc men gan tăng không nên chờ có triệu chứng mới đi kiểm tra gan.
Trả lời nhanh: Béo phì ảnh hưởng gan chủ yếu bằng cách làm tăng mỡ nội tạng và kháng insulin, khiến mỡ dễ tích tụ trong tế bào gan. Gan nhiễm mỡ do béo phì thường âm thầm, có thể không có triệu chứng nhưng vẫn có nguy cơ tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ, xơ hóa gan, xơ gan. Người béo phì, béo bụng, đái tháo đường type 2, mỡ máu cao, men gan tăng hoặc siêu âm phát hiện gan nhiễm mỡ nên kiểm tra gan định kỳ và đánh giá nguy cơ xơ hóa khi cần.
Béo phì làm tăng tích tụ mỡ trong tế bào gan, gây gan nhiễm mỡ
Tham vấn chuyên môn: THS.BSNT Nguyễn Thị Như Quỳnh - Khoa Nội tiết, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh.
Disclaimer y khoa: Bài viết chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc điều trị. Người bệnh không nên tự dùng thuốc “bổ gan”, “thải độc gan”, thuốc giảm cân, thuốc lợi tiểu hoặc thực phẩm chức năng khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Nếu có vàng da, vàng mắt, bụng to nhanh, phù chân, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, lơ mơ, đau bụng dữ dội hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, cần đi khám/cấp cứu sớm.
Tóm tắt nội dung bài viết
Nội dung chính
Bạn sẽ biết gì?
Béo phì ảnh hưởng gan thế nào?
Mỡ nội tạng, kháng insulin và rối loạn mỡ máu làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ
Gan nhiễm mỡ do béo phì là gì?
Tình trạng mỡ tích tụ trong gan liên quan rối loạn chuyển hóa, hiện thường gọi là MASLD
MASLD/MASH là gì?
MASLD thay cho NAFLD; MASH thay cho NASH trong hệ thuật ngữ mới
Nguy cơ biến chứng
Có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ, xơ hóa gan, xơ gan, ung thư gan
Dấu hiệu cần chú ý
Thường ít triệu chứng; có thể mệt, nặng hạ sườn phải, men gan tăng, siêu âm gan nhiễm mỡ
Cần kiểm tra gì?
Men gan, siêu âm gan, mỡ máu, đường huyết, HbA1c, FIB-4, FibroScan khi cần
Cách giảm nguy cơ
Giảm cân an toàn, giảm mỡ nội tạng, ăn uống hợp lý, vận động, hạn chế rượu bia, kiểm soát bệnh nền
Béo phì ảnh hưởng gan như thế nào?
Béo phì ảnh hưởng gan chủ yếu thông qua tích tụ mỡ trong gan, kháng insulin, rối loạn lipid máu và viêm mạn tính mức độ thấp. Gan là cơ quan trung tâm trong chuyển hóa đường, mỡ và năng lượng. Khi cơ thể dư mỡ kéo dài, gan phải xử lý nhiều acid béo hơn, từ đó dễ tích tụ mỡ trong tế bào gan.
Ở người béo phì, đặc biệt là béo bụng, mỡ nội tạng giải phóng acid béo tự do vào hệ tuần hoàn nhiều hơn. Gan tiếp nhận lượng acid béo này, đồng thời chịu tác động của kháng insulin và rối loạn mỡ máu. Kết quả là triglyceride có thể tích tụ trong tế bào gan, tạo thành gan nhiễm mỡ.
Có thể hiểu ngắn gọn: béo phì làm gan dễ bị nhiễm mỡ vì mỡ nội tạng và kháng insulin khiến gan nhận nhiều acid béo hơn, tăng tổng hợp mỡ và khó xử lý mỡ dư thừa.
Mỡ nội tạng khiến gan nhận nhiều acid béo hơn, tăng tổng hợp mỡ
Vì sao béo phì dễ gây gan nhiễm mỡ?
Mỡ nội tạng làm tăng dòng acid béo về gan
Mỡ nội tạng là loại mỡ nằm sâu trong ổ bụng, gần gan, ruột và các cơ quan chuyển hóa. Khi mỡ nội tạng tăng, lượng acid béo tự do về gan cũng tăng, khiến gan dễ tích mỡ hơn.
Người béo bụng, vòng bụng lớn có nguy cơ gan nhiễm mỡ cao hơn người chỉ tăng mỡ dưới da. Vì vậy, vòng bụng là chỉ số quan trọng, không nên chỉ nhìn cân nặng.
Với người châu Á, vòng bụng nam từ 90 cm trở lên, nữ từ 80 cm trở lên thường được xem là ngưỡng cần chú ý về béo bụng và nguy cơ chuyển hóa.
Kháng insulin làm gan tăng tích mỡ
Ở người béo phì, đặc biệt là béo bụng, cơ thể có thể đáp ứng kém với insulin. Khi kháng insulin xảy ra, gan tăng sản xuất đường và dễ rối loạn chuyển hóa mỡ, làm tăng nguy cơ tích tụ triglyceride trong gan.
Người béo phì có đường huyết cao, HbA1c tăng hoặc tiền đái tháo đường cần kiểm tra gan, vì gan nhiễm mỡ và rối loạn đường huyết thường đi cùng nhau.
Đây cũng là lý do người mắc đái tháo đường type 2 cần đặc biệt chú ý. Gan nhiễm mỡ ở nhóm này không chỉ phổ biến hơn mà nguy cơ xơ hóa gan tiến triển cũng có thể cao hơn.
Kháng insulin dễ gây rối loạn chuyển hóa mỡ
Rối loạn mỡ máu làm gan chịu thêm gánh nặng
Triglyceride cao, HDL-cholesterol thấp và rối loạn lipid máu thường gặp ở người béo phì. Khi chuyển hóa mỡ bị rối loạn, gan vừa là nơi xử lý vừa là nơi tích tụ mỡ dư.
Nếu xét nghiệm có triglyceride cao hoặc cholesterol bất thường, người bệnh nên kiểm tra thêm men gan và siêu âm gan, đặc biệt khi có vòng bụng lớn hoặc đái tháo đường type 2.
Viêm mạn tính làm gan dễ tổn thương hơn
Mô mỡ dư thừa, nhất là mỡ nội tạng, có thể tiết ra các chất trung gian gây viêm. Tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp này có thể góp phần làm gan tổn thương, thúc đẩy viêm gan nhiễm mỡ và xơ hóa gan.
Gan nhiễm mỡ không nên được xem là “mỡ thừa vô hại”. Khi có viêm và tổn thương tế bào gan, nguy cơ tiến triển bệnh sẽ cao hơn.
Rượu bia có thể làm tình trạng nặng hơn
Gan nhiễm mỡ ở người béo phì thường liên quan rối loạn chuyển hóa, nhưng rượu bia vẫn cần được khai thác kỹ. Nếu người bệnh vừa có yếu tố chuyển hóa vừa uống rượu bia ở mức đáng kể, bác sĩ sẽ đánh giá để phân biệt MASLD - Gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa, bệnh gan do rượu hoặc nhóm chồng lấp như MetALD - Người có gan nhiễm mỡ chuyển hóa kèm mức uống rượu đáng kể.
Rượu bia có thể làm tăng viêm gan, tăng men gan và làm tổn thương gan tiến triển nhanh hơn. Người béo phì đã có gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc triglyceride cao nên trao đổi với bác sĩ về mức độ cần hạn chế hoặc ngừng rượu bia.
Người béo phì nên hạn chế bia rượu để tránh gây tổn thương gan
*MASLD là thuật ngữ mới dùng để chỉ tình trạng gan nhiễm mỡ có liên quan rối loạn chuyển hóa như béo phì, đái tháo đường type 2, tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu.
* MASH là thuật ngữ mới thay cho NASH, dùng khi gan nhiễm mỡ đi kèm viêm và tổn thương tế bào gan. Đây là nhóm có nguy cơ xơ hóa gan cao hơn so với gan nhiễm mỡ đơn thuần.
Trong giai đoạn chuyển tiếp, người bệnh có thể vẫn thấy các thuật ngữ NAFLD/NASH trong hồ sơ cũ, kết quả khám hoặc tài liệu y khoa. Khi đọc bài viết này, có thể hiểu MASLD tương ứng với NAFLD và MASH tương ứng với NASH trong nhiều ngữ cảnh.
Béo phì ảnh hưởng gan qua những cơ chế nào?
Cơ chế
Tác động lên gan
Nên kiểm tra
Mỡ nội tạng tăng
Tăng acid béo tự do về gan, làm gan dễ tích mỡ
Vòng bụng, siêu âm gan
Kháng insulin
Làm gan tăng sản xuất đường và rối loạn chuyển hóa mỡ
Đường huyết đói, HbA1c
Rối loạn mỡ máu
Triglyceride cao làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan
Lipid máu, men gan
Viêm mạn tính
Góp phần gây viêm gan nhiễm mỡ và xơ hóa gan
Men gan, đánh giá nguy cơ xơ hóa
Rượu bia
Làm tăng tổn thương gan nếu đi kèm gan nhiễm mỡ chuyển hóa
Khai thác lượng rượu bia, GGT, siêu âm
Đái tháo đường type 2
Tăng nguy cơ bệnh gan tiến triển và xơ hóa
HbA1c, FIB-4, FibroScan khi cần
Giảm cân cực đoan/sản phẩm không rõ nguồn gốc
Có thể gây thiếu dinh dưỡng, độc gan hoặc rối loạn điện giải
Khám bác sĩ trước khi dùng sản phẩm giảm cân
Uống thuốc giảm cân không rõ nguồn gốc có thể gây ngộ độc gan
Gan nhiễm mỡ do béo phì có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm nếu không phát hiện và kiểm soát. Nhiều người nghĩ gan nhiễm mỡ chỉ là “mỡ bám trong gan”, nhưng bệnh có thể tiến triển theo nhiều mức độ khác nhau.
Giai đoạn/tình trạng
Diễn giải dễ hiểu
Ý nghĩa thực tế
Gan nhiễm mỡ đơn thuần
Mỡ tích tụ trong gan, có thể chưa có viêm rõ
Có thể cải thiện nếu giảm mỡ nội tạng, kiểm soát cân nặng, đường huyết, mỡ máu
MASH/viêm gan nhiễm mỡ
Mỡ trong gan kèm viêm và tổn thương tế bào gan
Nguy cơ xơ hóa gan cao hơn, cần theo dõi y khoa sát hơn
Xơ hóa gan
Gan hình thành mô sẹo do tổn thương kéo dài
Cần đánh giá mức độ xơ hóa, ví dụ bằng FIB-4, FibroScan hoặc phương pháp bác sĩ chỉ định
Xơ gan
Mô sẹo lan rộng, cấu trúc gan bị biến đổi
Có thể gây cổ trướng, giãn tĩnh mạch thực quản, suy gan và cần theo dõi chuyên khoa
Ung thư gan
Một số người bệnh gan mạn tính có nguy cơ ung thư gan cao hơn
Cần tầm soát theo chỉ định, đặc biệt khi đã có xơ gan hoặc nguy cơ cao
Không phải ai bị gan nhiễm mỡ cũng sẽ tiến triển thành xơ gan. Tuy nhiên, nguy cơ tăng cao hơn nếu người bệnh có béo phì kéo dài, đái tháo đường type 2, rối loạn mỡ máu, uống rượu bia, men gan tăng kéo dài hoặc đã có dấu hiệu xơ hóa gan.
Người béo phì có nguy cơ xơ gan cao hơn người bình thường
*MASH - Gan nhiễm mỡ kèm viêm và tổn thương tế bào gan
Dấu hiệu gan bị ảnh hưởng ở người béo phì
Gan nhiễm mỡ do béo phì thường không gây triệu chứng trong nhiều năm. Vì vậy, người béo phì, béo bụng, đái tháo đường type 2 hoặc rối loạn mỡ máu không nên chờ đau gan mới đi kiểm tra.
Mệt mỏi kéo dài
Mệt mỏi là triệu chứng không đặc hiệu, có thể do thiếu ngủ, stress, đái tháo đường, suy giáp hoặc bệnh gan. Ở người béo phì, nếu mệt kéo dài kèm men gan bất thường hoặc gan nhiễm mỡ trên siêu âm, cần đánh giá thêm.
Không nên tự uống thuốc bổ gan khi chưa biết nguyên nhân. Cần kiểm tra men gan, đường huyết, mỡ máu và các yếu tố nguy cơ khác.
Nặng tức vùng hạ sườn phải
Một số người có cảm giác đầy tức hoặc nặng vùng hạ sườn phải. Triệu chứng này có thể liên quan gan to, bệnh túi mật, dạ dày hoặc nguyên nhân khác, không đặc hiệu riêng cho gan nhiễm mỡ.
Nếu đau hoặc tức hạ sườn phải kéo dài, kèm buồn nôn, vàng da, sốt hoặc men gan tăng, người bệnh nên khám Tiêu hóa Gan mật.
Men gan tăng khi xét nghiệm
ALT, AST hoặc GGT có thể tăng khi gan bị viêm, tổn thương hoặc chịu tác động từ rượu bia, thuốc, virus viêm gan, gan nhiễm mỡ. Tuy nhiên, một số người gan nhiễm mỡ vẫn có men gan bình thường.
Men gan bình thường không loại trừ hoàn toàn gan nhiễm mỡ hoặc xơ hóa gan. Cần kết hợp siêu âm, đánh giá chuyển hóa và chỉ định của bác sĩ.
Men gan tăng cao ở người béo phì có thể là dấu hiệu gan đang bị ảnh hưởng
Siêu âm phát hiện gan nhiễm mỡ
Siêu âm gan là phương pháp thường dùng để phát hiện gan nhiễm mỡ. Kết quả có thể ghi gan nhiễm mỡ độ 1, 2, 3 tùy mức độ hình ảnh học.
Gan nhiễm mỡ trên siêu âm không chỉ cần “uống thuốc mát gan”. Quan trọng là tìm nguyên nhân: béo bụng, rượu bia, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, thuốc hoặc bệnh gan khác.
Dấu hiệu cảnh báo bệnh gan tiến triển
Vàng da, vàng mắt, bụng to nhanh, phù chân, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, lơ mơ, sụt cân không rõ nguyên nhân là các dấu hiệu cần đi khám sớm hoặc cấp cứu tùy mức độ.
Đây không phải dấu hiệu gan nhiễm mỡ nhẹ. Người bệnh cần được bác sĩ đánh giá ngay để loại trừ xơ gan mất bù, xuất huyết tiêu hóa, suy gan hoặc bệnh gan nặng.
Nhóm nguy cơ gan nhiễm mỡ cao khi béo phì gồm: béo bụng, đái tháo đường type 2, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp, hội chứng chuyển hóa và người uống nhiều rượu bia.
Người béo phì cần kiểm tra gan như thế nào?
Kiểm tra
Ý nghĩa
Khi nào thường cần
BMI và vòng bụng
Đánh giá béo phì, béo bụng, mỡ nội tạng
Người tăng cân, bụng to, nghi gan nhiễm mỡ
ALT, AST, GGT
Đánh giá tổn thương tế bào gan hoặc áp lực chuyển hóa lên gan
Khám sức khỏe định kỳ, gan nhiễm mỡ, uống rượu bia, dùng thuốc
Bilirubin, albumin, INR
Đánh giá chức năng gan ở một số trường hợp
Khi nghi bệnh gan tiến triển hoặc bác sĩ chỉ định
Tiểu cầu
Hỗ trợ đánh giá nguy cơ bệnh gan tiến triển trong một số công cụ
Khi men gan bất thường, nghi xơ hóa hoặc bác sĩ chỉ định
FIB-4
Công cụ ước tính nguy cơ xơ hóa gan dựa trên tuổi, AST, ALT, tiểu cầu
Gan nhiễm mỡ, đái tháo đường type 2, men gan bất thường hoặc nguy cơ chuyển hóa cao
Siêu âm gan mật
Phát hiện gan nhiễm mỡ, gan to, bệnh túi mật hoặc tổn thương khác
Người béo phì, men gan tăng, đau tức hạ sườn phải
Lipid máu
Đánh giá triglyceride, LDL, HDL
Béo bụng, gan nhiễm mỡ, nguy cơ tim mạch
Đường huyết đói, HbA1c
Tầm soát tiền đái tháo đường, đái tháo đường type 2
Béo phì, tiền sử gia đình tiểu đường, gan nhiễm mỡ
FibroScan/đánh giá xơ hóa
Ước tính độ cứng gan và mức độ xơ hóa
Gan nhiễm mỡ kèm nguy cơ cao, men gan tăng kéo dài, đái tháo đường
Xét nghiệm virus viêm gan
Loại trừ viêm gan B, C nếu có nguy cơ
Men gan tăng, tiền sử truyền máu, thủ thuật, yếu tố nguy cơ
Không phải người béo phì nào cũng cần làm tất cả xét nghiệm. Bác sĩ sẽ dựa vào tuổi, vòng bụng, tiền sử rượu bia, bệnh nền, men gan, đường huyết, mỡ máu và kết quả siêu âm để chỉ định phù hợp.
Tùy vào từng bệnh nhân, bác sĩ sẽ chỉ định loại xét nghiệm phù hợp
Giảm cân có giúp cải thiện gan nhiễm mỡ không?
Có. Giảm cân hợp lý, đặc biệt giảm mỡ nội tạng, có thể giúp giảm mỡ trong gan, cải thiện men gan, đường huyết và mỡ máu. Tuy nhiên, giảm cân cần bền vững, không nên nhịn ăn cực đoan hoặc giảm cân quá nhanh.
Với người thừa cân, béo phì, giảm khoảng 5–10% cân nặng ban đầu thường có ý nghĩa với mỡ gan và các chỉ số chuyển hóa. Mức giảm cao hơn có thể cần thiết ở một số trường hợp viêm gan nhiễm mỡ hoặc xơ hóa, nhưng phải được cá thể hóa theo tình trạng sức khỏe.
Giảm cân cần hướng tới giảm mỡ nội tạng
Không phải mọi hình thức giảm cân đều tốt cho gan. Giảm cân quá nhanh, mất nước hoặc mất cơ có thể khiến sức khỏe tổng thể kém hơn. Mục tiêu phù hợp hơn là giảm mỡ nội tạng, giảm vòng bụng, cải thiện đường huyết, triglyceride và men gan.
Người bệnh nên theo dõi cân nặng, vòng bụng và các chỉ số xét nghiệm thay vì chỉ nhìn số cân.
Tránh giảm cân cực đoan
Nhịn ăn kéo dài, dùng thuốc giảm cân không rõ nguồn gốc, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc nhuận tràng có thể gây mất nước, rối loạn điện giải, thiếu dinh dưỡng và làm gan chịu thêm áp lực.
Người có gan nhiễm mỡ nên giảm cân theo kế hoạch có dinh dưỡng đầy đủ, không tự dùng “thuốc mát gan”, “trà thải độc” hoặc sản phẩm giảm cân không rõ thành phần.
Cần kiểm soát bệnh nền đi kèm
Nếu người bệnh có đái tháo đường type 2, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc hội chứng chuyển hóa, chỉ giảm cân là chưa đủ. Cần kiểm soát đồng thời các yếu tố này để giảm nguy cơ gan nhiễm mỡ tiến triển.
Người bị béo phì kèm bệnh nền cần kiểm soát yếu tố bệnh song song với việc giảm cân
Cách giảm nguy cơ tổn thương gan ở người béo phì
Giảm mỡ nội tạng và vòng bụng
Mỡ nội tạng là yếu tố quan trọng liên quan gan nhiễm mỡ. Giảm vòng bụng thường phản ánh cải thiện mỡ nội tạng tốt hơn so với chỉ nhìn số cân.
Người bệnh có thể theo dõi vòng bụng mỗi 2 - 4 tuần, đo cùng thời điểm và kết hợp theo dõi cân nặng, đường huyết, mỡ máu, men gan.
Ăn uống theo hướng giảm đường và chất béo xấu
Đồ uống có đường, bánh kẹo, thức ăn nhanh, món chiên, tinh bột tinh chế và rượu bia có thể làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ. Chế độ ăn nên ưu tiên rau, đạm nạc, ngũ cốc nguyên hạt, chất béo lành mạnh và khẩu phần phù hợp.
Có thể bắt đầu bằng các thay đổi đơn giản: thay nước ngọt bằng nước lọc/trà không đường, giảm đồ chiên, tăng rau, chọn tinh bột hấp thu chậm như khoai, yến mạch, gạo lứt nếu phù hợp.
Ăn uống giảm đường giúp giảm nguy cơ bệnh gan ở người béo phì
Tăng vận động thể lực
Vận động giúp giảm mỡ gan, cải thiện độ nhạy insulin, giảm triglyceride và hỗ trợ kiểm soát cân nặng. Người mới bắt đầu có thể đi bộ nhanh, đạp xe nhẹ, bơi hoặc tập theo hướng dẫn.
Có thể bắt đầu với 20–30 phút đi bộ/ngày, tăng dần theo thể trạng. Kết hợp tập sức mạnh 2–3 buổi/tuần giúp giữ cơ và cải thiện chuyển hóa.
Kiểm soát đường huyết, mỡ máu và huyết áp
Gan nhiễm mỡ do béo phì thường nằm trong bối cảnh rối loạn chuyển hóa. Nếu chỉ giảm men gan mà không kiểm soát đái tháo đường, mỡ máu, huyết áp, nguy cơ tiến triển vẫn còn.
Người bệnh nên tái khám định kỳ, dùng thuốc đúng chỉ định nếu có bệnh nền và không tự ngừng thuốc khi chỉ số tạm ổn.
Hạn chế rượu bia và thận trọng với thuốc
Rượu bia và một số thuốc có thể làm gan tổn thương. Người có gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc xơ hóa gan cần hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc, thực phẩm chức năng hoặc sản phẩm giảm cân.
Không tự dùng nhiều loại “bổ gan” cùng lúc. Sản phẩm không rõ nguồn gốc có thể làm men gan tăng hoặc gây độc gan.
Khi nào nên đi khám?
Nên đi khám sớm nếu
Người bệnh nên đi khám chuyên khoa Tiêu hóa Gan mật hoặc Nội tiết nếu thuộc nhóm nguy cơ sau:
BMI thuộc nhóm béo phì hoặc vòng bụng lớn.
Siêu âm ghi gan nhiễm mỡ.
Men gan ALT, AST hoặc GGT tăng.
Có đái tháo đường type 2, tiền đái tháo đường hoặc triglyceride cao.
Có tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc hội chứng chuyển hóa.
Đau tức hạ sườn phải hoặc mệt mỏi kéo dài.
Uống rượu bia thường xuyên.
Đã tự giảm cân nhiều lần nhưng gan nhiễm mỡ hoặc men gan không cải thiện.
Đang dùng thuốc hoặc thực phẩm chức năng có thể ảnh hưởng gan.
Cần đi khám/cấp cứu ngay nếu có dấu hiệu cảnh báo
Cần đi khám hoặc cấp cứu sớm nếu có:
vàng da, vàng mắt;
bụng to nhanh;
phù chân;
nôn ra máu;
đi ngoài phân đen;
lơ mơ, ngủ gà bất thường;
đau bụng dữ dội;
sốt kèm đau hạ sườn phải;
sụt cân không rõ nguyên nhân;
khó thở, mệt lả nhiều.
Tại Trung tâm kiểm soát bệnh lý thừa cân - Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, người bệnh có thể được đánh giá theo hướng liên chuyên khoa khi cần, gồm Tiêu hóa Gan mật, Nội tiết, Dinh dưỡng và Tim mạch. Cách tiếp cận này giúp xác định béo phì đã ảnh hưởng đến gan ở mức độ nào và xây dựng kế hoạch kiểm soát cân nặng, mỡ gan, đường huyết, mỡ máu phù hợp.
Điều trị béo phì và các bệnh lý liên quan theo mô hình liên chuyên khoa tại BVĐK Hồng Ngọc
Câu hỏi thường gặp
Béo phì ảnh hưởng gan như thế nào?
Béo phì làm tăng mỡ nội tạng, kháng insulin và rối loạn mỡ máu, khiến mỡ dễ tích tụ trong gan. Tình trạng này có thể gây gan nhiễm mỡ, viêm gan nhiễm mỡ, xơ hóa gan và trong một số trường hợp tiến triển thành xơ gan.
MASLD có phải là gan nhiễm mỡ không?
MASLD là thuật ngữ mới dùng cho gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa, thường gặp ở người béo phì, béo bụng, đái tháo đường type 2, tăng huyết áp hoặc rối loạn mỡ máu. Trước đây, tình trạng này thường được gọi là NAFLD.
MASH khác gì MASLD?
MASLD là thuật ngữ chung cho gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa. MASH là dạng có viêm và tổn thương tế bào gan, trước đây thường gọi là NASH. MASH có nguy cơ xơ hóa gan cao hơn gan nhiễm mỡ đơn thuần.
Béo phì có gây gan nhiễm mỡ không?
Có. Béo phì, đặc biệt béo bụng, là yếu tố nguy cơ quan trọng của gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa. Nguy cơ cao hơn nếu đi kèm đái tháo đường type 2, triglyceride cao, tăng huyết áp hoặc hội chứng chuyển hóa.
Gan nhiễm mỡ do béo phì có triệu chứng không?
Thường không có triệu chứng rõ ở giai đoạn đầu. Một số người có thể mệt mỏi, nặng tức hạ sườn phải hoặc chỉ phát hiện khi siêu âm gan, xét nghiệm men gan. Vì vậy, người béo phì nên kiểm tra sức khỏe định kỳ.
Men gan bình thường có loại trừ gan nhiễm mỡ không?
Không. Một số người gan nhiễm mỡ vẫn có men gan bình thường. Cần kết hợp siêu âm gan, đánh giá vòng bụng, đường huyết, mỡ máu và nguy cơ xơ hóa nếu bác sĩ chỉ định.
Gan nhiễm mỡ có dẫn đến xơ gan không?
Có thể, nhưng không phải ai cũng tiến triển. Nguy cơ cao hơn khi có viêm gan nhiễm mỡ, xơ hóa gan, béo phì kéo dài, đái tháo đường type 2, rượu bia hoặc nhiều rối loạn chuyển hóa đi kèm.
Người béo phì cần xét nghiệm gan gì?
Thường cần kiểm tra ALT, AST, GGT, siêu âm gan, lipid máu, đường huyết đói, HbA1c. Một số trường hợp cần FIB-4, FibroScan, đánh giá xơ hóa gan, xét nghiệm viêm gan virus hoặc xét nghiệm chuyên sâu theo chỉ định.
Giảm cân có hết gan nhiễm mỡ không?
Gan nhiễm mỡ có thể cải thiện nếu giảm cân an toàn, giảm mỡ nội tạng, ăn uống hợp lý, vận động đều, hạn chế rượu bia và kiểm soát đường huyết/mỡ máu. Tuy nhiên, nếu đã có xơ hóa gan hoặc bệnh gan khác, cần theo dõi chuyên khoa.
Có nên uống thuốc bổ gan khi bị gan nhiễm mỡ không?
Không nên tự dùng thuốc bổ gan, trà thải độc hoặc thực phẩm chức năng khi chưa rõ nguyên nhân. Một số sản phẩm không rõ nguồn gốc có thể gây độc gan hoặc làm men gan tăng. Người bệnh nên đi khám để xác định nguyên nhân và mức độ nguy cơ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào.
Kết luận
Béo phì ảnh hưởng gan chủ yếu qua mỡ nội tạng, kháng insulin, rối loạn lipid máu và viêm mạn tính. Hậu quả thường gặp nhất là gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa, hiện thường gọi là MASLD. Nếu không kiểm soát, một số trường hợp có thể tiến triển thành MASH, xơ hóa gan, xơ gan và làm tăng nguy cơ ung thư gan.
Nếu có béo bụng, gan nhiễm mỡ, men gan tăng, đái tháo đường type 2, triglyceride cao hoặc nghi xơ hóa gan, người bệnh nên thăm khám chuyên khoa Tiêu hóa Gan mật/Nội tiết để được đánh giá nguyên nhân và mức độ nguy cơ. Tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, bác sĩ có thể phối hợp đánh giá gan – chuyển hóa – dinh dưỡng để xây dựng kế hoạch kiểm soát cân nặng và bảo vệ gan phù hợp. Khách hàng có thể liên hệ hotline 024 3927 5568 hoặc để lại thông tin tại form để được liên hệ tư vấn.
