Tham vấn chuyên môn: Tham vấn chuyên môn: THS.BSNT - Nguyễn Thị Như Quỳnh - Khoa Nội tiết Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh.
Lưu ý y khoa: Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định của bác sĩ. Người có béo phì kèm gan nhiễm mỡ, xơ hóa hoặc xơ gan nên được đánh giá chức năng gan, tình trạng dinh dưỡng, bệnh đồng mắc và giai đoạn xơ gan trước khi áp dụng chế độ giảm cân, dùng thuốc hoặc cân nhắc phẫu thuật. Không tự nhịn ăn kéo dài, giảm cân cấp tốc hoặc sử dụng thuốc, thảo dược và thực phẩm bổ sung khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Béo phì có thể dẫn đến xơ gan không?
Có.Béo phì là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng của bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASLD). Khi lượng mỡ trong gan tăng, một số người có thể phát triển viêm gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASH), sau đó tiến triển sang xơ hóa và cuối cùng là xơ gan nếu tổn thương kéo dài.
Tuy nhiên, quá trình này không xảy ra ở tất cả người có béo phì. Người béo phì có nguy cơ xơ gan cao hơn khi đi kèm nhiều mỡ nội tạng, đái tháo đường type 2, rối loạn lipid máu, tăng huyết áp hoặc các nguyên nhân gây tổn thương gan khác. Vì vậy, béo phì nên được xem là một yếu tố thúc đẩy bệnh gan chứ không đồng nghĩa chắc chắn sẽ dẫn đến xơ gan.
Béo phì tiến triển thành xơ gan như thế nào?
Quá trình từ béo phì đến xơ gan thường diễn ra qua nhiều giai đoạn. Mỡ nội tạng và các rối loạn chuyển hóa đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tổn thương tế bào gan.
Mỡ tích tụ trong gan
Ở người béo phì, đặc biệt là béo bụng, mô mỡ có thể giải phóng nhiều axit béo tự do vào máu. Đồng thời, tình trạng kháng insulin khiến gan tăng tổng hợp và tích trữ chất béo.
Khi lượng chất béo đưa đến gan vượt quá khả năng xử lý, mỡ bắt đầu tích tụ trong tế bào gan và hình thành MASLD. Đây thường là bước đầu tiên trong chuỗi tổn thương gan liên quan đến béo phì.
Gan nhiễm mỡ chuyển sang viêm
Gan nhiễm mỡ đơn thuần chưa đồng nghĩa với xơ gan. Tuy nhiên, ở một số người, sự tích tụ chất béo kéo dài kết hợp với stress oxy hóa, kháng insulin và phản ứng viêm có thể làm tế bào gan bị tổn thương.
Khi gan vừa tích tụ mỡ vừa xuất hiện viêm và tổn thương tế bào, tình trạng này được gọi là MASH. Đái tháo đường type 2, béo bụng và nhiều rối loạn chuyển hóa đi kèm có thể làm nguy cơ tiến triển cao hơn.
Viêm kéo dài gây xơ hóa và xơ gan
Khi tổn thương gan diễn ra liên tục, cơ thể hình thành mô sẹo để sửa chữa. Lượng mô xơ tăng dần làm thay đổi cấu trúc của gan và cản trở hoạt động bình thường của cơ quan này.
Có thể hình dung quá trình thường gặp theo chuỗi: Béo phì, rối loạn chuyển hóa → MASLD > MASH > xơ hóa gan > xơ gan.
Xơ hóa ở giai đoạn sớm có thể cải thiện khi nguyên nhân gây tổn thương được kiểm soát. Khi đã tiến triển thành xơ gan, việc phục hồi cấu trúc gan khó hơn, vì vậy phát hiện bệnh trước giai đoạn này có ý nghĩa quan trọng.
Người béo phì bị xơ gan có dấu hiệu gì?
Xơ gan có thể diễn tiến âm thầm, đặc biệt ở giai đoạn còn bù. Một số người vẫn sinh hoạt gần như bình thường và chỉ phát hiện bệnh khi xét nghiệm máu, siêu âm hoặc đánh giá độ xơ hóa gan.
Các biểu hiện có thể gặp gồm:
- Mệt mỏi kéo dài.
- Chán ăn hoặc ăn kém.
- Khó chịu hoặc tức vùng bụng trên bên phải.
- Vàng da, vàng mắt.
- Phù chân.
- Bụng to do cổ trướng.
- Dễ bầm tím hoặc chảy máu.
- Giảm sức cơ hoặc teo cơ.
- Lú lẫn, ngủ gà hoặc thay đổi hành vi.
- Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen khi có xuất huyết tiêu hóa.
Ở người béo phì, một số dấu hiệu có thể khó nhận biết hơn. Ví dụ, cân nặng vẫn cao không có nghĩa tình trạng dinh dưỡng tốt. Người mắc xơ gan vẫn có thể mất đáng kể khối cơ trong khi lượng mỡ cơ thể còn nhiều.
Béo phì kèm xơ gan nguy hiểm như thế nào?
Sự tồn tại đồng thời của béo phì và xơ gan khiến việc quản lý sức khỏe trở nên phức tạp hơn. Béo phì liên quan đến các rối loạn như đái tháo đường type 2, tăng huyết áp và rối loạn lipid máu; những vấn đề này có thể tiếp tục tạo gánh nặng chuyển hóa cho gan và hệ tim mạch.
Ở người đã có xơ gan còn bù, béo phì cũng liên quan đến nguy cơ bệnh tiến triển và xuất hiện các biến chứng như cổ trướng, vàng da hoặc bệnh não gan. Vì vậy, việc kiểm soát cân nặng vẫn quan trọng nhưng không thể thực hiện giống một chương trình giảm cân thông thường.
Một vấn đề đặc biệt cần chú ý là béo phì kèm giảm khối cơ. Người bệnh có thể có nhiều mỡ nhưng cơ bắp lại suy giảm, làm giảm sức vận động và ảnh hưởng đến tiên lượng. Tình trạng này được gọi là sarcopenic obesity. Người xơ gan cũng dễ thiếu một số vitamin và khoáng chất, do đó cần được đánh giá dinh dưỡng thay vì chỉ dựa vào BMI hoặc số kilogam cân nặng.
Người béo phì bị xơ gan nên kiểm soát cân nặng thế nào?
Mục tiêu không phải giảm cân càng nhanh càng tốt. Ở người đã có xơ gan, kế hoạch kiểm soát cân nặng cần đồng thời giảm mỡ dư thừa, duy trì cơ bắp và tránh suy dinh dưỡng.
Không nhịn ăn hoặc giảm cân cấp tốc
Nhịn ăn kéo dài, chế độ ăn quá ít năng lượng hoặc tự sử dụng thuốc giảm cân có thể làm tăng mất cơ và gây rối loạn dinh dưỡng.
Với người béo phì có xơ gan còn bù, bác sĩ có thể xây dựng mục tiêu giảm cân từ từ thông qua điều chỉnh dinh dưỡng và vận động. Khi đã xuất hiện cổ trướng, suy dinh dưỡng hoặc xơ gan mất bù, kế hoạch này cần được điều chỉnh riêng theo tình trạng chức năng gan.
Đảm bảo đủ protein để hạn chế mất cơ
Người bị xơ gan không nên tự cắt giảm protein chỉ vì lo ngại gan phải hoạt động nhiều hơn. Ngược lại, thiếu protein có thể thúc đẩy mất cơ và làm tình trạng dinh dưỡng xấu đi.
Ở người mắc xơ gan, nhu cầu protein thường được khuyến nghị ở mức 1,2 - 1,5 g/kg cân nặng/ngày, tùy thuộc vào tình trạng dinh dưỡng, khối cơ và mức độ bệnh. Tuy nhiên, với người bệnh đồng thời bị béo phì, việc tính toán lượng protein cần dựa trên cân nặng phù hợp theo đánh giá chuyên môn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, thay vì lấy trực tiếp cân nặng hiện tại để tự tính.
Có thể ưu tiên nguồn đạm từ cá, thịt nạc, trứng, sữa và các loại đậu tùy khả năng dung nạp. Việc bổ sung axit amin chuỗi nhánh (BCAA) hoặc các sản phẩm dinh dưỡng chuyên biệt chỉ nên sử dụng khi có chỉ định của bác sĩ.
Ăn đủ chất và tránh nhịn đói quá lâu
Người xơ gan thường có khả năng dự trữ glycogen giảm, vì vậy việc bỏ bữa hoặc nhịn ăn kéo dài không có lợi. Khẩu phần có thể được chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày và bổ sung bữa phụ phù hợp nếu cần.
Chế độ ăn nên ưu tiên rau, ngũ cốc nguyên hạt, thực phẩm giàu chất xơ và nguồn chất béo không bão hòa. Đồ uống có đường, thực phẩm chế biến sẵn, món chiên nhiều dầu và rượu bia nên được hạn chế hoặc tránh theo hướng dẫn của bác sĩ.
Duy trì vận động phù hợp
Hoạt động thể lực giúp cải thiện đường huyết, giảm mỡ nội tạng và đặc biệt quan trọng trong việc duy trì khối cơ. Người có xơ gan còn bù và sức khỏe ổn định có thể được khuyến khích kết hợp vận động aerobic với bài tập sức mạnh phù hợp.
Với người đã có cổ trướng, yếu cơ nhiều, bệnh tim mạch hoặc biến chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa, cường độ và hình thức vận động cần được lựa chọn thận trọng. Những trường hợp này nên được bác sĩ đánh giá tình trạng sức khỏe và khả năng vận động trước khi tăng mức tập luyện, nhằm hạn chế nguy cơ quá sức hoặc làm nặng thêm các biến chứng đang có.
Kiểm soát các bệnh chuyển hóa đi kèm
Đái tháo đường type 2, tăng huyết áp và rối loạn lipid máu cần được kiểm soát song song. Đây vừa là những bệnh thường gặp ở người béo phì, vừa có thể ảnh hưởng đến toàn trạng và quá trình điều trị bệnh gan.
Thuốc điều trị béo phì hoặc phẫu thuật chuyển hóa có thể được cân nhắc ở một số trường hợp nhưng không phải lựa chọn phù hợp với tất cả người bị xơ gan. Đặc biệt khi đã xơ gan mất bù, việc sử dụng thuốc hoặc can thiệp ngoại khoa cần được đánh giá tại cơ sở chuyên khoa.
Kiểm soát béo phì xơ gan tại BVĐK Hồng Ngọc
Người béo phì có gan nhiễm mỡ, xơ hóa gan hoặc nghi ngờ xơ gan cần được đánh giá cả mức độ tổn thương gan và các rối loạn chuyển hóa đi kèm. Tại BVĐK Hồng Ngọc – Phúc Trường Minh, người bệnh có thể được thăm khám với sự phối hợp của các chuyên khoa Tiêu hóa – Gan mật, Nội tiết, Dinh dưỡng, Phục hồi chức năng và các chuyên khoa liên quan tùy tình trạng sức khỏe. Bác sĩ sẽ xem xét tình trạng gan, đường huyết, mỡ máu, thể trạng và các bệnh đồng mắc để xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp. Sự phối hợp giữa các chuyên khoa giúp người bệnh vừa kiểm soát cân nặng, vừa điều trị bệnh gan và các vấn đề đi kèm như đái tháo đường, rối loạn mỡ máu hay tăng huyết áp.
Kế hoạch dinh dưỡng và vận động được điều chỉnh theo giai đoạn bệnh gan, thể trạng và thói quen sinh hoạt của từng người, giúp người bệnh dễ áp dụng trong cuộc sống hằng ngày. Với người đã bị xơ gan, bác sĩ cân nhắc mục tiêu cân nặng thận trọng, đồng thời chú trọng duy trì khối cơ và đảm bảo đủ dinh dưỡng. Thuốc giảm cân hoặc phẫu thuật điều trị béo phì chỉ được xem xét khi có chỉ định, sau khi đánh giá đầy đủ lợi ích và nguy cơ. Cách tiếp cận này hướng đến kiểm soát béo phì phù hợp với sức khỏe gan, đồng thời hỗ trợ người bệnh duy trì thể trạng và chất lượng cuộc sống.
Câu hỏi thường gặp về béo phì và xơ gan
Có phải ai béo phì cũng bị xơ gan không?
Không phải ai béo phì cũng bị xơ gan. Tuy nhiên, béo phì làm tăng nguy cơ gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASLD), từ đó có thể dẫn đến viêm và xơ hóa gan. Khả năng tiến triển thành xơ gan còn phụ thuộc vào lượng mỡ nội tạng, tuổi, tình trạng đái tháo đường type 2, mức độ tổn thương gan, thói quen uống rượu bia và các bệnh gan khác.
Người béo phì đã bị xơ gan có nên giảm cân không?
Người béo phì bị xơ gan còn bù có thể được bác sĩ hướng dẫn giảm cân từ từ, đồng thời duy trì dinh dưỡng và tập luyện phù hợp để hạn chế mất cơ. Với người đã bị xơ gan mất bù, có cổ trướng hoặc suy dinh dưỡng, chế độ ăn và mục tiêu cân nặng cần được bác sĩ cùng chuyên gia dinh dưỡng xây dựng riêng theo tình trạng sức khỏe.
Xơ gan liên quan đến béo phì có hồi phục được không?
Điều trị nguyên nhân và kiểm soát các yếu tố gây tổn thương gan có thể giúp làm chậm tiến triển của bệnh. Ở một số người, mức độ xơ hóa cũng có thể cải thiện. Tuy nhiên, khi bệnh đã tiến triển thành xơ gan, khả năng hồi phục hoàn toàn thường hạn chế. Vì vậy, phát hiện và điều trị sớm gan nhiễm mỡ, viêm gan nhiễm mỡ có ý nghĩa quan trọng trong việc ngăn ngừa tổn thương gan nặng hơn.
Người béo phì bị xơ gan có thể dùng thuốc giảm cân không?
Một số trường hợp có thể được cân nhắc dùng thuốc giảm cân sau khi bác sĩ đánh giá kỹ. Việc lựa chọn thuốc phụ thuộc vào giai đoạn xơ gan, chức năng gan, các bệnh đi kèm và những thuốc đang sử dụng. Người bệnh không nên tự dùng thuốc giảm cân hoặc thực phẩm bổ sung vì có thể gây tác dụng không mong muốn và ảnh hưởng đến quá trình điều trị.
Kết luận
Béo phì có thể làm tăng nguy cơ xơ gan thông qua quá trình tích tụ mỡ, viêm và xơ hóa gan kéo dài. Nguy cơ này cao hơn ở người có nhiều mỡ nội tạng, đái tháo đường type 2 hoặc các rối loạn chuyển hóa khác. Khi đã bị xơ gan, việc kiểm soát cân nặng cần gắn với đảm bảo dinh dưỡng và duy trì khối cơ. Người bệnh nên được thăm khám tại cơ sở y tế uy tín để xác định giai đoạn tổn thương gan, từ đó có kế hoạch ăn uống, vận động và điều trị phù hợp.
Tài liệu tham khảo
- EASL–EASD–EASO Clinical Practice Guidelines on the management of metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD)
- European guideline on obesity care in patients with gastrointestinal and liver diseases – Joint ESPEN/UEG guideline
- AGA Clinical Practice Update on Bariatric Surgery in Cirrhosis: Expert Review
- Obesity and cirrhosis: A review of the literature
- Obesity and cirrhosis: Etiology, management and treatment
- Cirrhosis – Symptoms & Causes | National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases
